ENA - ENA Afaan Oromoo
Tamsaasa Kallatti:
Angafoota Oduu
.jpg)
Gareen badii ABUT badii fi gidiraa malee ummata Tigaayiif waan buusu tokkollee hin qabu-Obbo Geetaachoo Raddaa
Sep 18, 2026 148
Fulbaana 8/2019 (ENA)- Gareen badii ABUT badii fi gidiraa malee ummata Tigaayiif waan buusu tokkollee akka hin qabaannee pirezidaantii bulchiinsa yeroo Tigraayi duraanii fi ministirri gorsaa ministira muummee dhimmoota Afriikaa bahaa Geetaachoo Raddaa ibsan. Ummannii fi dargaggoonni Tigraayi garee badii ABUT irratti qabsaa’uudhaan gara nageenyaa fi misoomaatti deebi’uu akka qaban dhaamaniiru. Pirezidaantii bulchiinsa yeroo Tigraayi duraanii fi ministirri gorsaa ministira muummee dhimmoota Afriikaa bahaa Geetaachoo Raddaa turtii POA waliin taasisaniinABUT’n waggoottan darban ummata Tigraayi gidiraa dhuma hin qabnee fi maraammartoo badii keessa galchuun alatti homaa akka isa hin fayyanne dubbataniiru. Adeemsi badii garichi itti jiru fedhii nagaa fi tasgabbii ummanni Tigraayi qabu waliin faallaa ta’uu dubbataniiru. Yeroo haalli biyyaalessaa fi idil addunyaa jijjiirame kanatti gaggeessitoonni ABUT ilaalcha siyaasaa moofaa fi dhiphaa keessatti kufanii akka jiran ibsaniiru. Badiin waggoottan darban naannicha keessatti qaqqabe murtee ABUT dogoggoraarraa kan maddu ta’uu ibsaniiru. Gaggeessitoonni ABUT yeroo hundaa nuyi sirriidha jechuun yaaduun, gidiraa ummataa ifatti mul’atu akka hin hubanne isaan taasiseera jedhan. Gaggeessitoonni garichaa muraasni tooftaa hidhannoo waraanaa moofaan ala kan itti hin mul’annee fi umuriisaanii fixan carraa ummata Tigraayi addatti to’achuuf ka’uunsaanii gonkumaa dogoggora jedhaniiru. Dhaloonni ammaa yaada haaraa fi fedhii nageenyaa dhugaa akka qaban ibsuun, hoggantoonni garichaa yaada yeroon itti darbeen uummata gara jeequmsaatti galchuuf hojjechaa akka jiran ibsaniiru. Walii galtee Nagaa Piriitooriyaa waraana mudatee ture dhaabuu fi uummata gara jireenya idileetti deebisuuf akka ta’e ibsuun, hoggantoonni garee TPLF adeemsa waliigalticha aangoosaanii itti fufsiisuudhaaf jedhanii akka gufachiisan dubbataniiru. Lammiilee qe'eesaaniirraa buqqa'anii rakkoo keessa jiran gara qe'eesaaniitti akka hin deebine dhorkuun dantaa siyaasaatiif itti fayyadamaa akka jiran ibsaniiru. Hoggantoonni TPLF nagaa hin barbaanne uummata beelaa fi rakkootti dhiisanii jeequmsa irraa bu'aa argachuuf, daddabarsa seeraan alaa fi daldala warqii irratti bobba'aniiru jechuun ibsaniiru. Dargaggoota Tigiraay irratti garee kanaan Cunqursaa fi daba raawwatamuuf jecha barattoonni naannoosaanii dhiisanii godaanaa akka jiranis ibsaniiru. Amma immoo hoggantoonni garichaa nageenyaa fi dantaa uummata Tigiraay duubatti dhiisuun, diinota uummata Tigiraay waliin tumsa siyaasaa haaraa uumuunsaa gocha nama qaanessudha jedhaniiru. Akka Obbo Geetaachoon jedhanitti, hoggantoonni garee TPLF kufaatii akka dandeettii fi injifannootti ilaaluun farra uummataa ta'uusaanii eeranii, garichi badiisaa amane fudhachuurra, akka waan sirrii ta’eetti fakkeessuun uummata dogoggorsiisuu itti fufeera jedhaniiru. Gareen TPLF uummata Tigiraayiif badii, godaansa, dararaa fi rakkina malee waan haaraa kennuu danda'u tokkollee hin qabu jedhaniiru. Nageenyi waaraan kan dhufu garee badii kana murannoodhaan irratti qabsaa'uun qofa ta'uus dubbataniiru. Haala Kanaan uummannii fi dargaggoonni Tigiraay garee badii dantaa muraasaaf dhaabbate kana irratti qabsaa'uun naannicha gara nageenyaa fi misoomaatti deebisuu akka qaban waamicha dhiheessaniiru.
.jpg)
Wiirtuun hubannoo nam-tolchee Yunivarsiitii Jimmaa barattoonni hojii kalaqaarratti akka hirmaatan deeggaraa jira
Sep 18, 2026 93
Fulbaana 8/2019 (ENA)- Wiirtuun hubannoo nam-tolchee Yunivarsiitii Jimmaa barattoonni beekumsaa fi hubannoo damee kanarratti qaban guddisuun hojiilee qorannoo fi kalaqaarratti akka hirmaatan deeggaraa jiraachuu ibse. Hubannoon nam-tolchee (AI) yeroo ammaa sadarkaa idil addunyaarratti dameelee teeknooloojii, dinagdee, fayyaa qonnaa fi barnootaarratti jijjiirama si’ataa fidaa kan jiru meeshaa kalaqaa isa ijoo ti. Itiyoophiyaatti karoora tiraanisfoormeeshinii dijitaalaa biyyaalessaa milkeessuu fi hirmaannaa industirii warraaqsaa guddisuuf dargaggoota beekumsa teeknooloojii olaanaa ta’e qaban horachuun dhimma murteessaa ta’a. Yunivarsiitiin Jimmaa cehumsa teeknooloojii idil addunyaa fi fedhii biyyaalessaa yaada keessa galchuun, dandeettii kalaqaa fi qorannoo barattootaa guddisuuf wiirtuu hubannoo nam-tolchee hundeessee hojjechaa jira. Yunivarsiitichatti daarektarri wiirtuu kanaa Injiinar Jaarmiyaa Baay’isaa akka jedhanitti, Hubannoon nam-tolchee Yunvarsiitichaa erga hundeeffamee kaasee beekumsaa fi hubannoo barattoonni dame Kanaan agarsiisan guddisuuf deeggarsa itti fufaa gochaa tureera. Barattoonni hojiilee kalaqaa fi moosaajii hubannoo nam-tolcheerratti hundaa’an akka hojjetan wiirtuun kun deeggarsa barbaachisu gochaa jiraachuu dubbataniiru. Barattoonni beekumsaa fi hubannoo garagaraa qaban bakka hojii tokkotti walitti dhufanii muuxannoo akka wal jijjiiran haala mijeessuusaa eeraniiru. Kana malees barattoonni wiirtuu kana keessatti shaakallii hojiirraa akka taasisan haala mijeessuudhaan, pirojektoota garagaraa hubannoo nam-tolcheen deeggaraman hojjechuun muuxannoo fi beekumsa qabatamaa akka argatan gochaa akka jiru daarektarichi dubbataniiru. Waggaatti al lama hubannoo nam-tolchee ilaalchisee dorgommii hakatoon qopheessuun, barattoonni kalaqaan akka dorgomanii fi badhaasa garagaraa akka argatan haala mijeessaa akka jiru ibsaniiru. Barattoonni mooraa Yunivarsiitichaan alattis hojiilee qorannoo fi kalaqaa hubannoo nam-tolcheen deeggaraman kan rakkoo hawaasaa furan irratti hirmaachaa akka jiran ibsaniiru. Kanneen keessaa dhibee Bunarratti mudatan dursanii adda baasuuf, furmaata kennuu fi sadarkaa Bunaa murteessuuf kan tajaajilu kalaqa “appii Daboo Bunaa” fakkeenya kaasaniiru. Pirojektii taphoota aadaa Roobootiksii fi hubannoo nam-tolcheen walitti qindeessuun dhiheessu, qabiyyee biyyoo adda baasuun akaakuu oomishaa mijataa kan agarsiisu “omishtuu Jooyi aappii” fi kalaqoonni fayyaa fi dhukkuba beelladaa hordofuuf hojjetaman akka keessatti argaman dubbataniiru. Hojiiwwan kunneen biyya keessaa fi sadarkaa idil addunyaatti badhaasa hedduu akka argamsiisan eeraniiru. Yunivarsiitii Jimmaarraa damee Kanaan kan eebbifamtee fi hojiiwwan kalaqaa garagaraa irratti hirmaachaa kan turte shamarree Ikraam Alqaadir, wiirtuu kana keessa turuunshee beekumsaa fi muuxannoo guddaa akka argattu akka ishee gargaare ibsiteetti. Yeroo ammaa dhaabbata dhuunfaa keessatti damee Kanaan hojii bu’a qabeessa hojjechuurratti argamti. Dargaggoo Adam Sa’id beekumsaa fi muuxannoo wiirtuu kanarraa argatetti fayyadamuun dhaabbata ‘kireetiiv hab’ keessa hojjechaa jira. Yeroo ammaa hojiilee moosaajii hojjechuurratti bobba’ee akka argamu ibsuun, wiirtuun hubannoo nam-tolchee Yunivarsiitii Jimmaa milkaa’ina argateef beekumsa bu’uraa guddaa akka gumaacheef eereera.
.jpg)
Tajaajilli wiirtuu tokkoo Masoob bakkaa bakkatti socho’uun kennu deebii hatattamaa mootummaan ummataaf kennedha-tajaajilamtoota
Sep 18, 2026 76
Fulbaana 8/2019 (ENA)-Tajaajilli wiirtuu tokkoo Masoob bakkaa bakkatti socho’uun kennu deebii hatattamaa fi kutannoo mootummaan ummataaf kenne kan mirkane ta’uu tajaajilamtoonni ibsan. Tajaajila wiirtuu tokkoo dijitaalaa bakkaa bakkatti socho’uun kennamu ministirri muummee Dr. Abiyyi Ahimadiin Ebla 14 bara 2018 eebbifamee hojii eegaluunsaa ni beekama. Tajaajilli ammayyaa kun jiraattonni biirolee mootummaa garagaraa osoo hin dhaqiin, bakka jiranitti yeroo gabaabaatti dhimmasaanii raawwachuu akka danda’an haala mijataa uumeera uumeera. Dhimma kanarratti ENA’f yaada kan kennan keessaa obbo Taammiruu Asaffaa akka ibsanitti, tajaajilli Kanaan dura mootummaan kennu yeroo dheeraa kan fudhatuu fi bu’aa bayiif kan nama saaxilu ture. Amma garuu hojmaanni dijitaalawaa waan ta’eef daqiiqaa muraasa keessatti tajaajila si’ataa argachuu akka danda’an ibsaniiru. Keessumaa hojmaanni tajaajila dijitaalaa masoob bakkaa bakkatti socho’uun kennamu naannawa jiraatanitti tajaajila si’ataa akka argatan carraan argamuunsaa itti quufinsa caalaa akka uumeef dubbataniiru. Obbo Taammiraat Kabbadaa gamasaaniin, kenniinsi tajaajila dijitaalaa masoob bakkaa bakkatti deemuun kennamu simannaarraa eegalee hojmaata Kanaan dura turerraa si’ataa ta’uusaa eeranii, tajaajila argatanitti gammaduusaanii ibsaniiru. Obbo Waabalaa Hajiikadir tajaajila dijitaalaa Masoob bakkaa bakkatti deemuun tajaajila kennutti yeroo jalqabaaf tajaajilamuusaanii dubbatanii, tajaajila gama Kanaan kennamu yeroo gabaabaa fi hatattamaan argachuusaanii ibsaniiru. Tajaajila si’ataa kanaaf mootumma galateeffataniiru. Tajaajila dijitaalaa masoob bakkaa bakkatti deemuun kennamutti ogeessi kaawuntaraa immigireeshinii fi tajaajila lammummaa Darribee Faantaahun, Kanaan dura tajaajilamtoonni tajaajila argachuuf qaamaan gara dhaabbatichaa deemuuf akka dirqaman yaadataniiru. Tajaajila dijitaalaa masoob bakkaa bakkatti deemuun amma kennamaa jiruun dhaabbilee hedduu bakka tokkotti fiduun bakka tajaajila kennaa akka jiran ibsaniiru. Tajaajila dijitaalaa FDRI bakkaa bakkatti deemuun kennamutti ogeessa tajaajila yehulluu kan ta’an Haannaa Tafarraa, amma ammaatti kutaalee magaalaa Hunda dhaquun tajaajila kennuudhaan itti quufinsa tajaajilamtootaa mirkaneessaa jirra jedhaniiru. Hojii raawwachiisaan tajaajila masoob FDRI Yoonaas Alamaayyoo akka ibsanitti, tajaajiloota mootummaa Kanaan dura bittinnaa’anii turan dijitaalaayiz gochuun wiirtuu tokkotti kennuuf kan eegalame tajaajilli masoob akka biyyaatti bu’aa olaanaa fidaa jira. Namoonni gara wiirtuu Masoob qaamaan dhaquun tajaajilamu hin dandeenye bakka jiraatan dhaquun tajaajiluun haalli dandeessisu uumamuu dubbataniiru. Hojmaanni kun namoota qaamaan argamuu hin dandeenyeef carraa guddaa kan uume waan ta’eef fuulduras tajaajila kana bal’isuudhaaf xiyyeeffatamee akka hojjetamu obbo Yoonaas Alamaayyoo mirkaneessaniiru.
Abbummaa Hulaa Galaanaa Itoophiyaa Mirkaneessuun Imaanaa Dhaloota Kanaati
Sep 18, 2026 195
Galaanni Diimaa Itoophiyaaf qaama bishaanii fi hula galaanaa qofa hin turre; waggoota kumaatamaan lakkaa’aman keessatti bakka daldalaa, qaroominaa, amantii fi aadaan itti mul’atu, akkasumas karaa Itoophiyaan addunyaa waliin walitti dhufeenya ittiin taasiftu ture. Qaroominni Aksuum, karaa magaalaa qarqara Galaana Diimaa irratti argamtu buufata doonii Adulisitti qubachuun, Biyyoota Arabaa irraa kaasee hanga galaanaa Meeditiraaniyaanii, Garbaa Hindii irraa kaasee hanga qarqara galaanaa Afrikaa jiranitti walitti hidhamiinsa bal’aa ture keessatti gahee olaanaa qaba ture. Kunis Itoophiyaan abbummaa hulaa galaanaa fi giddugala daldalaa ta’uu ishee ifatti kan agarsiisu ragaa seenaa guddaadha. Itoophiyaan buufata dooniiwwan ishee Massawaa fi Assab humnaan erga jalaa mulqamtee fi geejjiba galaanaa Galaana Diimaa irraa erga addaan cittee waggoota dheeraa lakkoofsifteetti. Biyyi naannichatti qaroominaaf bu’uura taate, karaa daldalaa fi giddugala dippilomaasii turte, shira ilmaan ishee dabalate irratti raawwatameen miidhamteetti. Kanaaf, walitti dhufeenyi cimaa Itoophiyaan Galaana Diimaa waliin qabdu gaaffii siyaasaa yeroo ammaa qofa osoo hin taane, seenaa daldalaa fi qaroomina durii ishee waliin kan walqabatu, dhimma dhalootaa fi jiraachuu biyyaa ta’a. Gibtsii fi diinonni seenaa biroon, gareewwan biyya keessaa waliin qindaa’uun shira raawwataniin, Eertiraa Itoophiyaa irraa adda baasuun, olka’iinsa qaroominaa fi seenaa waggoota kumaatamaa qabdu akka dhabdu taasisan. Kunis biyyattii ummata miliyoona 130 ol qabdu, akkasumas guddina diinagdee saffisaa galmeessaa jirtu taate, sochii loojistikii ishee gufachiisuun, daldala galtee fi al-ergii akkasumas yaa’a invastimantii irratti danqaa uumeera. Akka odeeffannoon Baankii Addunyaa agarsiisutti, sochiin daldala galtee fi al-ergii Itoophiyaa keessaa dhibbeentaa 95 ol karaa Finfinnee–Jibuutii qofa irratti kan daangeffameedha. Kana malees, Galaanni Diimaa nageenyaa fi jiraachuu naannoo Afrikaa Baha wajjin walqabatee dhimma murteessaa ta’aa dhufeera. Itoophiyaan Galaana Diimaa irraa fageenya gabaabaa irratti argamti waan taateef, gaaffiin abbummaa hula galaanaa ta’uu ishee baay’ina uummataa, guddina diinagdee saffisaa, yaaddoo nageenyaa fi tasgabbii akkasumas dhimma jiraachuu biyyaa hunda kan ilaallatudha. Gaaffii Itoophiyaan abbummaa galaanaa ilaalchisee kaastu haqa-qabeessaa fi sababa irratti kan hundaa’edha. Kaayyoon isaas jiraachuu biyyaa mirkaneessuu, biyyoota biroo waliin faayidaa waliinii eeguun tumsa diinagdee, nageenyaa fi tasgabbii cimsuu, akkasumas badhaadhina waliinii mirkaneessuudha. Hidhi Guddichi Haaromsaa Itoophiyaa humnaa fi bu’uuraalee misoomaa karaa walitti hidhuun, Itoophiyaan waliin misoomuu fi guddachuuf fedhii cimaa qabdu kan agarsiisudha. Itoophiyaan waggoota hedduuf hidhaa ji’oopoolitika Galaana Diimaa keessatti dabarsite, dhaloota Abbayyaa keessatti xumuramuu qaba. Gaaffiin ishees karaa dippilomaasii biyyoota gamlamee fi qaamolee hedduu gidduutti gaggeeffamuun fudhatama argachaa, gara sadarkaa murteessaa “akkamitti hojiirra oola?” jedhuutti ce’uun dhugaa kana kan calaqqisiisudha. Ministirri Muummee Dr. Abiyyi Ahimad yeroo tokko miseensota Mana Maree Bakka Bu’oota Ummataaf ibsa kennaniin, namni Itoophiyaan abbummaan hulaa galaanaa ta’uu hin qabdu jedhu nama seera uumamaa irraa maqe ta’uu ibsaniiru. Galaanni Diimaa fi Itoophiyaan bara baraan addaan ba’anii jiraachuu akka hin dandeenye, kana amanuunifi fudhachuun akka barbaachisu cimsanii dubbataniiru. Yaa’ii 18ffaa Hoggantootaa BRICS mat-duree “Dandamachuu, kalaqa, tumsa fi itti fufiinsa ijaaruu” jedhuun kan Niiwuu Deelii, Indii keessatti gaggeeffamerratti, abdii Itoophiyaan guddinaa fi badhaadhinaaf qabdu akkasumas carraa ishee gara fuulduraa ibsaniiru. Itoophiyaaf Hulaa galaanaa argachuun waan kamiyyuu caalaa dhimma diinagdee dursaa fi murteessaa ta’uu kan ibsan Ministirri Muummee, faayidaa biyyaalessaa Itoophiyaa fi sagalee Afrikaa dhageessisuuf barbaachisummaa dhimma kanaa hawaasa idil-addunyaatti ifatti himaniiru. Mana Maree Bakka Bu’oota Ummataatti Ministirri Itti Waamamaan Mootummaa Dr. Tasfaayee Beelgijee, Kanaan dura ENA waliin turtii taasisaniin, Itoophiyaanonni dogoggora seenaa raawwatameen faayidaa biyyaalessaa dhalootaa bara baraaf turu ummatoota dabarsanii kennan akka hin taane ibsaniiru. Gaaffiin Itoophiyaa abbaa qabeenyaa galaanaa ta’uu ishee, karaa Ministira Muummee Dr. Abiyyi Ahimad ifatti erga dhiyaatee booda, komiin fi gaddi uummataa waggoota muraasaaf garaa uummataa keessatti kuufamee ture yeroo gabaabaa keessatti fudhatama argachuu isaa ibsaniiru. Itti aansuunis, dhimma faayidaa biyyaalessaa Itoophiyaarratti garaagarummaan yaadaa jiraachuu hin qabu kan jedhan Ministirichi, gaaffiin abbummaa hula galaanaa ta’uu akka deebii argatuuf tumsi fi tokkummaan murteessaa ta’uu ibsaniiru. Itti Aanaa Walitti Qabaa Koree Dhaabbi Dhimmoota Hariiroo Alaa fi Nageenyaa Mana Maree Bakka Bu’oota Ummataa Dr. Fatii Mahadii, gaaffiin Itoophiyaa abbummaa hulaa galaanaa ta’uu ishee tumsa naannawaa fi badhaadhina waliinii giddugaleessa kan godhate ta’uu ibsaniiru. Gaaffiin kun bu’uura seenaa, uumamaa, teessuma lafaa fi seeraa kan qabu ta’uu, guddina diinagdee fi fayyadamummaa uummataa mirkaneessuun daldalaa fi invastimantii mijeessuu wajjin kan walqabatu ta’uu ibsaniiru. Seerri Galaanaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii fi qajeelfamoonni isaa biyyoota buufata galaanaa hin qabne gara galaanaatti qaqqabuu fi itti fayyadamuuf mirga isaanii deeggaruuf keeyyataalee fi bu’uura seeraa akka qabanis ibsaniiru. Inistiitiyuutii Dhimma Alaatti Qorataa Olaanaan Gaanfa Afrikaa fi Ji’oopolitikaa Bishaanii, Dr. Gaashaw Ayifaram, gama isaaniin, gaaffiin abbummaa hulaa galaanaa ta’uu Itoophiyaa cabinsa seenaa sirreessuun Itoophiyaa seenaa fi qaroomina ishee isa maqaa guddaa qabu waliin deebitee walitti araarsuu wajjin kan walqabatu ta’uu ibsaniiru. Itoophiyaan walitti hidhamiinsa diinagdee naannawaa cimsuun, walitti hidhamiinsa diinagdee Afrikaa akka saffisuuf carraaqqii taasiftu keessatti abbummaa hula galaanaa mirkaneeffachuun barbaachisaa ta’uu ibsaniiru. Gaaffiin abbummaa hulaa galaanaa ta’uu Itoophiyaa fudhatama idil-addunyaa argachaa jiraachuu eeruun, biyyoonni, dhaabbileen idil-addunyaa fi miidiyaaleen dhimma kana barbaachisaa ta’uu isaa sirriitti hubachaa akka jiran ibsaniiru.
Tapha jalqabaa torban shanaffaa liigichaan Bireentifoordi Cheelsii waliin taphatu
Sep 18, 2026 126
Fulbaana 8/2019 (ENA) – Sagantaan torban shanaffaa piriimar liigii Ingiliz har’a eegala. Halkan sa’aatii afuritti Bireentifoordi Cheelsii waliin Istaadiyeemii Jiiteek Komuniitiitti taphatu. Bireentifoordi qabxii jahaan sadarkaa torbaffaarra jira. Morkataansaa Cheelsiin qabxii torbaan sadarkaa jahaffaarra jira. Bireentifoordi taphoota sadii darban, Cheelsiin ammoo taphoota lama darban hin mo’anne. Kilaboonni Landan kunneen taphni mo’achuuf taasisan dorgommiin wal gitu ni taasifama jedhameetu eegama. Sagantaan torban shanaffaa piriimar liigii Ingiliz amma Fulbaana 10 bara 2019tti gaggeeffama.
Kan mul'ate
.jpg)
Gareen badii ABUT badii fi gidiraa malee ummata Tigaayiif waan buusu tokkollee hin qabu-Obbo Geetaachoo Raddaa
Sep 18, 2026 148
Fulbaana 8/2019 (ENA)- Gareen badii ABUT badii fi gidiraa malee ummata Tigaayiif waan buusu tokkollee akka hin qabaannee pirezidaantii bulchiinsa yeroo Tigraayi duraanii fi ministirri gorsaa ministira muummee dhimmoota Afriikaa bahaa Geetaachoo Raddaa ibsan. Ummannii fi dargaggoonni Tigraayi garee badii ABUT irratti qabsaa’uudhaan gara nageenyaa fi misoomaatti deebi’uu akka qaban dhaamaniiru. Pirezidaantii bulchiinsa yeroo Tigraayi duraanii fi ministirri gorsaa ministira muummee dhimmoota Afriikaa bahaa Geetaachoo Raddaa turtii POA waliin taasisaniinABUT’n waggoottan darban ummata Tigraayi gidiraa dhuma hin qabnee fi maraammartoo badii keessa galchuun alatti homaa akka isa hin fayyanne dubbataniiru. Adeemsi badii garichi itti jiru fedhii nagaa fi tasgabbii ummanni Tigraayi qabu waliin faallaa ta’uu dubbataniiru. Yeroo haalli biyyaalessaa fi idil addunyaa jijjiirame kanatti gaggeessitoonni ABUT ilaalcha siyaasaa moofaa fi dhiphaa keessatti kufanii akka jiran ibsaniiru. Badiin waggoottan darban naannicha keessatti qaqqabe murtee ABUT dogoggoraarraa kan maddu ta’uu ibsaniiru. Gaggeessitoonni ABUT yeroo hundaa nuyi sirriidha jechuun yaaduun, gidiraa ummataa ifatti mul’atu akka hin hubanne isaan taasiseera jedhan. Gaggeessitoonni garichaa muraasni tooftaa hidhannoo waraanaa moofaan ala kan itti hin mul’annee fi umuriisaanii fixan carraa ummata Tigraayi addatti to’achuuf ka’uunsaanii gonkumaa dogoggora jedhaniiru. Dhaloonni ammaa yaada haaraa fi fedhii nageenyaa dhugaa akka qaban ibsuun, hoggantoonni garichaa yaada yeroon itti darbeen uummata gara jeequmsaatti galchuuf hojjechaa akka jiran ibsaniiru. Walii galtee Nagaa Piriitooriyaa waraana mudatee ture dhaabuu fi uummata gara jireenya idileetti deebisuuf akka ta’e ibsuun, hoggantoonni garee TPLF adeemsa waliigalticha aangoosaanii itti fufsiisuudhaaf jedhanii akka gufachiisan dubbataniiru. Lammiilee qe'eesaaniirraa buqqa'anii rakkoo keessa jiran gara qe'eesaaniitti akka hin deebine dhorkuun dantaa siyaasaatiif itti fayyadamaa akka jiran ibsaniiru. Hoggantoonni TPLF nagaa hin barbaanne uummata beelaa fi rakkootti dhiisanii jeequmsa irraa bu'aa argachuuf, daddabarsa seeraan alaa fi daldala warqii irratti bobba'aniiru jechuun ibsaniiru. Dargaggoota Tigiraay irratti garee kanaan Cunqursaa fi daba raawwatamuuf jecha barattoonni naannoosaanii dhiisanii godaanaa akka jiranis ibsaniiru. Amma immoo hoggantoonni garichaa nageenyaa fi dantaa uummata Tigiraay duubatti dhiisuun, diinota uummata Tigiraay waliin tumsa siyaasaa haaraa uumuunsaa gocha nama qaanessudha jedhaniiru. Akka Obbo Geetaachoon jedhanitti, hoggantoonni garee TPLF kufaatii akka dandeettii fi injifannootti ilaaluun farra uummataa ta'uusaanii eeranii, garichi badiisaa amane fudhachuurra, akka waan sirrii ta’eetti fakkeessuun uummata dogoggorsiisuu itti fufeera jedhaniiru. Gareen TPLF uummata Tigiraayiif badii, godaansa, dararaa fi rakkina malee waan haaraa kennuu danda'u tokkollee hin qabu jedhaniiru. Nageenyi waaraan kan dhufu garee badii kana murannoodhaan irratti qabsaa'uun qofa ta'uus dubbataniiru. Haala Kanaan uummannii fi dargaggoonni Tigiraay garee badii dantaa muraasaaf dhaabbate kana irratti qabsaa'uun naannicha gara nageenyaa fi misoomaatti deebisuu akka qaban waamicha dhiheessaniiru.
Abbummaa Hulaa Galaanaa Itoophiyaa Mirkaneessuun Imaanaa Dhaloota Kanaati
Sep 18, 2026 195
Galaanni Diimaa Itoophiyaaf qaama bishaanii fi hula galaanaa qofa hin turre; waggoota kumaatamaan lakkaa’aman keessatti bakka daldalaa, qaroominaa, amantii fi aadaan itti mul’atu, akkasumas karaa Itoophiyaan addunyaa waliin walitti dhufeenya ittiin taasiftu ture. Qaroominni Aksuum, karaa magaalaa qarqara Galaana Diimaa irratti argamtu buufata doonii Adulisitti qubachuun, Biyyoota Arabaa irraa kaasee hanga galaanaa Meeditiraaniyaanii, Garbaa Hindii irraa kaasee hanga qarqara galaanaa Afrikaa jiranitti walitti hidhamiinsa bal’aa ture keessatti gahee olaanaa qaba ture. Kunis Itoophiyaan abbummaa hulaa galaanaa fi giddugala daldalaa ta’uu ishee ifatti kan agarsiisu ragaa seenaa guddaadha. Itoophiyaan buufata dooniiwwan ishee Massawaa fi Assab humnaan erga jalaa mulqamtee fi geejjiba galaanaa Galaana Diimaa irraa erga addaan cittee waggoota dheeraa lakkoofsifteetti. Biyyi naannichatti qaroominaaf bu’uura taate, karaa daldalaa fi giddugala dippilomaasii turte, shira ilmaan ishee dabalate irratti raawwatameen miidhamteetti. Kanaaf, walitti dhufeenyi cimaa Itoophiyaan Galaana Diimaa waliin qabdu gaaffii siyaasaa yeroo ammaa qofa osoo hin taane, seenaa daldalaa fi qaroomina durii ishee waliin kan walqabatu, dhimma dhalootaa fi jiraachuu biyyaa ta’a. Gibtsii fi diinonni seenaa biroon, gareewwan biyya keessaa waliin qindaa’uun shira raawwataniin, Eertiraa Itoophiyaa irraa adda baasuun, olka’iinsa qaroominaa fi seenaa waggoota kumaatamaa qabdu akka dhabdu taasisan. Kunis biyyattii ummata miliyoona 130 ol qabdu, akkasumas guddina diinagdee saffisaa galmeessaa jirtu taate, sochii loojistikii ishee gufachiisuun, daldala galtee fi al-ergii akkasumas yaa’a invastimantii irratti danqaa uumeera. Akka odeeffannoon Baankii Addunyaa agarsiisutti, sochiin daldala galtee fi al-ergii Itoophiyaa keessaa dhibbeentaa 95 ol karaa Finfinnee–Jibuutii qofa irratti kan daangeffameedha. Kana malees, Galaanni Diimaa nageenyaa fi jiraachuu naannoo Afrikaa Baha wajjin walqabatee dhimma murteessaa ta’aa dhufeera. Itoophiyaan Galaana Diimaa irraa fageenya gabaabaa irratti argamti waan taateef, gaaffiin abbummaa hula galaanaa ta’uu ishee baay’ina uummataa, guddina diinagdee saffisaa, yaaddoo nageenyaa fi tasgabbii akkasumas dhimma jiraachuu biyyaa hunda kan ilaallatudha. Gaaffii Itoophiyaan abbummaa galaanaa ilaalchisee kaastu haqa-qabeessaa fi sababa irratti kan hundaa’edha. Kaayyoon isaas jiraachuu biyyaa mirkaneessuu, biyyoota biroo waliin faayidaa waliinii eeguun tumsa diinagdee, nageenyaa fi tasgabbii cimsuu, akkasumas badhaadhina waliinii mirkaneessuudha. Hidhi Guddichi Haaromsaa Itoophiyaa humnaa fi bu’uuraalee misoomaa karaa walitti hidhuun, Itoophiyaan waliin misoomuu fi guddachuuf fedhii cimaa qabdu kan agarsiisudha. Itoophiyaan waggoota hedduuf hidhaa ji’oopoolitika Galaana Diimaa keessatti dabarsite, dhaloota Abbayyaa keessatti xumuramuu qaba. Gaaffiin ishees karaa dippilomaasii biyyoota gamlamee fi qaamolee hedduu gidduutti gaggeeffamuun fudhatama argachaa, gara sadarkaa murteessaa “akkamitti hojiirra oola?” jedhuutti ce’uun dhugaa kana kan calaqqisiisudha. Ministirri Muummee Dr. Abiyyi Ahimad yeroo tokko miseensota Mana Maree Bakka Bu’oota Ummataaf ibsa kennaniin, namni Itoophiyaan abbummaan hulaa galaanaa ta’uu hin qabdu jedhu nama seera uumamaa irraa maqe ta’uu ibsaniiru. Galaanni Diimaa fi Itoophiyaan bara baraan addaan ba’anii jiraachuu akka hin dandeenye, kana amanuunifi fudhachuun akka barbaachisu cimsanii dubbataniiru. Yaa’ii 18ffaa Hoggantootaa BRICS mat-duree “Dandamachuu, kalaqa, tumsa fi itti fufiinsa ijaaruu” jedhuun kan Niiwuu Deelii, Indii keessatti gaggeeffamerratti, abdii Itoophiyaan guddinaa fi badhaadhinaaf qabdu akkasumas carraa ishee gara fuulduraa ibsaniiru. Itoophiyaaf Hulaa galaanaa argachuun waan kamiyyuu caalaa dhimma diinagdee dursaa fi murteessaa ta’uu kan ibsan Ministirri Muummee, faayidaa biyyaalessaa Itoophiyaa fi sagalee Afrikaa dhageessisuuf barbaachisummaa dhimma kanaa hawaasa idil-addunyaatti ifatti himaniiru. Mana Maree Bakka Bu’oota Ummataatti Ministirri Itti Waamamaan Mootummaa Dr. Tasfaayee Beelgijee, Kanaan dura ENA waliin turtii taasisaniin, Itoophiyaanonni dogoggora seenaa raawwatameen faayidaa biyyaalessaa dhalootaa bara baraaf turu ummatoota dabarsanii kennan akka hin taane ibsaniiru. Gaaffiin Itoophiyaa abbaa qabeenyaa galaanaa ta’uu ishee, karaa Ministira Muummee Dr. Abiyyi Ahimad ifatti erga dhiyaatee booda, komiin fi gaddi uummataa waggoota muraasaaf garaa uummataa keessatti kuufamee ture yeroo gabaabaa keessatti fudhatama argachuu isaa ibsaniiru. Itti aansuunis, dhimma faayidaa biyyaalessaa Itoophiyaarratti garaagarummaan yaadaa jiraachuu hin qabu kan jedhan Ministirichi, gaaffiin abbummaa hula galaanaa ta’uu akka deebii argatuuf tumsi fi tokkummaan murteessaa ta’uu ibsaniiru. Itti Aanaa Walitti Qabaa Koree Dhaabbi Dhimmoota Hariiroo Alaa fi Nageenyaa Mana Maree Bakka Bu’oota Ummataa Dr. Fatii Mahadii, gaaffiin Itoophiyaa abbummaa hulaa galaanaa ta’uu ishee tumsa naannawaa fi badhaadhina waliinii giddugaleessa kan godhate ta’uu ibsaniiru. Gaaffiin kun bu’uura seenaa, uumamaa, teessuma lafaa fi seeraa kan qabu ta’uu, guddina diinagdee fi fayyadamummaa uummataa mirkaneessuun daldalaa fi invastimantii mijeessuu wajjin kan walqabatu ta’uu ibsaniiru. Seerri Galaanaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii fi qajeelfamoonni isaa biyyoota buufata galaanaa hin qabne gara galaanaatti qaqqabuu fi itti fayyadamuuf mirga isaanii deeggaruuf keeyyataalee fi bu’uura seeraa akka qabanis ibsaniiru. Inistiitiyuutii Dhimma Alaatti Qorataa Olaanaan Gaanfa Afrikaa fi Ji’oopolitikaa Bishaanii, Dr. Gaashaw Ayifaram, gama isaaniin, gaaffiin abbummaa hulaa galaanaa ta’uu Itoophiyaa cabinsa seenaa sirreessuun Itoophiyaa seenaa fi qaroomina ishee isa maqaa guddaa qabu waliin deebitee walitti araarsuu wajjin kan walqabatu ta’uu ibsaniiru. Itoophiyaan walitti hidhamiinsa diinagdee naannawaa cimsuun, walitti hidhamiinsa diinagdee Afrikaa akka saffisuuf carraaqqii taasiftu keessatti abbummaa hula galaanaa mirkaneeffachuun barbaachisaa ta’uu ibsaniiru. Gaaffiin abbummaa hulaa galaanaa ta’uu Itoophiyaa fudhatama idil-addunyaa argachaa jiraachuu eeruun, biyyoonni, dhaabbileen idil-addunyaa fi miidiyaaleen dhimma kana barbaachisaa ta’uu isaa sirriitti hubachaa akka jiran ibsaniiru.
.png)
Kan dubbatan hojjechuu, waadaa galan raawwachuu!
Sep 18, 2026 147
Barri haaraan Itiyoophiyaa baranaa jijjiirama guyyaa lakkaa’uu qofa miti. Itiyoophiyaan fuula haaraa Saaqxee seenaa haaraa barreessiteetti; filannoo gaggeessiteetti, marii taasifteetti, mo’atteetti, bayyanatteetti. Qormaatileen gara injifannoo olaanaatti jijjiiramaniiru. Tattaaffii ijoolleenshee cichanii fi cimanii hojjetaniin gaaddidduun maraammartoo bara dheeraa isa dhumaaf saaqameera; injifannoowwan waggoota kurnan hedduu darban hin milkeessine waggoottan jijjiiramaa muraasa darban keessa milkeessineerra. Aadaa hojii fagoo fagoo akeekuu,karoorsanii eegaluu fi hatattamaan xumuruu gabbifanneerra. Kun biyya keenyaa fi mootummaashee kan adda godhudha. Yeroo ammaa samii Itiyoophiyaaf ifeera. Aangoon qawweedhaan qabamaa ture hafee sagaleen “mootummaan kaardii ummataan qofa” jedhu daangaa amma daangaatti dhagahameera. Ummanni keenya aduu, qorra osoo hin jedhiin dhibeesaa obsaa, hin filatiin kan ittiin jedhe dura dhaabatee , fedhiisaa nu agarsiiseera. Biyya cichoomseera, demokiraasii filateera. Ilmaan biyya sab-daneessotaa hammattoo marii biyyaalessaa jalatti wal gahanii galma tokko keessatti waa’ee biyyasaanii mari’ataniiru; yaada furmaata ta’a jedhan karaa bilisaan dhiheessaniiru. Walumaa gala gootota bara kanaatiin dachee Itiyoophiyaarratti injifannoon haaraan galmaa’eera. Dhugaan kun abdii ijoollee keenyaa akka lalisu kan godhe, seenaa keenya guddaa bara baraan seenessinudha. Hin dhaabbannu! Hojii baay’eetu qabna; ni ariifanna, gufuu nu mudatu hunda hamileedhaan irra aanuun hawwii fi abjuu biyya keenyaa galmaan gahuuf itti fufna. Biyya guddoo qabna; mari'annee ni ijaarra, osoo ijaarruus ni mari'anna. Kun daandii keenya haaraa kan nama hunda injifachiisedha. Mari’achuu; Mari’achuu;Mari’achuu. Waggoota jijjiiramaa darban keessatti daandii naamusa cimaa olaantummaa seeraatiin qajeelfamu cinaatti mootummaan keenya ijoollee isaa seera darbanii balleessaa hojjetan gara laafinaan hammatee dhiifamaan manneen amala sirreessaatii baaseera. Kana sababeeffachuun hidhamtoota siyaasaa hedduuf dhiifama gochuun mana amala sirreessaatii bahaniiru. Murtoon kuni biyyoonni hedduun kan hawwan garuu Itiyoophiyaan garaa dhiifamaa fi jaalalaan jibba kan injifatte murtoo olaanaa dha. Dhiifamni utubaa ijoo biyyaati. Kuni kan murtaa’e barii biyyaalessaa waliin wal simsiisuunidha. Lammiileen dhiifamaan gadhiifaman kunniin beekumsa isaaniin biyya isaanii akka tajaajilan abdii guddaa qabna. Kunis ijaarsa biyyaa egereef gumaacha olaanaa qaba. Walitti hidhamiinsa siyaasaa fi hawaasummaa cinatti, tasgabbiin siyaasaa biyya tokkoo kan fooyya’u bu’aa dinagdee cimaan sadarkaa biyyaatti galmaa’ee amantaan ummataa yoo ijaaramudha. Itoophiyaan kana raawwattee jirti. Guddinni dinagdee waliigalaa har’a biyya keenya keessatti galmaa’aa jiru, Afrikaa keessatti isa saffisaa fi bal’inaan mul’atudha. Dhugaan kun hunda biratti fudhatama kan qabudha. Mootummaan Ida’amuu biyya birmadummaa qabdu kan mirga ishee hin kadhannee fi kabaja ishee eegdu uumuuf damee hundaan tattaaffii godheera. Bu’aawwan dinqisiisoo galmaa’aniiru. Seenaan keenya arjoomtoota irraa qamadii eeguun keenya seenaan isaa xumuramee amma gara qamadii erguutti ce’eera. Waggaa waggaan biqiltuu biliyoonaan lakkaa’amu dhaabuun galmee mataa keenyaa irra deddeebinee fooyyessineerra; eegumsa naannoo irrattis tumsa idil-addunyaatiif fakkeenya taanee jirra. Milkaa’inni kun osoo biyya biraa keessatti argamee hangam jedhama ture; Nuti garuu ijoollee abbootii goota keenyaa kan irra deddeebiin injifannoo dhandhamneedha. Galma geenyee jirra. Mul'anni keenya fagoodha, karaan keenya tokkummaadha, gaafa tokko taanu bu'aa argamsiisuu akka dandeenyu kuni agarsiiftuu guddaadha. Albuuda biyyoota biroo keessatti hiyyummaa fi liqaa biyyaalessaaf sababa ta’an, badhaasaa fi abdii biyyaa gooneerra; pirojektoota anniisaa haaromfamuu danda’uun naannicha wal qunnamsiifneerra; bifti magaalota keenyaa misooma koridarii ammayyaatiin jijjiirameera. Konfiraansiin Turizimii babal’ateera; bakkeewwan gahumsa turizimii haaraa hedduu ijaarree jirra. Hambaa keenya amma jirus dafqa keenyaan gara fuulduraatti ceesifneerra. Tarsiimoo Dijitaalaa 2030 dhaloota yaada keessa galchuun hojiirra oolchaa jirra. Hojiin mootummaa iftoominaa fi gahumsa akka qabaatu bu'uurri kaa'ameera. Hundaa ol, imaammata alaa biyya keenya tasgabbii dhabsiisu irraa bilisa, dantaa saba keenyaaf cimnee dhaabbanne; waltajjii addunyaa irratti waan nuuf malu gaafanneerra. Mootummaan nuti ijaarru yaadama ida’amuurratti kan bu’ureffatedha, xiyyeeffannoonsaas dhaabbilee cimaa ijaaruudha. Dhaabbieen haqaa, nageenyaa fi demokiraasii biyya keenyaa bu’ura cimaa qabataniiru. Hojii mudhii keenya hidhannee hojjenneen mataa ol qabannee deemuu eegalleerra, har’a dhaabbileen dandeettii biyya utubuu, egeree akeekanii fi jijjiirama sirnaa cehanii darban uumamaniiru. Mootummaan jijjiiramaa waggoottan muraasa darban waan adda isa godhu ifoomseera, pirojektoota ni eegala, xumuree ni eebbisa. Kana ammoo ummanni keenya irra deddeebi’ee kan raga bahudha. Industiriiwwan cufanan banamaniiru; dhaabbileen bara baraan kasaaraarra turan gara bu’a qabeessummaatti cehaniiru; gama invastimantiin,alergii fi oomisha bakka bu’u oomishuun jijjiirama tarkaanfataa milkeessineerra. Borumtaa hidha haaromsaa guddicha xumurretti meeggaa pirojektoota doolaara biiliyoona 30 ol baasan kan egeree Itiyoophiyaa murteessan ummata keenyaaf ifoomsineerra. Wabii anniisaa mirkaneessuuf wiirtuu nuukileeraa ijaaruuf walii galteen haaraa taasifamee hojiin eegalameera; Qabeenya Itiyoophiyaa naannoo Somaaleetti argamu fuulleetti baafneerra. Pirojektoonni gaazii uumamaa calalan halkanii fi guyyaa hojjetamaa jira. Erpoortiin Bishooftuu waggaatti imaltoota miiliyoona 100 simatu gonfoo aviyeeshinii Afriikaa nu gonfachiisee mootii samiirraa nu taasisa. Warshaan Xaa’oo waggaatti doolaara biiliyoona 1 caalaa oolchu oomishtummaa qonnaa mirkaneessuudhaan qonnaan bultoota keenyaaf haara galfii ta’a; abdii hedduu qabna. Misoomni manneenii miiliyoona 1.5 kan jireenya namoota hedduu jijjiiru tumsa dhaabbilee idil addunyaatiin eegalameera. Kanas ni milkeessina! Kan dubbatame hojiirra oolchuun, waadaa galame raawwachuun bu’ura mootummaa ida’amuu dhalootaaf kaa’amanidha. Tajaajila komunikeeshinii mootummaa Fulbaana 8/2019
.jpg)
Raaga haala Qilleensaa bal'inaan dhaqqabamaa taasisuun qophii gahaan akka jiraatuuf dhiheenyaan hojjetamaa jira
Sep 18, 2026 147
Fulbaana 8/2019 (ENA) Odeeffannoo raaga haala qilleensaa bal'inaan dhiyeessuun qophii fi offeeggannoo duraa akka jiraatuuf dhiyeenyaan hojjetamaa jiraachuusaa Inistitiyuutiin Meetiroloojii Itoophiyaa beeksise. Inistitiyuutichi gamaggama haala qilleensa gannaa fi raaga haala qilleensa bonaa fuulduraa hirmaannaa qooda fudhattootaatiin Adaamaatti gaggeessaa jira. Daarektarri Olaanaan Inistitiyuutichaa Dr.Faxxanaa Tashoomaa akka jedhanitti, Inistitiyuutichi misoomawwan hawaasummaafi dinagdee biyyaattif faayidaa kan qaban raaga haala qilleensaa yeroo gabaabaa fi dheeraa yeroosaa eeggatee dhiyeessuun gaheesaa ba'achaa jira. Odeeffannoon kunneen keessattuu dameelee Qonnaafi misooma jallisiif, Bulchiinsa qabeenya bishaaniif, hir’ina sodaa balaatiif,Aviyeeshinii fi geejibaatiif ,Barnootaafi fayyaaf gaggeesuuf murteessaa ta’uusaanii ibsaniiru. Akkasumas,odeeffannoo haala qilleensaa yeroosaa eeggatee fi amansiisaa ta'e uummataafi qooda fudhattootaaf dhiyeessuun misoomaa fi guddina biyyaatiif murteessaa ta'uu isaafi hojiin kun cimee kan ittifufu ta'uu ibsaniiru. odeeffannoo raaga haala qilleensaa yeroodhaan dhiyeessuun qophii fi deebii sirrii kennuuf kan gargaaruudhas jedhan. Qooda fudhattoonnis odeeffannoo kanatti fayyadamanii tarkaanfii qophiitiif akka itti fayyadaman waamicha dhiyeessaniiru. Gara biraatiin, raaga haala qilleensa Bonaa kan dhiyeessan Itti Aanaa Daarektara Inistitiyuutichaa Dr.Asaamminnoo Tashoomaa akka ibsanitti,Bona dhufu kanatti naannowwan horsiise bulaatti haalli qilleensaa misooma qonnaatiif mijaawaa ta'ee fi roobni gaariin akka jiraatu ibsaniiru. Naannoowwan kunniin rooba kana jalqaba baatii Onkololeessaatii jalqabanii kan argatan ta'uun ibsameera. See less
.jpg)
Manni Maree Federeeshinii ergama heera mootummaan dabalatatti dirqama hawaasummaa isaa bahachaa jira - Obbo Aaganyoo Tashaagar
Sep 17, 2026 354
Fulbaana 07/2019(ENA): Af-Yaa’iin Mana Maree Federeeshinii Obbo Aaganyoo Tashaagar Manni Marichaa ergama Heera Mootummaa itti kennameen dabalataan dirqama hawaasummaa isaa bahachaa akka jiru ibsaniiru. Manni Maree Federeeshinii fi dhaabbileen itti waamamni isaanii Mana mare Federeeshinii ta’an manneen tola ooltummaa Gannaatiin Naannoo Somaalee Magaalaa Goodeetti ijaaran fayyadamtootaaf dabarsanii kennaniiru. Manni Marichaa lammiilee galii gadi aanaa qabanii fi namoota humna hin qabne deeggaruun sadarkaa jireenya isaanii fooyyessuuf hojjechaa akka jiru Obbo Aaganyoo Tashaagar ibsaniiru. Mana duwwaa qofa osoo hin ta’iin meeshaalee mana keessaa fi midhaan nyaataaf oolu kan ji’a tokkoof itti gargaaraman waliin dabarsanii akka kennanis ibsameera. Tola ooltummaan akkanaa kunis aantummaa Manni Maree Federeeshinii ummataaf qabu kan agarsiisu yoo ta’u, gara fuulduraattis caalaatti cimsanii akka itti fufan ibsaniiru. Tola ooltummaan Manni Maree Federeeshinii hojjete kuni mootummaan misooma ummataa mirkaneessuuf hammam kutannoo akka qabu kan agarsiisu ta’uu Hoggantuun Biiroo Dubartootaa fi Daa’immanii Naannoo Somaalee, Haliimaa Hasan dubbataniiru. Namoonni Manni ammayyaa isaaniif kenname yaaddoo roobaa yeroo Gannaa fi aduu yeroo Bonaa kan irraa hambisee ta’uu ibsuun deeggarsa Manni Marichaa fi Dhaabbilee itti waamama isaa taasisanif galateeffachuu ibsaniiru.
POA English
Pulse Of Africa - English Language
Your news, current affairs and entertainment channel
Join us on
POA Arabic - عربي
Pulse Of Africa - Arabic Language
قناتكم الاخبارية و الترفيهية
Join us on
Siyaasa
Gareen badii ABUT badii fi gidiraa malee ummata Tigaayiif waan buusu tokkollee hin qabu-Obbo Geetaachoo Raddaa
Sep 18, 2026 148
Fulbaana 8/2019 (ENA)- Gareen badii ABUT badii fi gidiraa malee ummata Tigaayiif waan buusu tokkollee akka hin qabaannee pirezidaantii bulchiinsa yeroo Tigraayi duraanii fi ministirri gorsaa ministira muummee dhimmoota Afriikaa bahaa Geetaachoo Raddaa ibsan. Ummannii fi dargaggoonni Tigraayi garee badii ABUT irratti qabsaa’uudhaan gara nageenyaa fi misoomaatti deebi’uu akka qaban dhaamaniiru. Pirezidaantii bulchiinsa yeroo Tigraayi duraanii fi ministirri gorsaa ministira muummee dhimmoota Afriikaa bahaa Geetaachoo Raddaa turtii POA waliin taasisaniinABUT’n waggoottan darban ummata Tigraayi gidiraa dhuma hin qabnee fi maraammartoo badii keessa galchuun alatti homaa akka isa hin fayyanne dubbataniiru. Adeemsi badii garichi itti jiru fedhii nagaa fi tasgabbii ummanni Tigraayi qabu waliin faallaa ta’uu dubbataniiru. Yeroo haalli biyyaalessaa fi idil addunyaa jijjiirame kanatti gaggeessitoonni ABUT ilaalcha siyaasaa moofaa fi dhiphaa keessatti kufanii akka jiran ibsaniiru. Badiin waggoottan darban naannicha keessatti qaqqabe murtee ABUT dogoggoraarraa kan maddu ta’uu ibsaniiru. Gaggeessitoonni ABUT yeroo hundaa nuyi sirriidha jechuun yaaduun, gidiraa ummataa ifatti mul’atu akka hin hubanne isaan taasiseera jedhan. Gaggeessitoonni garichaa muraasni tooftaa hidhannoo waraanaa moofaan ala kan itti hin mul’annee fi umuriisaanii fixan carraa ummata Tigraayi addatti to’achuuf ka’uunsaanii gonkumaa dogoggora jedhaniiru. Dhaloonni ammaa yaada haaraa fi fedhii nageenyaa dhugaa akka qaban ibsuun, hoggantoonni garichaa yaada yeroon itti darbeen uummata gara jeequmsaatti galchuuf hojjechaa akka jiran ibsaniiru. Walii galtee Nagaa Piriitooriyaa waraana mudatee ture dhaabuu fi uummata gara jireenya idileetti deebisuuf akka ta’e ibsuun, hoggantoonni garee TPLF adeemsa waliigalticha aangoosaanii itti fufsiisuudhaaf jedhanii akka gufachiisan dubbataniiru. Lammiilee qe'eesaaniirraa buqqa'anii rakkoo keessa jiran gara qe'eesaaniitti akka hin deebine dhorkuun dantaa siyaasaatiif itti fayyadamaa akka jiran ibsaniiru. Hoggantoonni TPLF nagaa hin barbaanne uummata beelaa fi rakkootti dhiisanii jeequmsa irraa bu'aa argachuuf, daddabarsa seeraan alaa fi daldala warqii irratti bobba'aniiru jechuun ibsaniiru. Dargaggoota Tigiraay irratti garee kanaan Cunqursaa fi daba raawwatamuuf jecha barattoonni naannoosaanii dhiisanii godaanaa akka jiranis ibsaniiru. Amma immoo hoggantoonni garichaa nageenyaa fi dantaa uummata Tigiraay duubatti dhiisuun, diinota uummata Tigiraay waliin tumsa siyaasaa haaraa uumuunsaa gocha nama qaanessudha jedhaniiru. Akka Obbo Geetaachoon jedhanitti, hoggantoonni garee TPLF kufaatii akka dandeettii fi injifannootti ilaaluun farra uummataa ta'uusaanii eeranii, garichi badiisaa amane fudhachuurra, akka waan sirrii ta’eetti fakkeessuun uummata dogoggorsiisuu itti fufeera jedhaniiru. Gareen TPLF uummata Tigiraayiif badii, godaansa, dararaa fi rakkina malee waan haaraa kennuu danda'u tokkollee hin qabu jedhaniiru. Nageenyi waaraan kan dhufu garee badii kana murannoodhaan irratti qabsaa'uun qofa ta'uus dubbataniiru. Haala Kanaan uummannii fi dargaggoonni Tigiraay garee badii dantaa muraasaaf dhaabbate kana irratti qabsaa'uun naannicha gara nageenyaa fi misoomaatti deebisuu akka qaban waamicha dhiheessaniiru.
Hulaa Galaanaa Itoophiyaarraa Seeraan Alaa fudhatame dhaloonni har’aa deebifachuuf dirqama qaba — Birgaadeer Jeneraal Hayiluu Gonfaa
Sep 17, 2026 510
Fulbaana 7/2019 (ENA)—Hulaa galaanaa Itoophiyaarraa karaa seeraan alaa fudhatame dhaloonni har’aa deebifachuuf dirqama seenaa fi seeraa akka qabu miseensi duraanii Raayyaa Ittisa Biyyaa, Birgaadeer Jeneraal Hayiluu Gonfaa ibsan. Birgaadeer Jeneraal Hayiluu Gonfaa Raayyaa Ittisaa Biyyaa Itoophiyaa keessatti sadarkaa hoggansaa garaagaraa irratti waggoota dheeraaf biyyasaanii tajaajilaniiru. Gaaffii Itoophiyaan hulaa galaanaa ofii ishee argachuuf dhiheessaa jirtu dhimma seeraa, seenaa, nageenya naannawaa, teessuma lafaa fi dinagdee bu’uura kan godhate ta’uu hayyoonni garaagaraa yeroo adda addaatti ibsaa turaniiru. Birgaadeer Jeneraal Hayiluu Gonfaanis ENA waliin turtii taasisaniin, Itoophiyaan hulaa galaanaa karaa seeraan alaa dhabuu ishee yaadachiisuun, ulaa galaanaa karaa seeraan alaa dhabde kana deebitee argachuuf bu’uura seenaa fi seeraa gahaa ta’e qabdi jedhaniiru. Kaayyoon Itoophiyaa kan nama biraa saamuu ykn mirga nama biraa sarbuu osoo hin taane, mirga seeraan qabdu deebifachuu fi faayidaa biyyaalessaa ishee karaa nagaa, seeraa fi waliigaltee irratti hundaa’een mirkaneessuu akka ta’e ibsaniiru. Addunyaarratti biyyoota ummata miliyoona 130 ol qaban keessaa Itoophiyaan qofatu hulaa galaanaa irraa guutummaatti daangeffamee jiraachuu eeranii, biyyattiin Galaana Diimaa irraa fageenya kiiloo meetira 50 gadiitti kan argamtu ta’us, hulaa galaanaa dhabuun ishee waan fudhatama hin qabne ta’uu himaniiru. Haalli kunis faayidaa biyyaalessaa biyyattii irratti dhiibbaa guddaa geessisaa jiraachuu ibsaniiru. Waggoottan muraasaan dura Itoophiyaan hulaa galaanaa lamaa fi isaa ol kan qabdu ta’uu yaadachiisuun, dogoggora seenaa keessatti raawwatameen hulaa galaanaa irraa adda baafamuu ishee himaniiru. Hulaa galaanaa Itoophiyaarraa seeraan alaa fudhatame kana dhaloonni har’aa deebifachuuf dirqama seenaa fi seeraa qaba jedhaniiru. Guddinni dinagdee Itoophiyaa yeroo gara yerootti ariitiin guddachaa kan jiruufi baay’inni uummata ishees haalaan dabalaa waan jiruuf, biyyattiin hulaa galaanaa ofii ishee kana keessummeessuu argachuun dirqama ta’uu himaniiru. Kanaaf, gaaffiin hulaa galaanaa ofii ishee argachuu Itoophiyaa karaa nagaa fi dippilomaasiin deebii akka argatu hojjechuun filannoo jalqaba ta’uu akka qabu himanii, yoo kun milkaa’uu baates, dhaloonni har’aa seenaa fi seera bu’uureffachuun, miidhaan caalu osoo hin mudatiin, furmaata waaraa argachuu qaba jedhaniiru.
.jpg)
Olkaa'insi Itoophiyaa Haaromsa Afrikaa kan labsuudha – Tajaajila Kominikeeshinii Mootummaa
Sep 16, 2026 830
Itoophiyaan bara haaraatti faayidaa biyyaalessaa isheef dursa kennuun, akkasumas sagalee dhugaa Afrikaanota ta’uu eegalteetti. Haala walxaxaa fi jijjiiramaa ji’oopoolitikaa addunyaa keessatti imaammata hariiroo alaa cimaa fi walaba ta’e hordofuun miseensa BRICS ta’uu kan dandeesse Itoophiyaan, Yaa’ii Hoggantoota BRICS 18ffaa Niiwuu Deelii, Indii keessatti gaggeeffamerratti, fakkeenya ta’uu ishee fi dhageettii tarsiimawaa qabdu qabatamaan mirkaneessiteetti. Yaa’iin mata-duree “Cichoomina, kalaqa, tumsa fi itti fufiinsa ijaaruu” jedhuun gaggeeffame kun, Itoophiyaan biyyoota miseensotaa fi biyyoota michuu waliin hariiroo gama hedduu qabdu gara sadarkaa olaanaatti ceesisuu fi sirna addunyaa haqaa fi hunda galeessa ta’e ijaaruuf kutannoo qabdu ifatti kan mul’ise ture. Itoophiyaan waltajjicharratti ejjennoo mul’isteen, biyyoonni rakkooleen osoo hin uumamin dura dandeettii isaan dandamachuu cimsachuu akka qaban xiyyeeffannoo kenniteetti. Kana ilaalchisee, Itoophiyaan mirga wabii nyaataa mirkaneessuuf tattaaffii taasisteen, hirkattummaa gargaarsa alaa irraa argamuun qamadii galchuurraa guutumaan guutuutti bilisa ta’uu ishee beeksisteetti. Akkasumas, waljijjiirraa midhaan nyaataa “BRICS Grain Exchange” keessatti oomishtuu fi dhiyeessituu taatee hirmaachuuf qophii ta’uu mirkaneessiteetti. Waltajjicharratti Itoophiyaan damee teeknooloojii fi kalaqaatiin bu’uuraalee misoomaa dijitaalaa, Waraqaa eenyummeessaa dijitaalaa, sirnoota kaffaltii fi marsariitiiwwan odeeffannoo amanamoo bal’inaan ijaaraa jiraachuu ibsiteetti. Afrikaan bara teeknooloojii egeree abbummaan hoogganuu kan dandeessisu Yuunivarsiitii Hubannoo Namtolchee Ida’amuu hundeessaa jiraachuu eeruun, dhaabbilee BRICS wajjiin waliin hojjechuuf qophii ta’uu mirkaneessiteetti. Afrikaan qabeenya albuudaa hedduu kan qabdu ta’uu yaadachiisuunis, qabeenyi albuudaa ce’umsa anniisaa, oomisha sadarkaa olaanaa fi dinagdee dijitaalaatiif murteessaa ta’uu Itoophiyaan ibsiteetti. Biyyoonni miseensa BRICS ta’an kaappitaalaa, teeknooloojii fi filannoowwan gabaa waan qabaniif, qabeenya kana walitti qindeessuun itti fayyadamuuf, akkasumas oomisha dheedhii irratti sona dabalataa uumuuf carraa guddaa akka uumu agarsiifteetti. Itoophiyaan damee fayyaatiin dandeettii oomishaa ishee babal’isaa jiraachuu fi albuuda, anniisaa haaromfamaa fi dandeettii indaastirii guddachaa jiru irratti hirmaannaa fi tumsa uumuuf qophii ta’uu mirkaneessiteetti. Dabalataanis, Daandiin Qilleensa Itoophiyaa Afrikaa fi addunyaa walitti hidhuuf carraa guddaa ta’uu, biyyoota ollaattif dhiyeessiin anniisaa taasifamuun, akkasumas Finfinneen teessoo Gamtaa Afrikaa ta’uun walitti hidhamiinsa ardii fi addunyaa keessatti gahee Itoophiyaan qabdu ifatti kan agarsiisan ta’uu waltajjicharratti ibsiteetti. Sirna faayinaansii addunyaa ilaalchisee, Itoophiyaan haaromsa dinagdee gaggeessaa fi liqii alaa ishee irra deebiin qindeessuuf hojjechaa jiraachuu ibsiteetti. Dinagdeewwan qormaata keessa jiranif adeemsi qoodinsa liqii saffisaa, ifaa fi kan tilmaamamuu danda’u ta’uu akka qabu yaadachiifteetti. Akkasumas, biyyoonni guddachaa jiran dhaabbilee faayinaansii idil-addunyaa keessatti bakka bu’ummaa haqaa, dhageettii isaanii mirkaneessu fi bu’aa qabatamaa fidu qabaachuu akka qaban waamicha dhiyeessiteetti. Yaa’ii kanarratti hirmaannaa dammaqinaa qabu taasisteen, Itoophiyaan miseensa Dhaabbata Daldalaa Addunyaa (WTO) akka taatu, Mana Maree Dhaabbata Siivil Aviyeeshinii Idil-addunyaa (ICAO) keessatti teessoo dabalataa akka argattu, akkasumas Yaa’iin Idil-addunyaa Jijjiirama Haala Qilleensaa (COP32) Finfinneetti akka gaggeeffattuuf deeggarsa argatteetti. Kana malees, Baankii Misoomaa Haaraa (NDB) Waajjira isaa Finfinneetti akka banamu fi dhimmoota dursa kennamaniif gara waliigalteeatti jijjiiruuf “Qindeessaan BRICS” akka hundeeffamuuf yaada dhiyeessiteef fudhatamni bal’aan argameera. Hojiiwwan dipilomaasii bal’aa waltajjii BRICS cinatti gaggeeffaman keessaatti mariin hoggantoota addunyaa waliin taasifame, faayidaa biyyaalessaa eeguufi tumsa cimsuu irraatti milkaa’ina guddaan kan galmaa’e ture. Pirezidaantii Raashiyaa Vilaadmiir Puutiin waliin, hariiroo tarsiimawaa Itoophiyaa fi Raashiyaa gidduu jiru caalaatti cimsuu irratti mariin bu’a qabeessi gaggeeffameera. Mariin kun dameewwan ittisaa fi nageenyaa, daldalaa fi invastimantii, barnootaa, teeknooloojii, akkasumas aadaa fi hariiroo uummataa fi uummataa irratti tumsa jiru guddisuuf kutannoo waloo mirkaneesseera. Dabalataanis, qophii COP32, jijjiirama haala qilleensaa fi galmoota misoomaa irratti tumsa cimsuuf waliigaltee uumuun danda’ameera. Ministira Muummee Indii Naareendiraa Moodii waliin immoo, tumsa ittisaa cimsuu, dabarsa teeknooloojii, ijaarsa dandeettii fi misooma albuudaa irratti mariin gaggeeffameera. Hariiroo seenaa dheeraa biyyoota lamaanii gara sadarkaa qabatamaa dinagdee fi misoomaatti ceesisuun akka danda’ame ibsameera. Akkasumas, Ministira Muummee Maaleezhiyaa Anwaar Ibraahiim waliin invastimantii, turizimii, tumsa anniisaa haaromfamuu danda’uu fi muuxannoo damee oomishaa irratti mariin gaggeeffamee, misooma biyya keessaa kan deeggaru carraan guddaan akka banamu taasifameera. Dhaalaa Gonfoo Mootummaa Abuu Dhaabii, Sheek Khaalid bin Mahaammad bin Zaayid Al Naahyaan, waliin dhimmoota dursaa BRICS fi tumsa gama hedduu irratti mariin gaggeeffameera. Pirezidaantii Iraan Mas’uud Pezeezhkiyaan waliin immoo haala yeroo naannawa Galaana Diimaa, tasgabbii nageenyaa naannichaa, akkasumas daldala, dinagdee fi misoomaa irratti waljijjiirraa bu’aa waloo irratti hundaa’e caalaatti babal’isuuf waliin hojjechuurratti waliigalteen irra ga’ameera. Walumaagalatti, Itoophiyaan Yaa’ii Hoggantoota BRICS 18ffaa irratti hojii dippilomaasii tarsiimawaa gaggeessitee fi bu’aawwan qabatamaa galmeessite, jijjiirama dippilomaasii fi dinagdee yeroo dheeraa biyyattii dhugoomsuuf utubaawwan murteessoo ta’aniiru. Mootummaan waltajjii seena qabeessa kanarratti Itoophiyaan miseensummaa BRICS fayyadamuun faayidaa tarsiimawaa ishee ija jabinaan akka gaafattu, akkasumas misooma Afrikaa, nageenyaa fi tumsa addunyaa haqa qabeessa ta’eef michuu amanamaa ta’uu ishee qabatamaan mirkaneeteetti.Olka’iinsi Itoophiyaa Haaromsa Afrikaa labsaa jira! Tajaajila Kominikeeshinii Mootummaa
Qormaatawwan Naannichatti mul’atan waaraan furuu Keessatti kutannoon waloo biyyootaa murteessaadha — Dr. Warqinaa Gabayyoo
Sep 16, 2026 585
Fulbaana 6/2019 (ENA) — Qormaatawwan naannichatti mudachaa jiran waaraan akka furamaniif tokkummaa fi kutannoon waloo biyyoota miseensotaa murteessaa ta’uu Barreessaan Olaanaa Dhaabbata Walta’iinsa Misooma Biyyoota Baha Afrikaa (IGAD) Dr. Warqinaa Gabayyoo ibsan. Manni Maree Ministirootaa IGAD walga’ii ariifachiisaa isaa 74ffaa har’a Jibuutii keessatti gaggeesseera. Walga’icharratti ministiroonni dhimma alaa fi bakka bu’oonni biyyoota miseensa IGAD hirmaataniiru. Walga’icharratti nageenyaa fi tasgabbii naannichaa akkasumas dhimmoota ijoo biroo irratti mariin taasifameera. Barreessaa Olaanaan IGAD Dr. Warqinaa Gabayyoo yeroo kanatti akka jedhanitti, qormaatawwan naannichatti mudachaa jiran waaraan furuuf tokkummaa fi kutannoon waloo biyyoota miseensotaa murteessaa dha. Hojiiwwan misoomaa fi nageenyaa Sekireetariyaatiin IGAD raawwataman bu’aa jajjabeessaa argamsiisaa jiraachuu ibsuun, dhaabbanni kun badhaadhina uummata naannichaa mirkaneessuuf kutannoo cimaa qabaachuu beeksisaniiru. Qormaatawwan garaagaraa ji’oo-poolitiksii jiraatanillee, raawwii hojii Sekireetariyaatii IGAD ji’oota jahan darban keessatti galmeesse kan nama jajjabeessu ta’uu dubbataniiru. Hojiilee bu’uuraalee misoomaa fi damee fayyaa naannichaa keessatti galmaa’an kaasuun, sirni odeeffannoo bishaan lafa jalaa naannichaa tajaajila gahumsaa fi qaqqabummaa fooyya’aa galmeessuu ibsaniiru. Akkasumas, indeeksii haguuggii fayyaa addunyaa naannichaa dhibbeentaa 60 irraa gara dhibbeentaa 65tti olka’uu fi kunis karoora bara 2027tti dhibbeentaa 70tti guddisuuf qabame galmaan ga’uuf kan dandeessisu ta’uu kaasaniiru. Gama biraatiin, Sudaan gara miseensummaa guutuu IGADtti deebi’uun tumsa fi tokkummaa naannichaa daran cimsuuf gahee olaanaa qabaachuu ibsaniiru. Barreessaan Olaanaa kun yeroo Adoolessa 2026 Sudaan daawwatanitti, Waajjirri Buufata IGAD Sudaanitti argamu irra deebi’uun ifatti banamuu yaadachiisuun, tarkaanfiin kun walitti dhufeenya kallattii fi waaraa IGAD’n uummata naannichaa waliin qabu daran cimsuun akka itti fufu kan taasisu ta’uu ibsaniiru. IGAD Gamtaa Afrikaa, dhaabbilee Mootummoota Gamtoomanii fi michoota tarsiimawaa biroo waliin hariiroo qabuun misooma waaraa naannichaaf murteessaa ta’uu dubbataniiru. Tumsi kun dandeettii biyyoota Baha Afrikaa cimsuu keessatti gahee olaanaa akka qabuus kaasaniiru. Balaa jijjiirama qilleensaa gara fuulduraatti uumamuu danda’u sirna akeekkachiisa duraa cimsuun dandamachuuf hojmaatawwan barbaachisoo qophaa’aa jiraachuu ibsaniiru. Biyyoonni balaa jijjiirama qilleensaa El Ninoon fiduu danda’u hir’isuuf hojiiwwan qophii duraa cimsuu akka qaban hubachiisaniiru. Gama biraatiin, naannicha hubannoo namtolchee waliin walitti hidhuu fi bu’uura misoomaa teeknoolojiin deeggaramu diriirsuuf hojiiwwan jalqabaman abdachiisaa ta’uu ibsaniiru. Walga’ichi nageenya, tasgabbii fi guddina diinagdee waliigalaa naannichaa saffisaafi bu’a qabeessa taasisuuf dhimmoota biyyaalessaa fi naannawaa irratti mari’achuun, murteewwan dabarsuun xumuramuu odeeffannoon ENAn Sekireetariyaatii IGAD irraa argate ni mul’isa. Manni Maree Ministirootaa IGAD caasaalee imaammataa ijoo dhaabbatichaa keessaa tokko yoo ta’u, hojiiwwan dhaabbatichaa qindeessuu fi biyyoota miseensotaa gidduutti tumsa jiru cimsuu keessatti gahee olaanaa kan qabuudha
Guyyaa lammaffaa Yaa'ii BRICS 18ffaa
Sep 14, 2026 1109
Yaa’iin BRICS 18ffaa Fulbaana 2, 2019 eegalerratti ministirri muummee Abiyyiy Ahimad (PhD) fi jilli isaanii irratti hirmaachuun kan yaadatamudha. Yaa’ichi guyyaa lammaffaa Fulbaana 3, 2019, mata duree “Ijaarsa dandamachuu, kalaqa, tumsaa fi itti fufiinsa” jedhuun gaggeeffameera. Walgahii kanarratti hoggantoonni biyyoota miseensa BRICS fi michuu, akkasumas hoggantoonni dhaabbilee idil-addunyaa adda addaa hirmaataniiru. Walgahiin kun ibsa waloo qabxii 140 (Labsii Niiw Deelii) baasuun xumurameera. Labsiin BRICS ‘New Delhi’ kun haaromsa bulchiinsa idil-addunyaa, nageenya idil-addunyaa fi naannoo, guddina dinagdee itti fufiinsa qabuu fi hariiroo ummataa dabalatee dhimmoota ijoo irratti ejjennoo waloo biyyoonni miseensa ta’an yaada kan dhiyeessan ta’uu ibsameera. Itiyoophiyaan Dhaabbata Daldala Addunyaatti makamuuf carraaqqii taasiftu gamtaan kun deeggarsa cimaa kan taasisu ta’uu ibsuun, akkasumas Itiyoophiyaan Mana Maree Dhaabbata Siiviil Aviyeeshinii Idil-addunyaa keessatti teessoo dabalataa argachuuf carraaqqii taasiftu kan deeggaru ta’uu ibsameera. Itiyoophiyaan jalqabbii biyyattiin fi qophii konfiraansii jijjiirama qilleensaa ‘COP32’f taasiftu deeggarsa qaban irra deebi’anii mirkaneessaniiru. Gamtaan kun yaa’ii BRICS 19ffaa Chaayinaan akka keessummeessuus waliin raggaasiseera. Walgahii Hooggantootaa cinaatti Ministirri Muummee Abiyyi Ahimad (PhD) hoggantoota biyyoota miseensaa fi michuu ta’an waliin tumsa biyyoota lamaanii irratti marii bu’a qabeessa taasisaniiru. Walta’iinsa daldalaa fi invastimantii, tumsa ittisaa fi dijitaalaayizeeshinii irratti gadi fageenyaan kan mari’atan ta’uu ibsameera. Ministirri Muummee Dr. Abiyyi Ahimad hooggantoota biyyoota miseensa ‘BRICS’ adda addaa fi michuu ta’an waliin irbaata erga qooddatanii booda; walgahii BRICS guyyoota lamaaf gaggeeffamaa ture xumuranii gara biyyaatti deebi’aniiru. #PMOEthiopia
Ministirri Muummee Dr. Abiyyi Ahimad Yaa’ii BRICS 18ffaa irratti haasawa taasisaniin qabxiilee ijoo kaasan keessaa:
Sep 14, 2026 928
Yuunivarsiitiin Hubannoo Namtolchee Ida’amuu Afrikaan egeree teeknooloojii ammayyaa abbummaadhaan akka hoggantuuf gahee guddaa qaba. Biyyoonni rakkooleen osoo hin uumamin dura dandamachuu akka danda’aanif dandeettii fi sirna isaanii cimsachuu qabu. Haaluma kanaan, Itoophiyaanis sirnoota qormaata dandamachuu ishee dandeessisan ijaaruu irratti argamti. Mootummaan wabii midhaanii nyaataa irratti hojii hojjechaa jiruun, Itoophiyaan qamadii alaa galfamu irratti hirkannaa guutummaatti keessaa baatee of danda’uu dandeesseetti. Itoophiyaan gabaa BRICS ‘Grain Exchange’ hojiirra ooluuf karoorfame keessatti oomishtuu fi dhiyeessituu taatee hirmaachuuf qophii dha. Itoophiyaan rakkoolee damee fayyaa keessatti uumaman dandamachuuf dandeettii oomishaa biyya keessaa cimsachaa jirti. Kana malees, warshaalee qorichaa fi oomishaalee farmaasitikaalaa babal’isaa jirti. Damee teeknooloojii keessatti bu’uuraalee misoomaa dijitaalaa, Waraqaa eenyumeessaa dijitaalaa, sirnoota kaffaltii fi sirna waljijjiirraa odeeffannoo bal’inaan ijaaramaa jiru. Odeeffannoon nageenyi isaa eeggamee, seeraan akka itti fayyadamu taasisamaa jira. Hubannoo Nam-tolchee jijjiirama kana daran ni jajjabeessa. Hubannoo Nam-tolchee dhaloota itti aanu keessatti caalaatti namoota tajaajiluu, afaanota hedduu hubachuu fi beekumsa bal’aa ilma namaa hammachuu qaba. Afrikaan egeree Hubannoo Nam-tolchee abbummaadhaan hogganuuf qorannoo, dandeettii kompiitaraa, ogummaa fi dhaabbilee barbaachisoo ta’an qabaachuu qabdi. Itoophiyaan dandeettii teeknooloojii Afrikaa bakka bu’u ijaaruuf dhaabbilee BRICS waliin ta’uun hojjechuuf fedhii qabdi. Afrikaan qabeenya albuudaa hedduu kan qabdu yoo taatu, biyyoonni miseensa BRICS immoo kaappitaala, teeknooloojii fi filannoowwan gabaa qabu. Itoophiyaan qabeenya albuudaa, anniisaa haaromfamuu danda’uufi dandeettii industirii ishee guddachaa jiru irratti hundaa’uun tumsa uumuu fi hariiroo waliin hojjechuu uumuuf qophii dha. Humni elektirikaa Itoophiyaan biyyoota ollaa isheef dhiyeessaa jirtu dinagdee biyyoota kanneenii keessatti gahee olaanaa gumaachaa jira. Dhaabbilee faayinaansii idil-addunyaa keessatti bakka bu’ummaan biyyoonni qaban haqa qabeessa ta’uu qaba; bakka bu’ummaan kunis bu’aa qabatamaa fiduu
.jpg)
Hariiroon dippiloomaasii Itoophiyaa fi Israa'el guddina Daldalaa fi Investimantiif haala mijataa Uumeera – Ambaasaaddara Dr. Abiraam Nugusee
Sep 14, 2026 763
Fulbaana 4/2019 (ENA): Hariiroon dippiloomaasii cimaan Itoophiyaa fi Israa'el gidduu jiru tumsa daldalaa fi investimantii guddisuuf haala mijataa uumuu isaa Itoophiyaatti Ambaasaaddarri Israa'el Dr. Abiraam Nugusee beeksisan. Ambaasaaddar Dr. Abiraam Nugusee ENA’f akka ibsanitti, hariiroon Itoophiyaa fi Israa'el seenaa fi tumsa dippiloomaasii ammayyaa walitti makuun damee hundaan guddachaa dhufeera. Yeroo ammas mootummaa fi mootummaa, damee dhuunfaa daldalaa fi investimantii, akkasumas tumsa dhaabbilee misoosaa miti-mootummaatiin damee hundaan tumsi bu'aa qabeessi uumamuu ibsaniiru. Kunis hariiroo ummataa fi ummata biyyoota lamaanii cimsuun, damee tumsa dinagdee, hawaasummaa fi siyaasaa bal'isuudhaan carraa faayidaa waliinii fidu uumuu isaa dubbataniiru. Daawwannaan hojii hoggantoota mootummaa olaanaa Itoophiyaa fi Israa’el walta'insa faayidaa waliinii kan cimsu ta'uu isaas eeraniiru. Dhaabbileen tola ooltotaa Israa'el gara Itoophiyaatti dhufuun tajaajila tola ooltummaa kennuu isaanii eeranii, keessattuu damee fayyaa irratti hojiileen raawwataman kan eeramaniidha. Ce’umsa beekumsaa fi teeknoolojii, jijjiirraa muuxannoo fi dameelee garaa garaa irratti dandeettii ogeessotaa leenjiidhaan cimsuudhaan hariiroo biyyoota lamaanii cimsuun danda'ameera jedhaniiru. Yeroo ammas dhaabbileen Israa'el 100 ol ta'an filannoowwan daldalaa fi investimantii Itoophiyaa garaa garaa irratti hirmaachaa akka jiran ibsaniiru. Tattaaffii faayidaa waliinii biyyoota lamaanii ol kaasuuf taasifamu irrattis Daandiin Qilleensa Itoophiyaa fi Indaastiriin Aviyeeshinii Israa'el gahee murteessaa taphachaa jiru. Balalliin kallattii Finfinnee irraa hanga Teel Avitti sa'aatii afur qofa kan fudhatu ta'uun isaa jijjiarraa daldalaa fi tajaajilaa yeroo gabaabaa keessatti ariifachiisuuf carraa gaarii uumuu isaa ibsaniiru. Kunis Israa'el oomishaalee qonnaa Itoophiyaa, Itoophiyaan immoo bu'aawwan uumamaa fi teeknoolojii gurgurtaa fi daldalaatiin akka ariifatu gochuu keessatti gahee olaanaa taphachaa jira. Hundeeffamni gabaa kaapitaala Itoophiyaa, Finfinnee gidduugala dippiloomaasii siyaasa Afrikaa fi Addunyaa ta'uun ishee Israa'el inveestimantiif biyya filattu akka taatu ishee dandeessiseera jedhaniiru. Fooyya'insi dinagdee gooroo fi misooni dijitaalaa Itoophiyaa abbootii qabeenyaa Israa'eliif dameelee daldalaa fi investimantii garaa garaa irratti qabeenya isaanii akka investi godhaniif haala mijataa uumuu isaa ibsaniiru.
Sagaleewwan tarsiimawaa Itoophiyaa waltajjii BRICS irratti dhaga’amaniiru — Tajaajila Kominikeeshinii Mootummaa
Sep 14, 2026 761
Fulbaana 3/ 2019 (ENA)- Sagaleewwan Tarsiimawaa Itoophiyaa Waltajjii BRICS Irratti dhaga’amaniiru jedhe Tajaajilli Kominikeeshinii Mootummaa. Tajaajilichi ibsa har’a baaseen, Carraaqqiin dippilomaasii bilchina qabu Itoophiyaan taasifte, fedhii biyyoonni hedduun qaban, miseensa tumsa kanaa ta’uu, akka milkeessituu fi carraa kana irraa akka fayyadamtu taasiseera jedheera. Ibsii Guutuun Tajaajilli Kominikeeshinii Mootummaa baasee akka armaan gadiiti dhiyaatera. BRICS gara tumsa bal’aatti guddateera. Yeroo ammaa Itoophiyaa dabalatee biyyoota miseensa guutuu 11 kan qabu yoo ta’u, biyyoota michuu 10, kanneen walga’ii Kaazaan, Raashiyaa irratti ifatti labsamanis, sirna addaa tumsa michoomaa keessatti hammachuun dhiibbaa isaa daran cimsateera. Gamtaan BRICS uummata addunyaa keessaa gara walakkaa, oomisha waliigalaa biyya keessaa (GDP) addunyaa keessaa gara %40, akkasumas daldala addunyaa harka afur keessaa tokko bakka bu’a. Guddinni fi bal’inni isaa olaanaadha. BRICS kana booda tumsa idilee qofa miti; sirna diinagdee addunyaa keessatti humna ijoo ta’aa jira. Biyyoonni miseensa BRICS ta’an sadarkaa idil-addunyaatti daangaa dhiibbaa uumtummaa isaanii kan bal’ifatan; qabeenya, teeknooloojii fi gabaa addunyaa keessatti wiirtuuwwan ijoo ta’aniiru. Carraaqqiin dippilomaasii bilchina qabu Itoophiyaan taasifte, fedhii biyyoonni hedduun qaban, miseensa tumsa kanaa ta’uu, akka milkeessituu fi carraa kana irraa akka fayyadamtu taasiseera. Adeemsa kana keessatti Itoophiyaan faayidaa mataa ishee eegsisuu qofa osoo hin taane, sagalee Afrikaa ta’uun gaaffilee ardichaa fi hojiiwwan faayidaa waliinii mirkaneessan kutannoon hojjechaa jirti. Hojiiwwan hafan keessaa inni tokko carraa seenaa kana fayyadamuun dandeettiiwwan gurguddoo gamtichaa walitti hidhuun sona olaanaa uumuu fi sonni kun bakka qabeenyi sun argamutti kallattiin akka oomishamu taasisuudha. Gama Kanaan Itoophiyaan misooma albuudaa, anniisaa haaromfamaa fi indaastirii guddachaa jiru irratti hundaa’uun tumsawwan tarsiimawaa kanneen dhugoomsuuf qophiidha. Damee albuudaan, Itoophiyaan qabeenya akka liitiyeemii, tantaalamii fi potaashii kanneen teeknooloojii addunyaa fi ce’umsa anniisaa keessatti murteessaa ta’an biyya keessatti qindeessuun, cancala sona indaastirii keessatti hirmaachuuf hojii bal’aa hojjechaa jirti. Sosochiin kun biyyoonni qabeenya qaban meeshaa dheedhii qofa erguu irraa oomishaalee xumuraman akka oomishaniif kan dandeessisu boqonnaa diinagdee waloo uuma. Gama biraatiin, Itoophiyaan dandeettii anniisaa haaromfamaa qabdu fayyadamuun biyyootaaf anniisaa magariisaa fi qulqulluu dhiyeessuufi waliingahuu dandeessi. Qabeenya humna bishaanii, ji’oo-teermalii fi aduu misoomsuun, naannawichaafis ta’e biyyyoota michuuwwaniif wiirtuu anniisaa amansiisaa akka taatuuf bu’uura cimaa kaa’aa. Walitti hidhamiinsi diinagdee kun qabeenya baasuu fi qindeessuu qofa irratti kan hundaa’e qofa osoo hin taane ce’umsa teeknooloojii fi cimina dhaabbilee irrattis hundaa’uu qaba. Sirnoota hojimaataa keenya cimsuun, akkasumas hubannoo namtolchee dabalatee teeknooloojiiwwan haaraan fedhiiwwan misoomaa fi hawaasummaa Afrikaa sirriitti akka tajaajilan gochuuf tattaaffiiwwan waloo qindeessuun barbaachisaadha. Kanaafis Itoophiyaan kutannoo guutuu qabdi. Guddinni waaraan akka mirkanaa’uuf sirnoonni faayinaansii haqa qabeessa ta’uu qabu. Kanaaf, biyyoota guddachaa jiran irratti dhiibbaa liqii jiru salphisuuf adeemsa amansiisaa fi haqa qabeessa liqii irraa aara galfannaa argamsiisuu diriirsuun murteessaadha. Waltajjiin BRICS tumsa Kibba-Kibbaa fayyadamuun sirni faayinaansii addunyaa haqa qabeessa ta’e akka diriiruuf sagalee cimaa dhageessisuuf dandeettii qaba. Ce’umsa diinagdee cinatti, hojiiwwan eegumsa qabeenya qilleensaa wabii nyaataa fi misooma waaraa waliin walitti hidhuu barbaachisa. Hojiileen akka Ashaaraa magariisaa jijjiirama qabeenya qilleensa dandamachuu keessatti gahee qaban babal’isuun, waltajjiin BRICS tumsa waliinii gara duudhaa abatamaa, cichoominaa fi guddina waaraa walootti jijjiiruuf carraa seenaa qabeessa uuma. Itoophiyaanis carraa kana, sagalee Afrikaa ta’uu dabalataan fayyadamuu jalqabdeetti.
Siyaasa
Gareen badii ABUT badii fi gidiraa malee ummata Tigaayiif waan buusu tokkollee hin qabu-Obbo Geetaachoo Raddaa
Sep 18, 2026 148
Fulbaana 8/2019 (ENA)- Gareen badii ABUT badii fi gidiraa malee ummata Tigaayiif waan buusu tokkollee akka hin qabaannee pirezidaantii bulchiinsa yeroo Tigraayi duraanii fi ministirri gorsaa ministira muummee dhimmoota Afriikaa bahaa Geetaachoo Raddaa ibsan. Ummannii fi dargaggoonni Tigraayi garee badii ABUT irratti qabsaa’uudhaan gara nageenyaa fi misoomaatti deebi’uu akka qaban dhaamaniiru. Pirezidaantii bulchiinsa yeroo Tigraayi duraanii fi ministirri gorsaa ministira muummee dhimmoota Afriikaa bahaa Geetaachoo Raddaa turtii POA waliin taasisaniinABUT’n waggoottan darban ummata Tigraayi gidiraa dhuma hin qabnee fi maraammartoo badii keessa galchuun alatti homaa akka isa hin fayyanne dubbataniiru. Adeemsi badii garichi itti jiru fedhii nagaa fi tasgabbii ummanni Tigraayi qabu waliin faallaa ta’uu dubbataniiru. Yeroo haalli biyyaalessaa fi idil addunyaa jijjiirame kanatti gaggeessitoonni ABUT ilaalcha siyaasaa moofaa fi dhiphaa keessatti kufanii akka jiran ibsaniiru. Badiin waggoottan darban naannicha keessatti qaqqabe murtee ABUT dogoggoraarraa kan maddu ta’uu ibsaniiru. Gaggeessitoonni ABUT yeroo hundaa nuyi sirriidha jechuun yaaduun, gidiraa ummataa ifatti mul’atu akka hin hubanne isaan taasiseera jedhan. Gaggeessitoonni garichaa muraasni tooftaa hidhannoo waraanaa moofaan ala kan itti hin mul’annee fi umuriisaanii fixan carraa ummata Tigraayi addatti to’achuuf ka’uunsaanii gonkumaa dogoggora jedhaniiru. Dhaloonni ammaa yaada haaraa fi fedhii nageenyaa dhugaa akka qaban ibsuun, hoggantoonni garichaa yaada yeroon itti darbeen uummata gara jeequmsaatti galchuuf hojjechaa akka jiran ibsaniiru. Walii galtee Nagaa Piriitooriyaa waraana mudatee ture dhaabuu fi uummata gara jireenya idileetti deebisuuf akka ta’e ibsuun, hoggantoonni garee TPLF adeemsa waliigalticha aangoosaanii itti fufsiisuudhaaf jedhanii akka gufachiisan dubbataniiru. Lammiilee qe'eesaaniirraa buqqa'anii rakkoo keessa jiran gara qe'eesaaniitti akka hin deebine dhorkuun dantaa siyaasaatiif itti fayyadamaa akka jiran ibsaniiru. Hoggantoonni TPLF nagaa hin barbaanne uummata beelaa fi rakkootti dhiisanii jeequmsa irraa bu'aa argachuuf, daddabarsa seeraan alaa fi daldala warqii irratti bobba'aniiru jechuun ibsaniiru. Dargaggoota Tigiraay irratti garee kanaan Cunqursaa fi daba raawwatamuuf jecha barattoonni naannoosaanii dhiisanii godaanaa akka jiranis ibsaniiru. Amma immoo hoggantoonni garichaa nageenyaa fi dantaa uummata Tigiraay duubatti dhiisuun, diinota uummata Tigiraay waliin tumsa siyaasaa haaraa uumuunsaa gocha nama qaanessudha jedhaniiru. Akka Obbo Geetaachoon jedhanitti, hoggantoonni garee TPLF kufaatii akka dandeettii fi injifannootti ilaaluun farra uummataa ta'uusaanii eeranii, garichi badiisaa amane fudhachuurra, akka waan sirrii ta’eetti fakkeessuun uummata dogoggorsiisuu itti fufeera jedhaniiru. Gareen TPLF uummata Tigiraayiif badii, godaansa, dararaa fi rakkina malee waan haaraa kennuu danda'u tokkollee hin qabu jedhaniiru. Nageenyi waaraan kan dhufu garee badii kana murannoodhaan irratti qabsaa'uun qofa ta'uus dubbataniiru. Haala Kanaan uummannii fi dargaggoonni Tigiraay garee badii dantaa muraasaaf dhaabbate kana irratti qabsaa'uun naannicha gara nageenyaa fi misoomaatti deebisuu akka qaban waamicha dhiheessaniiru.
Hulaa Galaanaa Itoophiyaarraa Seeraan Alaa fudhatame dhaloonni har’aa deebifachuuf dirqama qaba — Birgaadeer Jeneraal Hayiluu Gonfaa
Sep 17, 2026 510
Fulbaana 7/2019 (ENA)—Hulaa galaanaa Itoophiyaarraa karaa seeraan alaa fudhatame dhaloonni har’aa deebifachuuf dirqama seenaa fi seeraa akka qabu miseensi duraanii Raayyaa Ittisa Biyyaa, Birgaadeer Jeneraal Hayiluu Gonfaa ibsan. Birgaadeer Jeneraal Hayiluu Gonfaa Raayyaa Ittisaa Biyyaa Itoophiyaa keessatti sadarkaa hoggansaa garaagaraa irratti waggoota dheeraaf biyyasaanii tajaajilaniiru. Gaaffii Itoophiyaan hulaa galaanaa ofii ishee argachuuf dhiheessaa jirtu dhimma seeraa, seenaa, nageenya naannawaa, teessuma lafaa fi dinagdee bu’uura kan godhate ta’uu hayyoonni garaagaraa yeroo adda addaatti ibsaa turaniiru. Birgaadeer Jeneraal Hayiluu Gonfaanis ENA waliin turtii taasisaniin, Itoophiyaan hulaa galaanaa karaa seeraan alaa dhabuu ishee yaadachiisuun, ulaa galaanaa karaa seeraan alaa dhabde kana deebitee argachuuf bu’uura seenaa fi seeraa gahaa ta’e qabdi jedhaniiru. Kaayyoon Itoophiyaa kan nama biraa saamuu ykn mirga nama biraa sarbuu osoo hin taane, mirga seeraan qabdu deebifachuu fi faayidaa biyyaalessaa ishee karaa nagaa, seeraa fi waliigaltee irratti hundaa’een mirkaneessuu akka ta’e ibsaniiru. Addunyaarratti biyyoota ummata miliyoona 130 ol qaban keessaa Itoophiyaan qofatu hulaa galaanaa irraa guutummaatti daangeffamee jiraachuu eeranii, biyyattiin Galaana Diimaa irraa fageenya kiiloo meetira 50 gadiitti kan argamtu ta’us, hulaa galaanaa dhabuun ishee waan fudhatama hin qabne ta’uu himaniiru. Haalli kunis faayidaa biyyaalessaa biyyattii irratti dhiibbaa guddaa geessisaa jiraachuu ibsaniiru. Waggoottan muraasaan dura Itoophiyaan hulaa galaanaa lamaa fi isaa ol kan qabdu ta’uu yaadachiisuun, dogoggora seenaa keessatti raawwatameen hulaa galaanaa irraa adda baafamuu ishee himaniiru. Hulaa galaanaa Itoophiyaarraa seeraan alaa fudhatame kana dhaloonni har’aa deebifachuuf dirqama seenaa fi seeraa qaba jedhaniiru. Guddinni dinagdee Itoophiyaa yeroo gara yerootti ariitiin guddachaa kan jiruufi baay’inni uummata ishees haalaan dabalaa waan jiruuf, biyyattiin hulaa galaanaa ofii ishee kana keessummeessuu argachuun dirqama ta’uu himaniiru. Kanaaf, gaaffiin hulaa galaanaa ofii ishee argachuu Itoophiyaa karaa nagaa fi dippilomaasiin deebii akka argatu hojjechuun filannoo jalqaba ta’uu akka qabu himanii, yoo kun milkaa’uu baates, dhaloonni har’aa seenaa fi seera bu’uureffachuun, miidhaan caalu osoo hin mudatiin, furmaata waaraa argachuu qaba jedhaniiru.
Olkaa'insi Itoophiyaa Haaromsa Afrikaa kan labsuudha – Tajaajila Kominikeeshinii Mootummaa
Sep 16, 2026 830
Itoophiyaan bara haaraatti faayidaa biyyaalessaa isheef dursa kennuun, akkasumas sagalee dhugaa Afrikaanota ta’uu eegalteetti. Haala walxaxaa fi jijjiiramaa ji’oopoolitikaa addunyaa keessatti imaammata hariiroo alaa cimaa fi walaba ta’e hordofuun miseensa BRICS ta’uu kan dandeesse Itoophiyaan, Yaa’ii Hoggantoota BRICS 18ffaa Niiwuu Deelii, Indii keessatti gaggeeffamerratti, fakkeenya ta’uu ishee fi dhageettii tarsiimawaa qabdu qabatamaan mirkaneessiteetti. Yaa’iin mata-duree “Cichoomina, kalaqa, tumsa fi itti fufiinsa ijaaruu” jedhuun gaggeeffame kun, Itoophiyaan biyyoota miseensotaa fi biyyoota michuu waliin hariiroo gama hedduu qabdu gara sadarkaa olaanaatti ceesisuu fi sirna addunyaa haqaa fi hunda galeessa ta’e ijaaruuf kutannoo qabdu ifatti kan mul’ise ture. Itoophiyaan waltajjicharratti ejjennoo mul’isteen, biyyoonni rakkooleen osoo hin uumamin dura dandeettii isaan dandamachuu cimsachuu akka qaban xiyyeeffannoo kenniteetti. Kana ilaalchisee, Itoophiyaan mirga wabii nyaataa mirkaneessuuf tattaaffii taasisteen, hirkattummaa gargaarsa alaa irraa argamuun qamadii galchuurraa guutumaan guutuutti bilisa ta’uu ishee beeksisteetti. Akkasumas, waljijjiirraa midhaan nyaataa “BRICS Grain Exchange” keessatti oomishtuu fi dhiyeessituu taatee hirmaachuuf qophii ta’uu mirkaneessiteetti. Waltajjicharratti Itoophiyaan damee teeknooloojii fi kalaqaatiin bu’uuraalee misoomaa dijitaalaa, Waraqaa eenyummeessaa dijitaalaa, sirnoota kaffaltii fi marsariitiiwwan odeeffannoo amanamoo bal’inaan ijaaraa jiraachuu ibsiteetti. Afrikaan bara teeknooloojii egeree abbummaan hoogganuu kan dandeessisu Yuunivarsiitii Hubannoo Namtolchee Ida’amuu hundeessaa jiraachuu eeruun, dhaabbilee BRICS wajjiin waliin hojjechuuf qophii ta’uu mirkaneessiteetti. Afrikaan qabeenya albuudaa hedduu kan qabdu ta’uu yaadachiisuunis, qabeenyi albuudaa ce’umsa anniisaa, oomisha sadarkaa olaanaa fi dinagdee dijitaalaatiif murteessaa ta’uu Itoophiyaan ibsiteetti. Biyyoonni miseensa BRICS ta’an kaappitaalaa, teeknooloojii fi filannoowwan gabaa waan qabaniif, qabeenya kana walitti qindeessuun itti fayyadamuuf, akkasumas oomisha dheedhii irratti sona dabalataa uumuuf carraa guddaa akka uumu agarsiifteetti. Itoophiyaan damee fayyaatiin dandeettii oomishaa ishee babal’isaa jiraachuu fi albuuda, anniisaa haaromfamaa fi dandeettii indaastirii guddachaa jiru irratti hirmaannaa fi tumsa uumuuf qophii ta’uu mirkaneessiteetti. Dabalataanis, Daandiin Qilleensa Itoophiyaa Afrikaa fi addunyaa walitti hidhuuf carraa guddaa ta’uu, biyyoota ollaattif dhiyeessiin anniisaa taasifamuun, akkasumas Finfinneen teessoo Gamtaa Afrikaa ta’uun walitti hidhamiinsa ardii fi addunyaa keessatti gahee Itoophiyaan qabdu ifatti kan agarsiisan ta’uu waltajjicharratti ibsiteetti. Sirna faayinaansii addunyaa ilaalchisee, Itoophiyaan haaromsa dinagdee gaggeessaa fi liqii alaa ishee irra deebiin qindeessuuf hojjechaa jiraachuu ibsiteetti. Dinagdeewwan qormaata keessa jiranif adeemsi qoodinsa liqii saffisaa, ifaa fi kan tilmaamamuu danda’u ta’uu akka qabu yaadachiifteetti. Akkasumas, biyyoonni guddachaa jiran dhaabbilee faayinaansii idil-addunyaa keessatti bakka bu’ummaa haqaa, dhageettii isaanii mirkaneessu fi bu’aa qabatamaa fidu qabaachuu akka qaban waamicha dhiyeessiteetti. Yaa’ii kanarratti hirmaannaa dammaqinaa qabu taasisteen, Itoophiyaan miseensa Dhaabbata Daldalaa Addunyaa (WTO) akka taatu, Mana Maree Dhaabbata Siivil Aviyeeshinii Idil-addunyaa (ICAO) keessatti teessoo dabalataa akka argattu, akkasumas Yaa’iin Idil-addunyaa Jijjiirama Haala Qilleensaa (COP32) Finfinneetti akka gaggeeffattuuf deeggarsa argatteetti. Kana malees, Baankii Misoomaa Haaraa (NDB) Waajjira isaa Finfinneetti akka banamu fi dhimmoota dursa kennamaniif gara waliigalteeatti jijjiiruuf “Qindeessaan BRICS” akka hundeeffamuuf yaada dhiyeessiteef fudhatamni bal’aan argameera. Hojiiwwan dipilomaasii bal’aa waltajjii BRICS cinatti gaggeeffaman keessaatti mariin hoggantoota addunyaa waliin taasifame, faayidaa biyyaalessaa eeguufi tumsa cimsuu irraatti milkaa’ina guddaan kan galmaa’e ture. Pirezidaantii Raashiyaa Vilaadmiir Puutiin waliin, hariiroo tarsiimawaa Itoophiyaa fi Raashiyaa gidduu jiru caalaatti cimsuu irratti mariin bu’a qabeessi gaggeeffameera. Mariin kun dameewwan ittisaa fi nageenyaa, daldalaa fi invastimantii, barnootaa, teeknooloojii, akkasumas aadaa fi hariiroo uummataa fi uummataa irratti tumsa jiru guddisuuf kutannoo waloo mirkaneesseera. Dabalataanis, qophii COP32, jijjiirama haala qilleensaa fi galmoota misoomaa irratti tumsa cimsuuf waliigaltee uumuun danda’ameera. Ministira Muummee Indii Naareendiraa Moodii waliin immoo, tumsa ittisaa cimsuu, dabarsa teeknooloojii, ijaarsa dandeettii fi misooma albuudaa irratti mariin gaggeeffameera. Hariiroo seenaa dheeraa biyyoota lamaanii gara sadarkaa qabatamaa dinagdee fi misoomaatti ceesisuun akka danda’ame ibsameera. Akkasumas, Ministira Muummee Maaleezhiyaa Anwaar Ibraahiim waliin invastimantii, turizimii, tumsa anniisaa haaromfamuu danda’uu fi muuxannoo damee oomishaa irratti mariin gaggeeffamee, misooma biyya keessaa kan deeggaru carraan guddaan akka banamu taasifameera. Dhaalaa Gonfoo Mootummaa Abuu Dhaabii, Sheek Khaalid bin Mahaammad bin Zaayid Al Naahyaan, waliin dhimmoota dursaa BRICS fi tumsa gama hedduu irratti mariin gaggeeffameera. Pirezidaantii Iraan Mas’uud Pezeezhkiyaan waliin immoo haala yeroo naannawa Galaana Diimaa, tasgabbii nageenyaa naannichaa, akkasumas daldala, dinagdee fi misoomaa irratti waljijjiirraa bu’aa waloo irratti hundaa’e caalaatti babal’isuuf waliin hojjechuurratti waliigalteen irra ga’ameera. Walumaagalatti, Itoophiyaan Yaa’ii Hoggantoota BRICS 18ffaa irratti hojii dippilomaasii tarsiimawaa gaggeessitee fi bu’aawwan qabatamaa galmeessite, jijjiirama dippilomaasii fi dinagdee yeroo dheeraa biyyattii dhugoomsuuf utubaawwan murteessoo ta’aniiru. Mootummaan waltajjii seena qabeessa kanarratti Itoophiyaan miseensummaa BRICS fayyadamuun faayidaa tarsiimawaa ishee ija jabinaan akka gaafattu, akkasumas misooma Afrikaa, nageenyaa fi tumsa addunyaa haqa qabeessa ta’eef michuu amanamaa ta’uu ishee qabatamaan mirkaneeteetti.Olka’iinsi Itoophiyaa Haaromsa Afrikaa labsaa jira! Tajaajila Kominikeeshinii Mootummaa
Qormaatawwan Naannichatti mul’atan waaraan furuu Keessatti kutannoon waloo biyyootaa murteessaadha — Dr. Warqinaa Gabayyoo
Sep 16, 2026 585
Fulbaana 6/2019 (ENA) — Qormaatawwan naannichatti mudachaa jiran waaraan akka furamaniif tokkummaa fi kutannoon waloo biyyoota miseensotaa murteessaa ta’uu Barreessaan Olaanaa Dhaabbata Walta’iinsa Misooma Biyyoota Baha Afrikaa (IGAD) Dr. Warqinaa Gabayyoo ibsan. Manni Maree Ministirootaa IGAD walga’ii ariifachiisaa isaa 74ffaa har’a Jibuutii keessatti gaggeesseera. Walga’icharratti ministiroonni dhimma alaa fi bakka bu’oonni biyyoota miseensa IGAD hirmaataniiru. Walga’icharratti nageenyaa fi tasgabbii naannichaa akkasumas dhimmoota ijoo biroo irratti mariin taasifameera. Barreessaa Olaanaan IGAD Dr. Warqinaa Gabayyoo yeroo kanatti akka jedhanitti, qormaatawwan naannichatti mudachaa jiran waaraan furuuf tokkummaa fi kutannoon waloo biyyoota miseensotaa murteessaa dha. Hojiiwwan misoomaa fi nageenyaa Sekireetariyaatiin IGAD raawwataman bu’aa jajjabeessaa argamsiisaa jiraachuu ibsuun, dhaabbanni kun badhaadhina uummata naannichaa mirkaneessuuf kutannoo cimaa qabaachuu beeksisaniiru. Qormaatawwan garaagaraa ji’oo-poolitiksii jiraatanillee, raawwii hojii Sekireetariyaatii IGAD ji’oota jahan darban keessatti galmeesse kan nama jajjabeessu ta’uu dubbataniiru. Hojiilee bu’uuraalee misoomaa fi damee fayyaa naannichaa keessatti galmaa’an kaasuun, sirni odeeffannoo bishaan lafa jalaa naannichaa tajaajila gahumsaa fi qaqqabummaa fooyya’aa galmeessuu ibsaniiru. Akkasumas, indeeksii haguuggii fayyaa addunyaa naannichaa dhibbeentaa 60 irraa gara dhibbeentaa 65tti olka’uu fi kunis karoora bara 2027tti dhibbeentaa 70tti guddisuuf qabame galmaan ga’uuf kan dandeessisu ta’uu kaasaniiru. Gama biraatiin, Sudaan gara miseensummaa guutuu IGADtti deebi’uun tumsa fi tokkummaa naannichaa daran cimsuuf gahee olaanaa qabaachuu ibsaniiru. Barreessaan Olaanaa kun yeroo Adoolessa 2026 Sudaan daawwatanitti, Waajjirri Buufata IGAD Sudaanitti argamu irra deebi’uun ifatti banamuu yaadachiisuun, tarkaanfiin kun walitti dhufeenya kallattii fi waaraa IGAD’n uummata naannichaa waliin qabu daran cimsuun akka itti fufu kan taasisu ta’uu ibsaniiru. IGAD Gamtaa Afrikaa, dhaabbilee Mootummoota Gamtoomanii fi michoota tarsiimawaa biroo waliin hariiroo qabuun misooma waaraa naannichaaf murteessaa ta’uu dubbataniiru. Tumsi kun dandeettii biyyoota Baha Afrikaa cimsuu keessatti gahee olaanaa akka qabuus kaasaniiru. Balaa jijjiirama qilleensaa gara fuulduraatti uumamuu danda’u sirna akeekkachiisa duraa cimsuun dandamachuuf hojmaatawwan barbaachisoo qophaa’aa jiraachuu ibsaniiru. Biyyoonni balaa jijjiirama qilleensaa El Ninoon fiduu danda’u hir’isuuf hojiiwwan qophii duraa cimsuu akka qaban hubachiisaniiru. Gama biraatiin, naannicha hubannoo namtolchee waliin walitti hidhuu fi bu’uura misoomaa teeknoolojiin deeggaramu diriirsuuf hojiiwwan jalqabaman abdachiisaa ta’uu ibsaniiru. Walga’ichi nageenya, tasgabbii fi guddina diinagdee waliigalaa naannichaa saffisaafi bu’a qabeessa taasisuuf dhimmoota biyyaalessaa fi naannawaa irratti mari’achuun, murteewwan dabarsuun xumuramuu odeeffannoon ENAn Sekireetariyaatii IGAD irraa argate ni mul’isa. Manni Maree Ministirootaa IGAD caasaalee imaammataa ijoo dhaabbatichaa keessaa tokko yoo ta’u, hojiiwwan dhaabbatichaa qindeessuu fi biyyoota miseensotaa gidduutti tumsa jiru cimsuu keessatti gahee olaanaa kan qabuudha
Guyyaa lammaffaa Yaa'ii BRICS 18ffaa
Sep 14, 2026 1109
Yaa’iin BRICS 18ffaa Fulbaana 2, 2019 eegalerratti ministirri muummee Abiyyiy Ahimad (PhD) fi jilli isaanii irratti hirmaachuun kan yaadatamudha. Yaa’ichi guyyaa lammaffaa Fulbaana 3, 2019, mata duree “Ijaarsa dandamachuu, kalaqa, tumsaa fi itti fufiinsa” jedhuun gaggeeffameera. Walgahii kanarratti hoggantoonni biyyoota miseensa BRICS fi michuu, akkasumas hoggantoonni dhaabbilee idil-addunyaa adda addaa hirmaataniiru. Walgahiin kun ibsa waloo qabxii 140 (Labsii Niiw Deelii) baasuun xumurameera. Labsiin BRICS ‘New Delhi’ kun haaromsa bulchiinsa idil-addunyaa, nageenya idil-addunyaa fi naannoo, guddina dinagdee itti fufiinsa qabuu fi hariiroo ummataa dabalatee dhimmoota ijoo irratti ejjennoo waloo biyyoonni miseensa ta’an yaada kan dhiyeessan ta’uu ibsameera. Itiyoophiyaan Dhaabbata Daldala Addunyaatti makamuuf carraaqqii taasiftu gamtaan kun deeggarsa cimaa kan taasisu ta’uu ibsuun, akkasumas Itiyoophiyaan Mana Maree Dhaabbata Siiviil Aviyeeshinii Idil-addunyaa keessatti teessoo dabalataa argachuuf carraaqqii taasiftu kan deeggaru ta’uu ibsameera. Itiyoophiyaan jalqabbii biyyattiin fi qophii konfiraansii jijjiirama qilleensaa ‘COP32’f taasiftu deeggarsa qaban irra deebi’anii mirkaneessaniiru. Gamtaan kun yaa’ii BRICS 19ffaa Chaayinaan akka keessummeessuus waliin raggaasiseera. Walgahii Hooggantootaa cinaatti Ministirri Muummee Abiyyi Ahimad (PhD) hoggantoota biyyoota miseensaa fi michuu ta’an waliin tumsa biyyoota lamaanii irratti marii bu’a qabeessa taasisaniiru. Walta’iinsa daldalaa fi invastimantii, tumsa ittisaa fi dijitaalaayizeeshinii irratti gadi fageenyaan kan mari’atan ta’uu ibsameera. Ministirri Muummee Dr. Abiyyi Ahimad hooggantoota biyyoota miseensa ‘BRICS’ adda addaa fi michuu ta’an waliin irbaata erga qooddatanii booda; walgahii BRICS guyyoota lamaaf gaggeeffamaa ture xumuranii gara biyyaatti deebi’aniiru. #PMOEthiopia
Ministirri Muummee Dr. Abiyyi Ahimad Yaa’ii BRICS 18ffaa irratti haasawa taasisaniin qabxiilee ijoo kaasan keessaa:
Sep 14, 2026 928
Yuunivarsiitiin Hubannoo Namtolchee Ida’amuu Afrikaan egeree teeknooloojii ammayyaa abbummaadhaan akka hoggantuuf gahee guddaa qaba. Biyyoonni rakkooleen osoo hin uumamin dura dandamachuu akka danda’aanif dandeettii fi sirna isaanii cimsachuu qabu. Haaluma kanaan, Itoophiyaanis sirnoota qormaata dandamachuu ishee dandeessisan ijaaruu irratti argamti. Mootummaan wabii midhaanii nyaataa irratti hojii hojjechaa jiruun, Itoophiyaan qamadii alaa galfamu irratti hirkannaa guutummaatti keessaa baatee of danda’uu dandeesseetti. Itoophiyaan gabaa BRICS ‘Grain Exchange’ hojiirra ooluuf karoorfame keessatti oomishtuu fi dhiyeessituu taatee hirmaachuuf qophii dha. Itoophiyaan rakkoolee damee fayyaa keessatti uumaman dandamachuuf dandeettii oomishaa biyya keessaa cimsachaa jirti. Kana malees, warshaalee qorichaa fi oomishaalee farmaasitikaalaa babal’isaa jirti. Damee teeknooloojii keessatti bu’uuraalee misoomaa dijitaalaa, Waraqaa eenyumeessaa dijitaalaa, sirnoota kaffaltii fi sirna waljijjiirraa odeeffannoo bal’inaan ijaaramaa jiru. Odeeffannoon nageenyi isaa eeggamee, seeraan akka itti fayyadamu taasisamaa jira. Hubannoo Nam-tolchee jijjiirama kana daran ni jajjabeessa. Hubannoo Nam-tolchee dhaloota itti aanu keessatti caalaatti namoota tajaajiluu, afaanota hedduu hubachuu fi beekumsa bal’aa ilma namaa hammachuu qaba. Afrikaan egeree Hubannoo Nam-tolchee abbummaadhaan hogganuuf qorannoo, dandeettii kompiitaraa, ogummaa fi dhaabbilee barbaachisoo ta’an qabaachuu qabdi. Itoophiyaan dandeettii teeknooloojii Afrikaa bakka bu’u ijaaruuf dhaabbilee BRICS waliin ta’uun hojjechuuf fedhii qabdi. Afrikaan qabeenya albuudaa hedduu kan qabdu yoo taatu, biyyoonni miseensa BRICS immoo kaappitaala, teeknooloojii fi filannoowwan gabaa qabu. Itoophiyaan qabeenya albuudaa, anniisaa haaromfamuu danda’uufi dandeettii industirii ishee guddachaa jiru irratti hundaa’uun tumsa uumuu fi hariiroo waliin hojjechuu uumuuf qophii dha. Humni elektirikaa Itoophiyaan biyyoota ollaa isheef dhiyeessaa jirtu dinagdee biyyoota kanneenii keessatti gahee olaanaa gumaachaa jira. Dhaabbilee faayinaansii idil-addunyaa keessatti bakka bu’ummaan biyyoonni qaban haqa qabeessa ta’uu qaba; bakka bu’ummaan kunis bu’aa qabatamaa fiduu
Hariiroon dippiloomaasii Itoophiyaa fi Israa'el guddina Daldalaa fi Investimantiif haala mijataa Uumeera – Ambaasaaddara Dr. Abiraam Nugusee
Sep 14, 2026 763
Fulbaana 4/2019 (ENA): Hariiroon dippiloomaasii cimaan Itoophiyaa fi Israa'el gidduu jiru tumsa daldalaa fi investimantii guddisuuf haala mijataa uumuu isaa Itoophiyaatti Ambaasaaddarri Israa'el Dr. Abiraam Nugusee beeksisan. Ambaasaaddar Dr. Abiraam Nugusee ENA’f akka ibsanitti, hariiroon Itoophiyaa fi Israa'el seenaa fi tumsa dippiloomaasii ammayyaa walitti makuun damee hundaan guddachaa dhufeera. Yeroo ammas mootummaa fi mootummaa, damee dhuunfaa daldalaa fi investimantii, akkasumas tumsa dhaabbilee misoosaa miti-mootummaatiin damee hundaan tumsi bu'aa qabeessi uumamuu ibsaniiru. Kunis hariiroo ummataa fi ummata biyyoota lamaanii cimsuun, damee tumsa dinagdee, hawaasummaa fi siyaasaa bal'isuudhaan carraa faayidaa waliinii fidu uumuu isaa dubbataniiru. Daawwannaan hojii hoggantoota mootummaa olaanaa Itoophiyaa fi Israa’el walta'insa faayidaa waliinii kan cimsu ta'uu isaas eeraniiru. Dhaabbileen tola ooltotaa Israa'el gara Itoophiyaatti dhufuun tajaajila tola ooltummaa kennuu isaanii eeranii, keessattuu damee fayyaa irratti hojiileen raawwataman kan eeramaniidha. Ce’umsa beekumsaa fi teeknoolojii, jijjiirraa muuxannoo fi dameelee garaa garaa irratti dandeettii ogeessotaa leenjiidhaan cimsuudhaan hariiroo biyyoota lamaanii cimsuun danda'ameera jedhaniiru. Yeroo ammas dhaabbileen Israa'el 100 ol ta'an filannoowwan daldalaa fi investimantii Itoophiyaa garaa garaa irratti hirmaachaa akka jiran ibsaniiru. Tattaaffii faayidaa waliinii biyyoota lamaanii ol kaasuuf taasifamu irrattis Daandiin Qilleensa Itoophiyaa fi Indaastiriin Aviyeeshinii Israa'el gahee murteessaa taphachaa jiru. Balalliin kallattii Finfinnee irraa hanga Teel Avitti sa'aatii afur qofa kan fudhatu ta'uun isaa jijjiarraa daldalaa fi tajaajilaa yeroo gabaabaa keessatti ariifachiisuuf carraa gaarii uumuu isaa ibsaniiru. Kunis Israa'el oomishaalee qonnaa Itoophiyaa, Itoophiyaan immoo bu'aawwan uumamaa fi teeknoolojii gurgurtaa fi daldalaatiin akka ariifatu gochuu keessatti gahee olaanaa taphachaa jira. Hundeeffamni gabaa kaapitaala Itoophiyaa, Finfinnee gidduugala dippiloomaasii siyaasa Afrikaa fi Addunyaa ta'uun ishee Israa'el inveestimantiif biyya filattu akka taatu ishee dandeessiseera jedhaniiru. Fooyya'insi dinagdee gooroo fi misooni dijitaalaa Itoophiyaa abbootii qabeenyaa Israa'eliif dameelee daldalaa fi investimantii garaa garaa irratti qabeenya isaanii akka investi godhaniif haala mijataa uumuu isaa ibsaniiru.
Sagaleewwan tarsiimawaa Itoophiyaa waltajjii BRICS irratti dhaga’amaniiru — Tajaajila Kominikeeshinii Mootummaa
Sep 14, 2026 761
Fulbaana 3/ 2019 (ENA)- Sagaleewwan Tarsiimawaa Itoophiyaa Waltajjii BRICS Irratti dhaga’amaniiru jedhe Tajaajilli Kominikeeshinii Mootummaa. Tajaajilichi ibsa har’a baaseen, Carraaqqiin dippilomaasii bilchina qabu Itoophiyaan taasifte, fedhii biyyoonni hedduun qaban, miseensa tumsa kanaa ta’uu, akka milkeessituu fi carraa kana irraa akka fayyadamtu taasiseera jedheera. Ibsii Guutuun Tajaajilli Kominikeeshinii Mootummaa baasee akka armaan gadiiti dhiyaatera. BRICS gara tumsa bal’aatti guddateera. Yeroo ammaa Itoophiyaa dabalatee biyyoota miseensa guutuu 11 kan qabu yoo ta’u, biyyoota michuu 10, kanneen walga’ii Kaazaan, Raashiyaa irratti ifatti labsamanis, sirna addaa tumsa michoomaa keessatti hammachuun dhiibbaa isaa daran cimsateera. Gamtaan BRICS uummata addunyaa keessaa gara walakkaa, oomisha waliigalaa biyya keessaa (GDP) addunyaa keessaa gara %40, akkasumas daldala addunyaa harka afur keessaa tokko bakka bu’a. Guddinni fi bal’inni isaa olaanaadha. BRICS kana booda tumsa idilee qofa miti; sirna diinagdee addunyaa keessatti humna ijoo ta’aa jira. Biyyoonni miseensa BRICS ta’an sadarkaa idil-addunyaatti daangaa dhiibbaa uumtummaa isaanii kan bal’ifatan; qabeenya, teeknooloojii fi gabaa addunyaa keessatti wiirtuuwwan ijoo ta’aniiru. Carraaqqiin dippilomaasii bilchina qabu Itoophiyaan taasifte, fedhii biyyoonni hedduun qaban, miseensa tumsa kanaa ta’uu, akka milkeessituu fi carraa kana irraa akka fayyadamtu taasiseera. Adeemsa kana keessatti Itoophiyaan faayidaa mataa ishee eegsisuu qofa osoo hin taane, sagalee Afrikaa ta’uun gaaffilee ardichaa fi hojiiwwan faayidaa waliinii mirkaneessan kutannoon hojjechaa jirti. Hojiiwwan hafan keessaa inni tokko carraa seenaa kana fayyadamuun dandeettiiwwan gurguddoo gamtichaa walitti hidhuun sona olaanaa uumuu fi sonni kun bakka qabeenyi sun argamutti kallattiin akka oomishamu taasisuudha. Gama Kanaan Itoophiyaan misooma albuudaa, anniisaa haaromfamaa fi indaastirii guddachaa jiru irratti hundaa’uun tumsawwan tarsiimawaa kanneen dhugoomsuuf qophiidha. Damee albuudaan, Itoophiyaan qabeenya akka liitiyeemii, tantaalamii fi potaashii kanneen teeknooloojii addunyaa fi ce’umsa anniisaa keessatti murteessaa ta’an biyya keessatti qindeessuun, cancala sona indaastirii keessatti hirmaachuuf hojii bal’aa hojjechaa jirti. Sosochiin kun biyyoonni qabeenya qaban meeshaa dheedhii qofa erguu irraa oomishaalee xumuraman akka oomishaniif kan dandeessisu boqonnaa diinagdee waloo uuma. Gama biraatiin, Itoophiyaan dandeettii anniisaa haaromfamaa qabdu fayyadamuun biyyootaaf anniisaa magariisaa fi qulqulluu dhiyeessuufi waliingahuu dandeessi. Qabeenya humna bishaanii, ji’oo-teermalii fi aduu misoomsuun, naannawichaafis ta’e biyyyoota michuuwwaniif wiirtuu anniisaa amansiisaa akka taatuuf bu’uura cimaa kaa’aa. Walitti hidhamiinsi diinagdee kun qabeenya baasuu fi qindeessuu qofa irratti kan hundaa’e qofa osoo hin taane ce’umsa teeknooloojii fi cimina dhaabbilee irrattis hundaa’uu qaba. Sirnoota hojimaataa keenya cimsuun, akkasumas hubannoo namtolchee dabalatee teeknooloojiiwwan haaraan fedhiiwwan misoomaa fi hawaasummaa Afrikaa sirriitti akka tajaajilan gochuuf tattaaffiiwwan waloo qindeessuun barbaachisaadha. Kanaafis Itoophiyaan kutannoo guutuu qabdi. Guddinni waaraan akka mirkanaa’uuf sirnoonni faayinaansii haqa qabeessa ta’uu qabu. Kanaaf, biyyoota guddachaa jiran irratti dhiibbaa liqii jiru salphisuuf adeemsa amansiisaa fi haqa qabeessa liqii irraa aara galfannaa argamsiisuu diriirsuun murteessaadha. Waltajjiin BRICS tumsa Kibba-Kibbaa fayyadamuun sirni faayinaansii addunyaa haqa qabeessa ta’e akka diriiruuf sagalee cimaa dhageessisuuf dandeettii qaba. Ce’umsa diinagdee cinatti, hojiiwwan eegumsa qabeenya qilleensaa wabii nyaataa fi misooma waaraa waliin walitti hidhuu barbaachisa. Hojiileen akka Ashaaraa magariisaa jijjiirama qabeenya qilleensa dandamachuu keessatti gahee qaban babal’isuun, waltajjiin BRICS tumsa waliinii gara duudhaa abatamaa, cichoominaa fi guddina waaraa walootti jijjiiruuf carraa seenaa qabeessa uuma. Itoophiyaanis carraa kana, sagalee Afrikaa ta’uu dabalataan fayyadamuu jalqabdeetti.
Hawaasummaa
.jpg)
Godina Boorana bahaatti namoonni kuma 57 caalan fayyadamaa inshuraansii fayyaa hawaasaa ta’aniiru
Sep 18, 2026 121
Fulbaana 8/2019 (ENA)- Godina Boorana bahaatti namoonni kuma 57 caalan fayyadamaa inshuraansii fayyaa hawaasaa ta’uusaanii waajjirri fayyaa godinichaa ibse. Inshuraansiin fayyaa hawaasaa kutaaleen hawaasaa galii xiqqaa fi jiddu galeessaa qaban yeroo dhukkubsatan baasii waldhaansaa guddaaf akka hin saaxilamnee fi waldhaansa barbaachisu gatii xiqqaan akka argatan yaadamee kan sirneeffamedha. Godina Boorana bahaatti hubannoo hawaasaa cimsuun akkasumas kaffaltii miseensummaa si’achiisuun inshuraansii fayyaa aanaalee fi gandoota baadiyyaa hundatti babal’isuuf hojjetamaa tureera. Waajjira fayyaa godinichaatti qindeessaan qabeenya maddisiisuu fi hirmaannaa hawaasaa obbo Nagaash Qananii, barana abbaa warraa kuma 102 ol fayyadamaa inshuraansii fayyaa taasisuuf yaadamee hojiin eegalamuu ibsaniiru. Hojii amma ammaatti hojjetameen bulchiinsa magaalaa Nagallee Booranaa dabalatee aanaalee godinichaa hundatti namoonni kuma 57 fi 453 fayyadamoo inshuraansii fayyaa ta’uusaanii eeraniiru. Kanneen keessaa kuma 7 fi 450 ol kan ta’an miseensota haaraa tajaajila inshuraansii fayyaa argatan ta’uu ibsaniiru. Abbootiin warraa kuma 50 fi 100 fayyadamoo inshuraansii fayyaa kan turanii fi waraqaa eenyummaa tajaajilichaa kan haaromsan miseensota duraanii ta’uu eeraniiru. Aanaa fi bulchiinsi magaalaa harka qalleeyyii kuma 12 fi 54’f kafaltii duraa kaffaluufii eeraniiru. Tajaajilli kun hospitaalota godinichaa 3 fi buufataalee fayyaa 28 keessatti tajaajilli waldhaansaa guutuun tolan kennamaa akka jiru qindeessaan kun mirkaneessaniiru. Kana malees Hospitaalota ispeeshaalaayizdii Hawaasaa, Meeggaa, Moyyaalee, Yaa’aballoo, Dalloo Mannaa, Gobbaa fi hospitaala rifaraalaa Gobbaa waliin walii galtee mallatteessanii hojjechaa akka jiran dubbataniiru. Magaalaa Nagallee Booranaa dabalatee aanaaleen hundi mana qorichaa hawaasaa haaraa 13 banuusaanii ibsaniiru. Bardheengaddaa godinichatti namoonni fayyadamoo inshuraansii fayyaa ta’an kuma 370 fi 273 tajaajila fayyaa tolaan argachuusaanii beeksisaniiru. Fayyadamtoota keessaa jiraattuun magaalaa Nagallee Booranaa adde Ababachi Warquu; kaffaltii duraa kan waggaa kaffaluudhaan maatiisaanii sadii waliin wagga guutuu inshuraansii fayyaa fayyadamuusaanii ibsaniiru. Jiraattuun magaalichaa adde Taarukuwaa Damisee miseensa inshuraansii fayyaa waan ta’aniif rakkoo tokko malee tolan waldhaansa argachuusaanii dubbataniiru. Tajaajilli inshuraansii fayyaa baasii qorannoo, qorichaa fi kanneen biroo waan danda’uuf rakkoo dinagdee kan furu akka ta’e ibsaniiru.
.jpg)
Manni Maree Federeeshinii ergama heera mootummaan dabalatatti dirqama hawaasummaa isaa bahachaa jira - Obbo Aaganyoo Tashaagar
Sep 17, 2026 354
Fulbaana 07/2019(ENA): Af-Yaa’iin Mana Maree Federeeshinii Obbo Aaganyoo Tashaagar Manni Marichaa ergama Heera Mootummaa itti kennameen dabalataan dirqama hawaasummaa isaa bahachaa akka jiru ibsaniiru. Manni Maree Federeeshinii fi dhaabbileen itti waamamni isaanii Mana mare Federeeshinii ta’an manneen tola ooltummaa Gannaatiin Naannoo Somaalee Magaalaa Goodeetti ijaaran fayyadamtootaaf dabarsanii kennaniiru. Manni Marichaa lammiilee galii gadi aanaa qabanii fi namoota humna hin qabne deeggaruun sadarkaa jireenya isaanii fooyyessuuf hojjechaa akka jiru Obbo Aaganyoo Tashaagar ibsaniiru. Mana duwwaa qofa osoo hin ta’iin meeshaalee mana keessaa fi midhaan nyaataaf oolu kan ji’a tokkoof itti gargaaraman waliin dabarsanii akka kennanis ibsameera. Tola ooltummaan akkanaa kunis aantummaa Manni Maree Federeeshinii ummataaf qabu kan agarsiisu yoo ta’u, gara fuulduraattis caalaatti cimsanii akka itti fufan ibsaniiru. Tola ooltummaan Manni Maree Federeeshinii hojjete kuni mootummaan misooma ummataa mirkaneessuuf hammam kutannoo akka qabu kan agarsiisu ta’uu Hoggantuun Biiroo Dubartootaa fi Daa’immanii Naannoo Somaalee, Haliimaa Hasan dubbataniiru. Namoonni Manni ammayyaa isaaniif kenname yaaddoo roobaa yeroo Gannaa fi aduu yeroo Bonaa kan irraa hambisee ta’uu ibsuun deeggarsa Manni Marichaa fi Dhaabbilee itti waamama isaa taasisanif galateeffachuu ibsaniiru.
Ayyaanonni Damaraa Masqalaa fi Irreechaa duudhaa isaanii eeggatanii akka kabajamaniif gaheen dargaggootaa murteessaadha
Sep 17, 2026 138
Fulbaana7/2019 (ENA):Finfinneetti ayyaanonni haala ho'aan kan kabajaman ayyaanonni Damaraa, Masqalaa fi Irreechaa duudhaa isaanii eeggatanii akka kabajamaniif dargaggoonni gahee isaanii bahachuu akka qaban Biiroon Bulchiinsa Nageenyaa fi Tasgabbii Finfinnee hubachise. Biirichi Biiroo Dargaggoo fi Ispoortii Finfinnee waliin ta'uun mata duree "Waliigaltee waloo nageenya fulla’aatiif" jedhuun konfiraansii dargaggoota sadarkaa magaalaatti gaggeessaa jira. Itti aanaan hoji gaggeessaa Biiroo Bulchiinsa Nageenyaa fi Tasgabbii Finfinnee obbo Tasfaaye Dandir wayita sana akka jedhanitti, ayyaanonni Damaraa ,Masqalaa fi Irreechaa ayyaana jaalalaa, obbolumma, Nageenyaa fi galateeffannaati. Ayyaanonni kunneen hedduumminaa fi miidhagina biyya keenyaa addunyaaf kan beeksisan, tuuristoota hedduu gara magaalaa keenyaatti kan hawwatan qabeenya keenya gudaa waan ta'aniif, ayyaanonni kunniin milkaa'inaan akka kabajamaniif dargaggoonni gahee isaanii bahachuu qabu jedhaniiru. Keessummoota ayyaana kanarratti hirmaatan kabaja guddaa fi duudhaa keessummaa simannaa keenyaan keessummeessuudhaan fooyya’ina magaalaa keenyaa addunyaaf agarsiisuuf dargaggoonni itti gaafatamummaa isaanii akka bahanis waamicha dhiyeessaniiru.
Tajaajilli Lammummaa rakkoo hawaasummaa fi dinagdee furaa jira
Sep 16, 2026 499
Fulbaana 6/2019 (ENA): Bulchiinsa Dirree Dhawaatti tajaajilli Lammummaa aadaa wal-deeggarsaa cimsuudhaan rakkoo hawaasummaafi dinagdee salphisuu keessatti gumaacha taasisaa jiraachuun ibsame. Komishinarri Komishinii Dargaggoo fi Ispoortii Bulchiinsa Dirree Dhawaa Kaalid Mahaammad akka ENA’f ibsanitti; tajaajila Lammummaa Gannaa bara kanaatiin dargaggootaa fi kutaa hawaasaa garagaraa kuma 90 ol hirmaachisuudhaan damelee 14 keessatti hojiiwwan garaagaraa raawwatamaa jiru. Hojiiwwan tajaajila kanaan raawwatamaa jiran keessaa maaddii qooddachuu, dhiiga arjoomuu, ashaaraa magariisaa, barnoota deeggarsaa, ijaarsa duudhaa nageenyaa fi meeshaalee barnootaa barattootaa walitti qabuu kanneen jedhaman keessatti argamu. Dameewwan kanaan hanga ammaatti hojiiwwan raawwatamaniin kutaaleen hawaasaa kuma 250 ol fayyadamoo ta'uu isaanii dubbataniiru. Sektarota Mootummaa Federaalaa fi manneen hojii bulchiinsichaa qindeessuudhaan manneen manguddootaa haaraa 250 ijaarsarra kan jiran yoo ta'u, hanga ammaattis manneen 100 ol ijaarramanii xumuramuun dabarfamanii kennamanii jiraachuun ibsameera. Tajaajila Lammummaan Manneen 150 haaromsamaa jiran keessaas 80 xumuramuun manguddootaaf kan dabarfaman ta'uus beeksisaniiru. Hojiin tajaajila Lammummaa aadaa wal-gargaarsaa cimsuudhaan rakkoo hawaasummaafi dinagdee salphisuu keessatti shoora guddaa taphachaa jiraachuu isaanii dubbataniiru. Hojiin kun waldeeggasa cimaa uumudhaan rakkoo hawaasummaafi dinagdee salphisuuf bu'uura waan kaa'eef fuulduraafis cimee kan ittifuufu ta'uu hubachiisaniiru. Namoonni tajaajila lammummaa kanaan manni ijaarameefis; tajaajilli Lammummaa haala ulfaataa kanaan dura maatii isaanii waliin keessa jiraachaa turan kan jijjiire ta'uu ibsataniiru. Deeggarsi hawaasummaa kun rakkina isaanii salphisuu bira darbee, namni isaan yaadatu jiraachuu isaanii gochaan kan agarsiise ta'uu isaanii ibsaniiru.
Diinagdee
Abbummaa Hulaa Galaanaa Itoophiyaa Mirkaneessuun Imaanaa Dhaloota Kanaati
Sep 18, 2026 195
Galaanni Diimaa Itoophiyaaf qaama bishaanii fi hula galaanaa qofa hin turre; waggoota kumaatamaan lakkaa’aman keessatti bakka daldalaa, qaroominaa, amantii fi aadaan itti mul’atu, akkasumas karaa Itoophiyaan addunyaa waliin walitti dhufeenya ittiin taasiftu ture. Qaroominni Aksuum, karaa magaalaa qarqara Galaana Diimaa irratti argamtu buufata doonii Adulisitti qubachuun, Biyyoota Arabaa irraa kaasee hanga galaanaa Meeditiraaniyaanii, Garbaa Hindii irraa kaasee hanga qarqara galaanaa Afrikaa jiranitti walitti hidhamiinsa bal’aa ture keessatti gahee olaanaa qaba ture. Kunis Itoophiyaan abbummaa hulaa galaanaa fi giddugala daldalaa ta’uu ishee ifatti kan agarsiisu ragaa seenaa guddaadha. Itoophiyaan buufata dooniiwwan ishee Massawaa fi Assab humnaan erga jalaa mulqamtee fi geejjiba galaanaa Galaana Diimaa irraa erga addaan cittee waggoota dheeraa lakkoofsifteetti. Biyyi naannichatti qaroominaaf bu’uura taate, karaa daldalaa fi giddugala dippilomaasii turte, shira ilmaan ishee dabalate irratti raawwatameen miidhamteetti. Kanaaf, walitti dhufeenyi cimaa Itoophiyaan Galaana Diimaa waliin qabdu gaaffii siyaasaa yeroo ammaa qofa osoo hin taane, seenaa daldalaa fi qaroomina durii ishee waliin kan walqabatu, dhimma dhalootaa fi jiraachuu biyyaa ta’a. Gibtsii fi diinonni seenaa biroon, gareewwan biyya keessaa waliin qindaa’uun shira raawwataniin, Eertiraa Itoophiyaa irraa adda baasuun, olka’iinsa qaroominaa fi seenaa waggoota kumaatamaa qabdu akka dhabdu taasisan. Kunis biyyattii ummata miliyoona 130 ol qabdu, akkasumas guddina diinagdee saffisaa galmeessaa jirtu taate, sochii loojistikii ishee gufachiisuun, daldala galtee fi al-ergii akkasumas yaa’a invastimantii irratti danqaa uumeera. Akka odeeffannoon Baankii Addunyaa agarsiisutti, sochiin daldala galtee fi al-ergii Itoophiyaa keessaa dhibbeentaa 95 ol karaa Finfinnee–Jibuutii qofa irratti kan daangeffameedha. Kana malees, Galaanni Diimaa nageenyaa fi jiraachuu naannoo Afrikaa Baha wajjin walqabatee dhimma murteessaa ta’aa dhufeera. Itoophiyaan Galaana Diimaa irraa fageenya gabaabaa irratti argamti waan taateef, gaaffiin abbummaa hula galaanaa ta’uu ishee baay’ina uummataa, guddina diinagdee saffisaa, yaaddoo nageenyaa fi tasgabbii akkasumas dhimma jiraachuu biyyaa hunda kan ilaallatudha. Gaaffii Itoophiyaan abbummaa galaanaa ilaalchisee kaastu haqa-qabeessaa fi sababa irratti kan hundaa’edha. Kaayyoon isaas jiraachuu biyyaa mirkaneessuu, biyyoota biroo waliin faayidaa waliinii eeguun tumsa diinagdee, nageenyaa fi tasgabbii cimsuu, akkasumas badhaadhina waliinii mirkaneessuudha. Hidhi Guddichi Haaromsaa Itoophiyaa humnaa fi bu’uuraalee misoomaa karaa walitti hidhuun, Itoophiyaan waliin misoomuu fi guddachuuf fedhii cimaa qabdu kan agarsiisudha. Itoophiyaan waggoota hedduuf hidhaa ji’oopoolitika Galaana Diimaa keessatti dabarsite, dhaloota Abbayyaa keessatti xumuramuu qaba. Gaaffiin ishees karaa dippilomaasii biyyoota gamlamee fi qaamolee hedduu gidduutti gaggeeffamuun fudhatama argachaa, gara sadarkaa murteessaa “akkamitti hojiirra oola?” jedhuutti ce’uun dhugaa kana kan calaqqisiisudha. Ministirri Muummee Dr. Abiyyi Ahimad yeroo tokko miseensota Mana Maree Bakka Bu’oota Ummataaf ibsa kennaniin, namni Itoophiyaan abbummaan hulaa galaanaa ta’uu hin qabdu jedhu nama seera uumamaa irraa maqe ta’uu ibsaniiru. Galaanni Diimaa fi Itoophiyaan bara baraan addaan ba’anii jiraachuu akka hin dandeenye, kana amanuunifi fudhachuun akka barbaachisu cimsanii dubbataniiru. Yaa’ii 18ffaa Hoggantootaa BRICS mat-duree “Dandamachuu, kalaqa, tumsa fi itti fufiinsa ijaaruu” jedhuun kan Niiwuu Deelii, Indii keessatti gaggeeffamerratti, abdii Itoophiyaan guddinaa fi badhaadhinaaf qabdu akkasumas carraa ishee gara fuulduraa ibsaniiru. Itoophiyaaf Hulaa galaanaa argachuun waan kamiyyuu caalaa dhimma diinagdee dursaa fi murteessaa ta’uu kan ibsan Ministirri Muummee, faayidaa biyyaalessaa Itoophiyaa fi sagalee Afrikaa dhageessisuuf barbaachisummaa dhimma kanaa hawaasa idil-addunyaatti ifatti himaniiru. Mana Maree Bakka Bu’oota Ummataatti Ministirri Itti Waamamaan Mootummaa Dr. Tasfaayee Beelgijee, Kanaan dura ENA waliin turtii taasisaniin, Itoophiyaanonni dogoggora seenaa raawwatameen faayidaa biyyaalessaa dhalootaa bara baraaf turu ummatoota dabarsanii kennan akka hin taane ibsaniiru. Gaaffiin Itoophiyaa abbaa qabeenyaa galaanaa ta’uu ishee, karaa Ministira Muummee Dr. Abiyyi Ahimad ifatti erga dhiyaatee booda, komiin fi gaddi uummataa waggoota muraasaaf garaa uummataa keessatti kuufamee ture yeroo gabaabaa keessatti fudhatama argachuu isaa ibsaniiru. Itti aansuunis, dhimma faayidaa biyyaalessaa Itoophiyaarratti garaagarummaan yaadaa jiraachuu hin qabu kan jedhan Ministirichi, gaaffiin abbummaa hula galaanaa ta’uu akka deebii argatuuf tumsi fi tokkummaan murteessaa ta’uu ibsaniiru. Itti Aanaa Walitti Qabaa Koree Dhaabbi Dhimmoota Hariiroo Alaa fi Nageenyaa Mana Maree Bakka Bu’oota Ummataa Dr. Fatii Mahadii, gaaffiin Itoophiyaa abbummaa hulaa galaanaa ta’uu ishee tumsa naannawaa fi badhaadhina waliinii giddugaleessa kan godhate ta’uu ibsaniiru. Gaaffiin kun bu’uura seenaa, uumamaa, teessuma lafaa fi seeraa kan qabu ta’uu, guddina diinagdee fi fayyadamummaa uummataa mirkaneessuun daldalaa fi invastimantii mijeessuu wajjin kan walqabatu ta’uu ibsaniiru. Seerri Galaanaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii fi qajeelfamoonni isaa biyyoota buufata galaanaa hin qabne gara galaanaatti qaqqabuu fi itti fayyadamuuf mirga isaanii deeggaruuf keeyyataalee fi bu’uura seeraa akka qabanis ibsaniiru. Inistiitiyuutii Dhimma Alaatti Qorataa Olaanaan Gaanfa Afrikaa fi Ji’oopolitikaa Bishaanii, Dr. Gaashaw Ayifaram, gama isaaniin, gaaffiin abbummaa hulaa galaanaa ta’uu Itoophiyaa cabinsa seenaa sirreessuun Itoophiyaa seenaa fi qaroomina ishee isa maqaa guddaa qabu waliin deebitee walitti araarsuu wajjin kan walqabatu ta’uu ibsaniiru. Itoophiyaan walitti hidhamiinsa diinagdee naannawaa cimsuun, walitti hidhamiinsa diinagdee Afrikaa akka saffisuuf carraaqqii taasiftu keessatti abbummaa hula galaanaa mirkaneeffachuun barbaachisaa ta’uu ibsaniiru. Gaaffiin abbummaa hulaa galaanaa ta’uu Itoophiyaa fudhatama idil-addunyaa argachaa jiraachuu eeruun, biyyoonni, dhaabbileen idil-addunyaa fi miidiyaaleen dhimma kana barbaachisaa ta’uu isaa sirriitti hubachaa akka jiran ibsaniiru.
.png)
Kan dubbatan hojjechuu, waadaa galan raawwachuu!
Sep 18, 2026 147
Barri haaraan Itiyoophiyaa baranaa jijjiirama guyyaa lakkaa’uu qofa miti. Itiyoophiyaan fuula haaraa Saaqxee seenaa haaraa barreessiteetti; filannoo gaggeessiteetti, marii taasifteetti, mo’atteetti, bayyanatteetti. Qormaatileen gara injifannoo olaanaatti jijjiiramaniiru. Tattaaffii ijoolleenshee cichanii fi cimanii hojjetaniin gaaddidduun maraammartoo bara dheeraa isa dhumaaf saaqameera; injifannoowwan waggoota kurnan hedduu darban hin milkeessine waggoottan jijjiiramaa muraasa darban keessa milkeessineerra. Aadaa hojii fagoo fagoo akeekuu,karoorsanii eegaluu fi hatattamaan xumuruu gabbifanneerra. Kun biyya keenyaa fi mootummaashee kan adda godhudha. Yeroo ammaa samii Itiyoophiyaaf ifeera. Aangoon qawweedhaan qabamaa ture hafee sagaleen “mootummaan kaardii ummataan qofa” jedhu daangaa amma daangaatti dhagahameera. Ummanni keenya aduu, qorra osoo hin jedhiin dhibeesaa obsaa, hin filatiin kan ittiin jedhe dura dhaabatee , fedhiisaa nu agarsiiseera. Biyya cichoomseera, demokiraasii filateera. Ilmaan biyya sab-daneessotaa hammattoo marii biyyaalessaa jalatti wal gahanii galma tokko keessatti waa’ee biyyasaanii mari’ataniiru; yaada furmaata ta’a jedhan karaa bilisaan dhiheessaniiru. Walumaa gala gootota bara kanaatiin dachee Itiyoophiyaarratti injifannoon haaraan galmaa’eera. Dhugaan kun abdii ijoollee keenyaa akka lalisu kan godhe, seenaa keenya guddaa bara baraan seenessinudha. Hin dhaabbannu! Hojii baay’eetu qabna; ni ariifanna, gufuu nu mudatu hunda hamileedhaan irra aanuun hawwii fi abjuu biyya keenyaa galmaan gahuuf itti fufna. Biyya guddoo qabna; mari'annee ni ijaarra, osoo ijaarruus ni mari'anna. Kun daandii keenya haaraa kan nama hunda injifachiisedha. Mari’achuu; Mari’achuu;Mari’achuu. Waggoota jijjiiramaa darban keessatti daandii naamusa cimaa olaantummaa seeraatiin qajeelfamu cinaatti mootummaan keenya ijoollee isaa seera darbanii balleessaa hojjetan gara laafinaan hammatee dhiifamaan manneen amala sirreessaatii baaseera. Kana sababeeffachuun hidhamtoota siyaasaa hedduuf dhiifama gochuun mana amala sirreessaatii bahaniiru. Murtoon kuni biyyoonni hedduun kan hawwan garuu Itiyoophiyaan garaa dhiifamaa fi jaalalaan jibba kan injifatte murtoo olaanaa dha. Dhiifamni utubaa ijoo biyyaati. Kuni kan murtaa’e barii biyyaalessaa waliin wal simsiisuunidha. Lammiileen dhiifamaan gadhiifaman kunniin beekumsa isaaniin biyya isaanii akka tajaajilan abdii guddaa qabna. Kunis ijaarsa biyyaa egereef gumaacha olaanaa qaba. Walitti hidhamiinsa siyaasaa fi hawaasummaa cinatti, tasgabbiin siyaasaa biyya tokkoo kan fooyya’u bu’aa dinagdee cimaan sadarkaa biyyaatti galmaa’ee amantaan ummataa yoo ijaaramudha. Itoophiyaan kana raawwattee jirti. Guddinni dinagdee waliigalaa har’a biyya keenya keessatti galmaa’aa jiru, Afrikaa keessatti isa saffisaa fi bal’inaan mul’atudha. Dhugaan kun hunda biratti fudhatama kan qabudha. Mootummaan Ida’amuu biyya birmadummaa qabdu kan mirga ishee hin kadhannee fi kabaja ishee eegdu uumuuf damee hundaan tattaaffii godheera. Bu’aawwan dinqisiisoo galmaa’aniiru. Seenaan keenya arjoomtoota irraa qamadii eeguun keenya seenaan isaa xumuramee amma gara qamadii erguutti ce’eera. Waggaa waggaan biqiltuu biliyoonaan lakkaa’amu dhaabuun galmee mataa keenyaa irra deddeebinee fooyyessineerra; eegumsa naannoo irrattis tumsa idil-addunyaatiif fakkeenya taanee jirra. Milkaa’inni kun osoo biyya biraa keessatti argamee hangam jedhama ture; Nuti garuu ijoollee abbootii goota keenyaa kan irra deddeebiin injifannoo dhandhamneedha. Galma geenyee jirra. Mul'anni keenya fagoodha, karaan keenya tokkummaadha, gaafa tokko taanu bu'aa argamsiisuu akka dandeenyu kuni agarsiiftuu guddaadha. Albuuda biyyoota biroo keessatti hiyyummaa fi liqaa biyyaalessaaf sababa ta’an, badhaasaa fi abdii biyyaa gooneerra; pirojektoota anniisaa haaromfamuu danda’uun naannicha wal qunnamsiifneerra; bifti magaalota keenyaa misooma koridarii ammayyaatiin jijjiirameera. Konfiraansiin Turizimii babal’ateera; bakkeewwan gahumsa turizimii haaraa hedduu ijaarree jirra. Hambaa keenya amma jirus dafqa keenyaan gara fuulduraatti ceesifneerra. Tarsiimoo Dijitaalaa 2030 dhaloota yaada keessa galchuun hojiirra oolchaa jirra. Hojiin mootummaa iftoominaa fi gahumsa akka qabaatu bu'uurri kaa'ameera. Hundaa ol, imaammata alaa biyya keenya tasgabbii dhabsiisu irraa bilisa, dantaa saba keenyaaf cimnee dhaabbanne; waltajjii addunyaa irratti waan nuuf malu gaafanneerra. Mootummaan nuti ijaarru yaadama ida’amuurratti kan bu’ureffatedha, xiyyeeffannoonsaas dhaabbilee cimaa ijaaruudha. Dhaabbieen haqaa, nageenyaa fi demokiraasii biyya keenyaa bu’ura cimaa qabataniiru. Hojii mudhii keenya hidhannee hojjenneen mataa ol qabannee deemuu eegalleerra, har’a dhaabbileen dandeettii biyya utubuu, egeree akeekanii fi jijjiirama sirnaa cehanii darban uumamaniiru. Mootummaan jijjiiramaa waggoottan muraasa darban waan adda isa godhu ifoomseera, pirojektoota ni eegala, xumuree ni eebbisa. Kana ammoo ummanni keenya irra deddeebi’ee kan raga bahudha. Industiriiwwan cufanan banamaniiru; dhaabbileen bara baraan kasaaraarra turan gara bu’a qabeessummaatti cehaniiru; gama invastimantiin,alergii fi oomisha bakka bu’u oomishuun jijjiirama tarkaanfataa milkeessineerra. Borumtaa hidha haaromsaa guddicha xumurretti meeggaa pirojektoota doolaara biiliyoona 30 ol baasan kan egeree Itiyoophiyaa murteessan ummata keenyaaf ifoomsineerra. Wabii anniisaa mirkaneessuuf wiirtuu nuukileeraa ijaaruuf walii galteen haaraa taasifamee hojiin eegalameera; Qabeenya Itiyoophiyaa naannoo Somaaleetti argamu fuulleetti baafneerra. Pirojektoonni gaazii uumamaa calalan halkanii fi guyyaa hojjetamaa jira. Erpoortiin Bishooftuu waggaatti imaltoota miiliyoona 100 simatu gonfoo aviyeeshinii Afriikaa nu gonfachiisee mootii samiirraa nu taasisa. Warshaan Xaa’oo waggaatti doolaara biiliyoona 1 caalaa oolchu oomishtummaa qonnaa mirkaneessuudhaan qonnaan bultoota keenyaaf haara galfii ta’a; abdii hedduu qabna. Misoomni manneenii miiliyoona 1.5 kan jireenya namoota hedduu jijjiiru tumsa dhaabbilee idil addunyaatiin eegalameera. Kanas ni milkeessina! Kan dubbatame hojiirra oolchuun, waadaa galame raawwachuun bu’ura mootummaa ida’amuu dhalootaaf kaa’amanidha. Tajaajila komunikeeshinii mootummaa Fulbaana 8/2019
Yaadamni Ida’amuu haaromsa turizimiif bu’uura cimaa kaa’eera.
Sep 17, 2026 258
Itoophiyaan qabeenya uumamaa, madda turizimii uumamaa fi namtolchee, ajaa’ibsiisoo ta’an hedduu kan badhaatedha. Qabeenyaa daawwattoota hawatan, irra deddeebi’anii yoo ilaalanillee, yeroo dheeraaf yoo dawwatanillee kan hin nuffisiifne, qorannoon illee kan hin dhumne ta’an hedduu qabaatus, waggoota dheeraaf sirnaan osoo hin beeksisin, hamma barbaachisummaa isaatti osoo hin daawwatamin fi osoo hin beekamin turaniiru. Kana gochuu dhabuu isheetiinis qabeenyaa turizimii hedduu irraa osoo hin fayyadamin waggoota dheeraa dabarsiiteetti. “Seenaadhaaniis ta’e kenna uumamaatiin biyyoonni nu waliin dorgomuu hin dandeenye hedduun industiricha irraa waan guddaa yommuu buufatan nuti qaaliiwwan keenya dhoksinee,seenaa keenya dhukkee uffisnee,bara dheeraa turre.” — Kitaaba Mootummaa Ida’amuu, fuula 262 Har’a garuu seenaan kun jijjiiramaa jira. Turizimiin, utubaalee dinagdee shanan Mootummaa Ida’amuu keessaa tokko ta’e,seenaafi hamabalee akkasumas qabeenyaa uumamaafi namtolchee murteessoo gara qabeenya dinagdee fi galiitti jijjiiruun, Itoophiyaa addunyaatti beeksisaa jira. Pirojektoonni misooma turizimii haaraa Ministira Muummee Dr. Abiyyi Ahimad’n Arat Kilootti “tokko” jedhamee jalqabame, pirojektoota Maaddiin biyyaafiin gara kutaalee biyyattii hundaatti babal’ateera. Mootummaan Ida’amuu Qabeenya turizimii Itoophiyaa yeroo dheeraaf xiyyeeffannoo dhabanii turaniif dursa kennun haaromsi isaanii labsameera. Qabeenyaa turizimii waggoota dheeraaf dagatamanii turan dhukkee irraa hurgufuun, miidhaginni fi hawwattummaan isaanii mul’achaa jira. Qabeenya uumamaa hawwataa Dallool irraa kaasee hanga Tulluuwwan Raas Daashanitti argaman, akkasumas iddoowwan uumamaa miidhaginaa fi hawwata addaa qaban, caalaatti addunyaatti beeksifamaa jiru. Qabeenyi uumamaa misoomaan haaraan, tarkaanfiiwwan misooma turizimii fudhatamaniin, ifa ba’uun beekamtii argachaa jiru. Olka’iinsa Yaadama Ida’amuu kan mul’isan keessaa tokko, yaadaa fi sadarkaa raawwii pirojektoota damee turizimii keessatti hojjetamanidha. Inisheetiivota kana keessaa tokko, Pirojektii Maaddiin Shaggariif yoo ta’u, Haaromsaa Masaraa Mootummaa irraa eegalee Finfinnee akkuma maqaa isheetti haaraa taasiseera. Pirojektiin Maaddiin Shaggariif, warraaqsa turizimii kakaasuun Paarkii Tokkummaa, Entotoo fi Paarkii Michummaa, akkasumas pirojektoota walqabatan biroo hojiirra oolcheera. Har’a Finfinnee bifa haaraa uffachiisuun, naannolee duraan manca’anii turan gara iddoowwan bareedaa fi hawwataa ta’aniitti jijjiiree, daawwattoota miliyoonaan lakkaa’amanitti bakka daawwannaa ta’aniiru. Maaddiin Shaggariif irraa itti fufuun, bifaalee haaraa Itoophiyaa mul’ise, inisheetiivii Pirojektii Maaddiin Biyyaaf jedhudha. Hojiileen Maaddiin Biyyaaf Naannoo Oromiyaa keessatti Wancii; Naannoo Ummattoota Kibba Lixa Itoophiyaa keessatti Daawuroo fi Kontaa kan hammatu Koyishaa; akkasumas Naannoo Amaaraa keessatti qarqara Haroo Xaanaa irratti kan argamu Gorgoraa miidhagsuun misoomseera. Pirojektoonni kun seenaa, uumamaa fi aadaa Itoophiyaa garaagaraa mul’isuun, Itoophiyaaf hawwata fi miidhagina dabalataa ta’aniiru. Maaddiin Biyyaaf itti aansuun, pirojektiin Maaddiin Dhalootaaf hojiirra oole immoo bal’inaan Naannoo Somaalee keessatti Riizoortii Shabalee, Kibba Lixa Itoophiyaa keessatti Ikoo-loojii Danbii , Naannoo Amaaraa keessatti riizoortii Loogoo Hayiq, Naannoo Affaar keessatti Paalm loojii Ni’in lee , akkasumas konfeeransii riizoortii Arbaa MiinciiConference Resort hojiirra oolcheera. Maaddiin Shaggarirraa kaasee hanga pirojektoota Maaddiin Dhalootaafitti, Mootummaan Ida’amuu hambalee seenaa eeguufi misoomsun sona itti dabaluun beeksisuuf hojiiwwan boonsaa hojjetameera. Kanaafis, Masaraa Mootummaa Biyyaalessaa irraa eegalee manneen hambaalee seenaa, amantii fi aadaa hedduun suphamaniiru haaromsamaniiru. Jijjiiramoonni damee turizimii waggoota muraasa darban keessatti mul’atan, bifa Itoophiyaa beeksisuun, naannolee adda addaatti abdii fi misooma ittifufsiisuun, hojiiwwan dhalootatti ce’anidha. Pirojektoonni kunis seenaa guddinaa fi badhaadhina Itoophiyaa keessatti boqonnaalee haaraa ta’uun, dhalootaaf mallattoo bara dheeraaf tajaajilan ta’anii dhaabbatu.
.jpg)
Itiyoophiyaan hulaa galaanaa akka qabaattu gochuun dhimma faayidaa biyyaalessaa eegsisuu fi dhimma birmadummaa dinagdeeti
Sep 17, 2026 187
Fulbaana 7/2019 (ENA) - Itiyoophiyaan hulaa galaanaa dhabde deebisiisuun dhimma faayidaa biyyaalessaa eegsisuu, birmadummaa dinagdee mirkaneessuu fi nageenya naannoo cimsuu ta’uu gorsaan dargaggootaa fi ispoortii ministira muummee Qajeelaa Mardaasaa ibsan. Akkaadaamiin hoggansaa Finfinnee dhimma laga Abbayyaa fi hulaa galaanaa ilaalchisee marii paanaalii gaggeessaa jira. Gorsaan dargaggootaa fi ispoortii ministira muummee Qajeelaa Mardaasaa wayita kana akka jedhanitti, hulaan galaanaa dinagdee, nageenyaa, dhiheessii anniisaa fi walitti hidhamiinsa daldalaa waliin kan walitti hidhatedha. Galaanni diimaan sararoota daldalaa fi geejjiba anniisaa idil addunyaa waliin kan walitti hidhate ta’uu ibsanii, qaqqabiinsa daldalaa, dandeettii lojistiksii, dandeettii dorgommii dinadgee fi nageenyaaf qooda olaanaa qaba. Hulaan galaanaa Itiyoophiyaaf dhimma faayidaa biyyaalessaa eegsisuu, birmadummaa dinagdee fi nageenya naannichaa kabachiisuu ta’uu ibsaniiru. Miseensi mana maree bakka bu’oota ummataa ambaasaaddar Diinaa Muftii, haalli hulaa galaanaa seenaa, teessuma lafaa, dinagdee fi nageenyaa Itiyoophiyaan kan wal qabate jajandaa fulla’aa ta’uu dubbataniiru. Itiyoophiyaan galaana diimaatti dhioo ta’uunshee, baay’inni ummatashee fi dinagdeenshee saffisaan guddachaa dhufe fedhii hulaa galaanaaf qabdu guddaa taasisa. Faayidaa biyyaalessaan gamatti walitti hidhataa dinagdee fi nageenyaa ollootaa fi biyyoota Afriikaa akkasumas sirna idil addunyaa waliin qabaatu xiinxaluu akka barbaachisu ibsaniiru. Dhimmi hulaa galaanaa Itiyoophiyaa karaa nagaa fi dippilomaasii, walii galtee fi tumsaanfurmaata akka argatu cimsitee barbaaddi jedhaniiru. Pirezidaantiin akkaadaamii hoggansaa Finfinnee Dr. Xaasoo Gabree gamasaaniin, dhimmoonni hulaa galaanaa fi Naayil dinagdee Itiyoophiyaa fi naannawaa egereef, faayidaalee nageenyaa fi walitti hidhamiinsaan madaalamee gaggeeffamuu akka qabu ibsaniiru. Dhimmoonnu hula galaanaa fi Naayil mariidhaan, wal amantaan, hammattoowwan seeraa fi faayidaa waloo fulla’aa ummattoota hundaa hubannoo keessa galchuun gaggeeffamuu qabu jedhaniiru.
Viidiyoo
Saayinsii fi teeknooloojii
Wiirtuun hubannoo nam-tolchee Yunivarsiitii Jimmaa barattoonni hojii kalaqaarratti akka hirmaatan deeggaraa jira
Sep 18, 2026 93
Fulbaana 8/2019 (ENA)- Wiirtuun hubannoo nam-tolchee Yunivarsiitii Jimmaa barattoonni beekumsaa fi hubannoo damee kanarratti qaban guddisuun hojiilee qorannoo fi kalaqaarratti akka hirmaatan deeggaraa jiraachuu ibse. Hubannoon nam-tolchee (AI) yeroo ammaa sadarkaa idil addunyaarratti dameelee teeknooloojii, dinagdee, fayyaa qonnaa fi barnootaarratti jijjiirama si’ataa fidaa kan jiru meeshaa kalaqaa isa ijoo ti. Itiyoophiyaatti karoora tiraanisfoormeeshinii dijitaalaa biyyaalessaa milkeessuu fi hirmaannaa industirii warraaqsaa guddisuuf dargaggoota beekumsa teeknooloojii olaanaa ta’e qaban horachuun dhimma murteessaa ta’a. Yunivarsiitiin Jimmaa cehumsa teeknooloojii idil addunyaa fi fedhii biyyaalessaa yaada keessa galchuun, dandeettii kalaqaa fi qorannoo barattootaa guddisuuf wiirtuu hubannoo nam-tolchee hundeessee hojjechaa jira. Yunivarsiitichatti daarektarri wiirtuu kanaa Injiinar Jaarmiyaa Baay’isaa akka jedhanitti, Hubannoon nam-tolchee Yunvarsiitichaa erga hundeeffamee kaasee beekumsaa fi hubannoo barattoonni dame Kanaan agarsiisan guddisuuf deeggarsa itti fufaa gochaa tureera. Barattoonni hojiilee kalaqaa fi moosaajii hubannoo nam-tolcheerratti hundaa’an akka hojjetan wiirtuun kun deeggarsa barbaachisu gochaa jiraachuu dubbataniiru. Barattoonni beekumsaa fi hubannoo garagaraa qaban bakka hojii tokkotti walitti dhufanii muuxannoo akka wal jijjiiran haala mijeessuusaa eeraniiru. Kana malees barattoonni wiirtuu kana keessatti shaakallii hojiirraa akka taasisan haala mijeessuudhaan, pirojektoota garagaraa hubannoo nam-tolcheen deeggaraman hojjechuun muuxannoo fi beekumsa qabatamaa akka argatan gochaa akka jiru daarektarichi dubbataniiru. Waggaatti al lama hubannoo nam-tolchee ilaalchisee dorgommii hakatoon qopheessuun, barattoonni kalaqaan akka dorgomanii fi badhaasa garagaraa akka argatan haala mijeessaa akka jiru ibsaniiru. Barattoonni mooraa Yunivarsiitichaan alattis hojiilee qorannoo fi kalaqaa hubannoo nam-tolcheen deeggaraman kan rakkoo hawaasaa furan irratti hirmaachaa akka jiran ibsaniiru. Kanneen keessaa dhibee Bunarratti mudatan dursanii adda baasuuf, furmaata kennuu fi sadarkaa Bunaa murteessuuf kan tajaajilu kalaqa “appii Daboo Bunaa” fakkeenya kaasaniiru. Pirojektii taphoota aadaa Roobootiksii fi hubannoo nam-tolcheen walitti qindeessuun dhiheessu, qabiyyee biyyoo adda baasuun akaakuu oomishaa mijataa kan agarsiisu “omishtuu Jooyi aappii” fi kalaqoonni fayyaa fi dhukkuba beelladaa hordofuuf hojjetaman akka keessatti argaman dubbataniiru. Hojiiwwan kunneen biyya keessaa fi sadarkaa idil addunyaatti badhaasa hedduu akka argamsiisan eeraniiru. Yunivarsiitii Jimmaarraa damee Kanaan kan eebbifamtee fi hojiiwwan kalaqaa garagaraa irratti hirmaachaa kan turte shamarree Ikraam Alqaadir, wiirtuu kana keessa turuunshee beekumsaa fi muuxannoo guddaa akka argattu akka ishee gargaare ibsiteetti. Yeroo ammaa dhaabbata dhuunfaa keessatti damee Kanaan hojii bu’a qabeessa hojjechuurratti argamti. Dargaggoo Adam Sa’id beekumsaa fi muuxannoo wiirtuu kanarraa argatetti fayyadamuun dhaabbata ‘kireetiiv hab’ keessa hojjechaa jira. Yeroo ammaa hojiilee moosaajii hojjechuurratti bobba’ee akka argamu ibsuun, wiirtuun hubannoo nam-tolchee Yunivarsiitii Jimmaa milkaa’ina argateef beekumsa bu’uraa guddaa akka gumaacheef eereera.
Tajaajilli wiirtuu tokkoo Masoob bakkaa bakkatti socho’uun kennu deebii hatattamaa mootummaan ummataaf kennedha-tajaajilamtoota
Sep 18, 2026 76
Fulbaana 8/2019 (ENA)-Tajaajilli wiirtuu tokkoo Masoob bakkaa bakkatti socho’uun kennu deebii hatattamaa fi kutannoo mootummaan ummataaf kenne kan mirkane ta’uu tajaajilamtoonni ibsan. Tajaajila wiirtuu tokkoo dijitaalaa bakkaa bakkatti socho’uun kennamu ministirri muummee Dr. Abiyyi Ahimadiin Ebla 14 bara 2018 eebbifamee hojii eegaluunsaa ni beekama. Tajaajilli ammayyaa kun jiraattonni biirolee mootummaa garagaraa osoo hin dhaqiin, bakka jiranitti yeroo gabaabaatti dhimmasaanii raawwachuu akka danda’an haala mijataa uumeera uumeera. Dhimma kanarratti ENA’f yaada kan kennan keessaa obbo Taammiruu Asaffaa akka ibsanitti, tajaajilli Kanaan dura mootummaan kennu yeroo dheeraa kan fudhatuu fi bu’aa bayiif kan nama saaxilu ture. Amma garuu hojmaanni dijitaalawaa waan ta’eef daqiiqaa muraasa keessatti tajaajila si’ataa argachuu akka danda’an ibsaniiru. Keessumaa hojmaanni tajaajila dijitaalaa masoob bakkaa bakkatti socho’uun kennamu naannawa jiraatanitti tajaajila si’ataa akka argatan carraan argamuunsaa itti quufinsa caalaa akka uumeef dubbataniiru. Obbo Taammiraat Kabbadaa gamasaaniin, kenniinsi tajaajila dijitaalaa masoob bakkaa bakkatti deemuun kennamu simannaarraa eegalee hojmaata Kanaan dura turerraa si’ataa ta’uusaa eeranii, tajaajila argatanitti gammaduusaanii ibsaniiru. Obbo Waabalaa Hajiikadir tajaajila dijitaalaa Masoob bakkaa bakkatti deemuun tajaajila kennutti yeroo jalqabaaf tajaajilamuusaanii dubbatanii, tajaajila gama Kanaan kennamu yeroo gabaabaa fi hatattamaan argachuusaanii ibsaniiru. Tajaajila si’ataa kanaaf mootumma galateeffataniiru. Tajaajila dijitaalaa masoob bakkaa bakkatti deemuun kennamutti ogeessi kaawuntaraa immigireeshinii fi tajaajila lammummaa Darribee Faantaahun, Kanaan dura tajaajilamtoonni tajaajila argachuuf qaamaan gara dhaabbatichaa deemuuf akka dirqaman yaadataniiru. Tajaajila dijitaalaa masoob bakkaa bakkatti deemuun amma kennamaa jiruun dhaabbilee hedduu bakka tokkotti fiduun bakka tajaajila kennaa akka jiran ibsaniiru. Tajaajila dijitaalaa FDRI bakkaa bakkatti deemuun kennamutti ogeessa tajaajila yehulluu kan ta’an Haannaa Tafarraa, amma ammaatti kutaalee magaalaa Hunda dhaquun tajaajila kennuudhaan itti quufinsa tajaajilamtootaa mirkaneessaa jirra jedhaniiru. Hojii raawwachiisaan tajaajila masoob FDRI Yoonaas Alamaayyoo akka ibsanitti, tajaajiloota mootummaa Kanaan dura bittinnaa’anii turan dijitaalaayiz gochuun wiirtuu tokkotti kennuuf kan eegalame tajaajilli masoob akka biyyaatti bu’aa olaanaa fidaa jira. Namoonni gara wiirtuu Masoob qaamaan dhaquun tajaajilamu hin dandeenye bakka jiraatan dhaquun tajaajiluun haalli dandeessisu uumamuu dubbataniiru. Hojmaanni kun namoota qaamaan argamuu hin dandeenyeef carraa guddaa kan uume waan ta’eef fuulduras tajaajila kana bal’isuudhaaf xiyyeeffatamee akka hojjetamu obbo Yoonaas Alamaayyoo mirkaneessaniiru.
.jpg)
Masoob Tajaajilli Wirtuu tokkoo Jimmaa deddeebbii maamilaa fi qisaasama yeroo hambiseera
Sep 17, 2026 247
Fulbaana 7/2019 (ENA):Masoob tajaajilli wiirtuu tokkoo Jimmaa haala hojii isaa ammayyeessuun maamiltoonni dararaa fi qisaasama yeroo hanbisuun tajaajila ariifachiisaa argachaa jiraachuu isaanii ibsan. Tajaajilamtoonni magaalattii akka ibsanitti, Masoob tajaajilli wiirtuu tokkoon kennaman yeroo irraa gara yerootti cimaa, ammayyoomaa fi si’ataa dhufaniiru. Giddugali kun mana hojii hedduu iddoo tokkotti walitti waan fideef maamiltoonni waajjira irraa gara waajjiraatti deemuun dararama, baasii hin barbaachisnee fi qisaasama yeroo mudachaa ture hambisuu danda'eera. Jiraattota keessaa Obbo Tasfaaye Baqqala akka ibsanitti, tajaajilli wiirtuu tokkoo Masoob hojii eagaluusaan dura hojiin birookraasii fi qisaasama yeroo hin barbaachisneef saaxilamaa turuusaa ibsaniiru. Waggaa tokko keessatti dhimma tokko raawwachiisuuf ji'a ja'a ol deddeebi'aa kan turan ta'uu yaadachuudhaan, hundeeffamni giddugala kanaa rakkoo sana hambisuu keessatti jijjiirama guddaa fiduu isaa ibsaniiru. Dabalataanis, kanaan dura sekteroonni mootummaa giddugala kanatti hin makamne dabalataan hammatamanii tajaajila kennuu waan eegalaniif, dandeettii hojii fi haalli tajaajila ariifachiisaa kennuu giddugala kanaa caalaatti cimeera jechuun eeraniiru. Aadde Mareemaa Mahaammad gama isaaniitiin kanaan dura dhimmi tajaajila kennuu baay'ee nu yaaddessa ture jedhan. Dhaabbilee mootummaa keessatti hojiin seeraan ala ta'e dararaa fi qisaasama qabeenyaaf nu saaxilaa ture kan jedhan Aadde Mareemaan; har'a garuu gara giddugala tajaajila tokkoo Masoob yommuu deemnu amantaa guutuu fi gammachuudhaani jedhaniiru. Hojjettoonni giddugala kanaa dhimma maamiltootaaf xiyyeeffannoo guddaa kennuun isaanii fi tajaajilichi teeknoolojiin kan deegaramee fi si’ataa ta'uu isaa waan hundumaa olitti gammachiisaadha jedhaniiru. Tajaajilichi yeroo irraa gara yerootti ammayyoomaa dhufuus jiraattuu magaalaa Jimmaa kan ta'an Aadde Alamneesh Dikoo ibsaniiru. Dhimmoota adda addaa sadaniif gara giddugala kanaa dhufuu isaanii fi tajaajiloota sadanuu bakka tokkotti xumuranii deebi'uu isaanii akka fakkeenyaatti eeraniiru. Dargaggoo Miiftaa Abdulqaadir gama isaatiin Masoob giddugalli wiirtuu tokkoo harka qalleeyyii fi qaama miidhamtootaaf sirna mijataa fi sirrii ta'e diriirsuu isaa eeruudhaan, rakkoo malee seenee tajaajila sirrii argachuu danda'uu isaa dubbateera. Hojjettoonni tajaajila giddugala tokkoo Masoob Jimmaa Liinaa Abdullaaziizii fi Hanaan Amuutii; maamiltoonni gara dhaabbatichaa yommuu dhufan tajaajila xumuranii bahuuf daqiiqaa 10 hanga 15 qofa kan isaanitti fudhatu ta'uu ibsaniiru. Haalli hojii digitaalaa fi ariifachiisaa waan ta'eef maamiltoonni dararaa fi qisaasama yeroof kan hin saaxilamne ta'uu kan eeran hojjettoonni kunniin; hojjetaan hundi daqiiqaa tajaajila kenneen safaramee kan madaalamu waan ta'eef hanqinni tajaajilaa kamiyyuu kan hin uumamne ta'uu dubbataniiru. Itti aanaa hojii gaggeessaa tajaajila giddugala tokkoo Jimmaa Masoob Obbo Abdii Salamoon; giddugalli kun tajaajila kennuu erga eegale bara 2018 irraa eegalee hanga ammaatti lammiilee kuma 135 ol keessummeessuu isaa ibsaniiru. Akkasumas tajaajiloonni giddugala kanatti kennaman 135 irraa gara 139 kan ga'an ta'uu sekteroonni gara giddugala kanaatti galan immoo 25 irraa gara 29tti guddachuu isaanii ibsaniiru.
.jpg)
Imala Hubannoo Namtolchee Itoophiyaa
Sep 10, 2026 1797
Mootummaan Ida’amuu ergama teeknoolojii ammayyaa addunyaan bira geessee fi gahuuf jirtu teeknoolojii guddina dinagdee fi hawaasummaaf fayyadamuu qabu keessaa tokko kan ta’e Hubannoo Namtolchee (Artificial Intelligence - AI) teeknoolojii furtuu fi xiyyeeffannoo guddaa kennameefii hojjechaa jira. Itoophiyaan teeknoolojii kanaan addunyaa waliin tarkaanfachuun, humna dargaggootaa ijaaruu fi tajaajila uummataa ammayyeessuu irratti hojii seena-qabeessa raawwachaa jirti. Hojiilee gurguddoo fi dhaabbilee Hubannoo Namtolchee (AI) guddisuuf hojjetaman, fayyadamummaa lammiilee fi bifa biyyaas olkaasuun sadarkaa Afrikaa fi Idil-Addunyaatti guddisuun beekamtii argatteetti. Hojiilee gurguddoo Itoophiyaan agama kanaan hojjette ijoo isaanii isiniif dhiyeessina Itti dhiyaadhaa. 1. Dhaabbilee fi Inisheetiiviiwwan Hubannoo Namtolchee Gurguddoo (Key AI Institutions & Initiatives) Mootummaan bu'uura teeknoolojii fi beekumsaa uumuuf dhaabbilee fi sagantaalee gurguddoo armaan gadii diriirsee jira: Inistitiyuutii Hubannoo Namtolchee Itoophiyaa (Ethiopian Artificial Intelligence Institute - EAII): Bakkaa fi Dhaabbata: Finfinnee keessatti kan hundeeffame dhaabbata qorannoo fi misooma teeknoolojii hubannoo namtolchee (AI) ti. Gummaacha fi Hojii: Instityootiin kun fayyaa, qonna, tajaajila faayinaansii, fi seera kabachiisuu keessatti meeshaalee teeknoolojii AI fi algorizimoota biyya keessaa oomishaa jira. Keessattuu teeknoolojii afaanota biyya keessaa (Afan Oromo, Amharic, etc.) fi sirna adda baasa fuulaa (face recognition) ijaaruun tajaajila uummataaf dhiheessa. Inisheetiivii Kooderoota Itoophiyaa Miliyoona 5 (5 Million Ethiopian Coders Initiative): Ergamaa fi Hojii: Dargaggoota biyya keessaa leenjii koodingii, barnoota AI (Artificial Intelligence), data science, fi ‘cloud computing’ toora intarnetaatiin leenjisuun dandeettii dijitaalaa isaanii guddisuuf sagantaa guddaa jalqabamedha. Hanga ammaatti karooraan ol hojjetaeera. Fayyadamummaa: Dargaggoota miliyoona hedduun lakka'amaniif teeknoolojii ammayyaa sadarkaa idil addunyaatti dorgomaa ta'an uumuu fi carraa hojii teeknoolojii dijitaalaatiin deeggarame bantee jira. Teeknooloojii Daataa fi Muster AI (Tech Hubs & Data Centers): Ijaarsa giddugala Daataa sadarkaa idil addunyaa (National Data Center) fi bakka leenjii dargaggootaa uumuudhaan, hubannoo namtolchee irratti qorannoon akka babal’atuu fi oomishni teeknoolojii akka babal'atu deeggarsa ni kenna. 2. Fayyadamummaa Lammiilee Mirkanaa'e Teeknoolojiin AI yaad-rimee qofa ta'ee osoo hin hafiin, jireenya guyyaa guyyaa lammiilee irratti jijjiirama fidaa jira: Sektaara Fayyaa keessatti: Hubannoo Namtolchee(AI) fayyadamuun fakkiiwwan yaala fayyaa (medical imaging/X-ray/CT scan) xiinxaluudhaan dhukkuboota akka kaansarii fi daranyoo sombaa dafee adda baasuu fi wallaansa saffisaa kennuuf deeggarsa gochaa jira. Sektaara Qonnaa keessatti: Hubannoo namtolchee fayyadamuun dhukkuboota biqilootaa fi gabbina biyyee balleessan xiinxaluudhaan qonnaan bultootaaf gorsa teeknoolojiin deeggarame kennuu, akkasumas lafa qonnaa sattalaayitiidhaan hordofuun bu’aa olaanaa kennaa jira. Afaanota Biyya Keessaa ammayyeessuu: AI fayyadamuun afaanota akka Afaan Oromoo fi Amaaraa toora intarnetiitiin hiikuun, dubbii ykn sagalee gara barreeffamatti jijjiiru (speech-to-text) fi qorannoo NLP (Natural Language Processing) irratti hojjechuun lammiileen afaan dhaloota isaaniitiin teeknoolojii akka fayyadaman taasisaa jira. Faayinaansii fi FinTech: Bankiilee fi dhaabbilee maallaqaa keessatti sirna AI fayyadamuun odeeffannoo soobaa (fraud detection) ittisuu fi tajaajila baankii toora intarnetan kennamu saffisiisuun tajaajila olaanaa kennaa jira. 3. Fakkeenyummaa Sadarkaa Afrikaa fi Idil-Addunyaatti Qabu Hojiileen AI Itoophiyaa keessatti hojjetaman fakkeenyummaa fi dhiibbaa guddaa sadarkaa ardii fi addunyaatti uumanii jiru: Giddugaleessa Teeknoolojii Afrikaa (African AI Hub): Itoophiyaan Inistitiyuutii AI hundeessuun fi bajata guddaa itti ramaduun Afrikaa keessatti biyyoota muraasa teeknoolojii kanaan fuulduratti tarkaanfatan keessaa tokko taatee jirti. Biyyoonni Afrikaa biroonis muuxannoo fi qorannoo ‘EAII’ irraa muuxannoo horachuuf Itoophiyaa daawwachaa jiru. Biyyoonni Afrikaa muuxannoo AI Itoophiyaan galmeessifte kana gara biyyoota Afrikaa birootti akka babal’isaniif Ministira Muummee Dr. Abiyyi Ahimadiin Gamtaan Afrikaa Dursaa Damee Hubannoo Nam-tolchee (Artificial Intelligence - AI) fi Fayyaa Dijitaalaa taasisuun muude. Beekumsaa fi Misooma Biyya Keessaa: Galteewwan Hubannoon Namtolchee addunyaa irratti oomishamu baay'inaan afaanotaa fi aadaa dhihaa irratti hunda'a. Itoophiyaan garuu teeknoolojii AI aadaa, afaan fi haala dinagdee Afrikaatiif ta'u oomishuu keessatti fakkeenya guddaa taatee jirti. Yunivarsiitii Hubannoo Namtolchee: Itoophiyaan akka Afrikaatti isa jalqabaa kan ta’e yunivarsiitii hubannoo namtolchee hundeessuun waadaa galtee gara hojiitti seenteetti. Dorgomtummaa Idil-Addunyaa: Dargaggoonni inisheetiivii leenjii AI fi koodarootaa baratan gabaa idil-addunyaa (remote jobs, global IT market) irratti dorgomuu danda'aniiru. Kaniinis Itoophiyaa biyya teeknoolojii ammayyaatiin beekamtuu fi qophii qabdu gochuu keessatti gahee guddaa taphachaa jira. Walumaagalatti, mul'atni Mootummaa Ida'amuu AI irratti qabu Itoophiyaa teeknoolojii biyya biraatii Bitattuu qofa osoo hin taane, teeknoolojii Oomishtuu fi kalaqxua sadarkaa Afrikaa fi idil addunyaatti akka taatu gochuuf bu'uura cimaa kaa'eera. #Ena-Afaan -Oromoo #Ena#
Ispoortii
Tapha jalqabaa torban shanaffaa liigichaan Bireentifoordi Cheelsii waliin taphatu
Sep 18, 2026 126
Fulbaana 8/2019 (ENA) – Sagantaan torban shanaffaa piriimar liigii Ingiliz har’a eegala. Halkan sa’aatii afuritti Bireentifoordi Cheelsii waliin Istaadiyeemii Jiiteek Komuniitiitti taphatu. Bireentifoordi qabxii jahaan sadarkaa torbaffaarra jira. Morkataansaa Cheelsiin qabxii torbaan sadarkaa jahaffaarra jira. Bireentifoordi taphoota sadii darban, Cheelsiin ammoo taphoota lama darban hin mo’anne. Kilaboonni Landan kunneen taphni mo’achuuf taasisan dorgommiin wal gitu ni taasifama jedhameetu eegama. Sagantaan torban shanaffaa piriimar liigii Ingiliz amma Fulbaana 10 bara 2019tti gaggeeffama.
Gareen biyyaalessaa Itiyoophiyaa waggaa 20 gadii wal qixa bahe
Sep 17, 2026 197
Fulbaana 7/2019 (ENA)-Gulaallii zoonii seekaafaa Waancaa Afriikaa wagga 20 gadiitiin Itiyoophiyaa fi Ruwaandaan 0 fi 0’n gargar bahaniiru. Taphni kun Taanzaaniyaa Istaadiyeemii Uhuruutti gaggeeffame. Akkaataa qabxii kanaatiin Itiyoophiyaan qabxii jalqabaa argatteetti. Gareen biyyaalessaa kun tapha lammaffaa Fulbaana 9 bara 2019 dorgommicha kan qopheessite Taanzaaniyaa waliin taphata. Ramaddii Kanaan tapha dheengadda taphatameen Taanzaaniyaan 3 fi 0’n Ruwaandaa mo’atteetti. Itiyoophiyaan xumura walakkaatti darbuuf Taanzaaniyaa mo’achuu qabdi. Gulaalliin zoonii Seekaafaa waancaa Afriikaa wagga 20 gadii Fulbaana 5 bara 2019 irraa eegalee gaggeeffamaa jira. Biyyoonni sagal ramaddii sadiitti qoodamanii dorgommii taasisaa jiru. Gulaallii Kanaan biyyoonni xumuraaf qaqqaban lama riijinicha bakka bu’uun waancaa Afriikaa wagga 20 gadii A.L.A bara 2027 Gaanaatti gaggeeffamurratti hirmaatu. Gulaalliin zoonii seekaafaa amma Fulbaana 15 bara 2019tti ni gaggeeffama.
.jpg)
Manchistar Yunayitid dorgommii Kaaraabaa’oo kaap irraa gaggeeffame
Sep 17, 2026 186
Fulbaana 7/2019 (ENA)-sagantaa sadaffaa Kaaraabaa’oo Kaap Ingiliziin Biraayitan Manchistar Yunaayitidiin 3 fi 2’n mo’ateera. Tapha kaleessa galgala Istaadiyeemii Olditiraafoolditti taphatameen Manchistar Yunayitid 2 fi 0’n duraa ture. Biraayitan galchii sadii lakkoofsiseen mo’achuu danda’eera. Haala Kanaan Biraayitan gara marsaa afraffaatti yoo darbu Manchistar Yunaayitid gaggeeffameera. Sagantaalee birootiin Astonviilaan Koventarii Siitii 3 fi 1’n, Everton Wolvisiin, akkasumas Filiitwud Shefildi Yunaayitidiin qabxii wal fakkaataa 1 fi 0’n mo’achuun marsaa itti aanutti darbaniiru. Sagantaan marsaa sadaffaa Kaaraabaa’oo Kaap Waancaa kan of harkaa qabu Manchistar Siitii fi Leestar Siitiin tapha boru taphataniin xumurama.
.jpg)
Obbo Isaayyaas Jiraa Pirezidantii Federeeshinii Kubbaa Miilaa Itoophiyaa ta'uun filataman
Sep 15, 2026 578
Fulbaana 5/2019(ENA) Obbo Isaayyaas Jiraa yeroo 3ffaaf walitti aansuun Pirezidantii Federeeshinii Kubbaa Miilaa Itoophiyaa ta'uun filatamaniiru. Federeshiniin Kubbaa Miilaa Itoophiyaa yaa'ii waliigalaa 18ffaa adeemsisaa kan jiru yoo ta'uu Obbo Isaayyaas Jiraa irra deebiin yeroo 3ffaaf Federeshinicha Pirezidaantummaan akka gaggeessaniif filatamaniru. Obbo Isaayyaas bara bulchiinsa isaanii waggoota 4'n itti aanan keesssatti misooma kubbaa miilaa Itoophiyaa caalmaatti guddisuu dabalatee gareen biyyaalessaas waltajjii gurguddaa irratti akka hirmaatuuf kutannoon kan hojjetan tahuu waadaa galaniiru. Obbo Isaayyaas Jiraa sagalee 88 keessaa sagalee 81 argachuun waggoota 4 itti Aanan Pirezidaantummaan Federeeshinii Kubbaa Miilaa irra deebiin gaggeessuuf filatamaniiru.
Eegumsa naannoofi haala qilleensaa
.jpg)
Raaga haala Qilleensaa bal'inaan dhaqqabamaa taasisuun qophii gahaan akka jiraatuuf dhiheenyaan hojjetamaa jira
Sep 18, 2026 147
Fulbaana 8/2019 (ENA) Odeeffannoo raaga haala qilleensaa bal'inaan dhiyeessuun qophii fi offeeggannoo duraa akka jiraatuuf dhiyeenyaan hojjetamaa jiraachuusaa Inistitiyuutiin Meetiroloojii Itoophiyaa beeksise. Inistitiyuutichi gamaggama haala qilleensa gannaa fi raaga haala qilleensa bonaa fuulduraa hirmaannaa qooda fudhattootaatiin Adaamaatti gaggeessaa jira. Daarektarri Olaanaan Inistitiyuutichaa Dr.Faxxanaa Tashoomaa akka jedhanitti, Inistitiyuutichi misoomawwan hawaasummaafi dinagdee biyyaattif faayidaa kan qaban raaga haala qilleensaa yeroo gabaabaa fi dheeraa yeroosaa eeggatee dhiyeessuun gaheesaa ba'achaa jira. Odeeffannoon kunneen keessattuu dameelee Qonnaafi misooma jallisiif, Bulchiinsa qabeenya bishaaniif, hir’ina sodaa balaatiif,Aviyeeshinii fi geejibaatiif ,Barnootaafi fayyaaf gaggeesuuf murteessaa ta’uusaanii ibsaniiru. Akkasumas,odeeffannoo haala qilleensaa yeroosaa eeggatee fi amansiisaa ta'e uummataafi qooda fudhattootaaf dhiyeessuun misoomaa fi guddina biyyaatiif murteessaa ta'uu isaafi hojiin kun cimee kan ittifufu ta'uu ibsaniiru. odeeffannoo raaga haala qilleensaa yeroodhaan dhiyeessuun qophii fi deebii sirrii kennuuf kan gargaaruudhas jedhan. Qooda fudhattoonnis odeeffannoo kanatti fayyadamanii tarkaanfii qophiitiif akka itti fayyadaman waamicha dhiyeessaniiru. Gara biraatiin, raaga haala qilleensa Bonaa kan dhiyeessan Itti Aanaa Daarektara Inistitiyuutichaa Dr.Asaamminnoo Tashoomaa akka ibsanitti,Bona dhufu kanatti naannowwan horsiise bulaatti haalli qilleensaa misooma qonnaatiif mijaawaa ta'ee fi roobni gaariin akka jiraatu ibsaniiru. Naannoowwan kunniin rooba kana jalqaba baatii Onkololeessaatii jalqabanii kan argatan ta'uun ibsameera. See less
.jpg)
Naannoo Harariitti Biqiltuuwwan Ashaaraa Magariisaan dhaabaman kunuunsuun cimee itti fufa
Sep 16, 2026 417
Fulbaana 6/2019 (ENA) — Naannoo Harariitti biqiltuuwwan Sagantaa Ashaaraa Magariisaan dhaabaman kunuunsuun cimee akka itti fufu Pirezidaantiin Naannichaa Obbo Ordiin Badirii ibsan. Pirezidaantiin Naannoo Hararii Ordiin Badirii fi hoggantoonni naannichaa biqiltuuwwan ji’oota gannaa keessa dhaabaman kunuunsaniiru. Hoggantoonni kunneen biqiltuuwwan dhaabaman haala gaariin akka guddatan taasisuuf hojii kunuunsaa barbaachisaa ta’e irratti xiyyeeffachuun hojiiwwan adda addaa raawwataniiru. Naannichatti sagantaalee dhaabbii biqiltuu Ashaaraa Magariisaan biqiltuuwwan faayidaa hedduu qaban dhaabamuu isaanii ni yaadatama. Hojii dhaabbii biqiltuuwwanii irratti hoggantoonni olaanoo naannichaa, qaamoleen ittisaa fi nageenyaa, hojjettoonni mootummaa, dargaggoonni fi dubartoonni, qonnaan bultoonni akkasumas kutaaleen hawaasaa gara garaa hirmaataniiru. Har’as Pirezidaantiin Naannichaa Obbo Ordiin Badirii fi hoggantoonni olaanoo naannichaa Gaara “Haakim” irratti biqiltuuwwan yeroo gannaa dhaabaman bishaan obaasuu fi kunuunsuu isaanii ibsameera. Naannicha keessatti biqiltuuwwan yeroo ji’oota gannaa dhaabaman hanga muka guddaa ta’anitti kunuunsi barbaachisaa ta’ee xiyyeeffannaan kennamee hojjetamaa jira. Pirezidaantiin Naannichaa Obbo Ordiin Badirii yeroo kanatti akka jedhanitti, biqiltuuwwan yeroo gannaa naannichatti dhaabaman sirnaan akka latanii fi guddatan gochuuf kunuunsa barbaachisaa ta’e taasisuun murteessaadha. Yeroo ammaa kanas, keessumaa biqiltuuwwan dhaabaman kaayyoo barbaadameef akka oolan qaamoleen adda addaa hojii kunuunsaa hojjechaa jiran jajjabeeffamuu akka qaban hubachiisaniiru. Itti aansuunis biqiltuuwwan bishaan obaasuu fi marga irraa qulqulleessuun sirnaan akka latanii fi guddatan gochuun barbaachisaa ta’uu Pirezidaantiin Naannichaa hubachiisaniiru. Kana malees, Pirezidaantiin Naannichaa Obbo Ordiin Badirii hojii pirojektii Inisheetivii gaara Haakim daawwachuu isaanii ibsameera. Hojiin pirojektichaa karoora yeroo qabame keessatti saffisaa fi qulqullinaan raawwatamaa jiraachuu isaa eeraniiru.
.jpg)
Itoophiyaan sirna geejjibaa magariisaa jijjiirama haala qilleensaa dandamatuu fi itti fufinsa qabu ijaaruuf xiyyeeffannoon hojjechaa jirti
Sep 16, 2026 342
Fulbaana 05 /2019 (ENA) Itoophiyaan sirna geejjibaa magariisaa jijjiirama haala qilleensaa dandamatuu fi itti fufinsa qabu ijaaruuf xiyyeeffannoon hojjechaa jiraachuu Ministirri Geejjibaa fi Loojistiksii Dr. Alamuu Simee ibsan. Sagantaan jalqabsiisa workshooppii Nordiik Afrikaa Elektiriik Mobiliitii magaalaa Finfinneetti gaggeeffamera. Sagantaa kanarratti doktara Alamuu Simee haasaa taasisaniin; Itoophiyaan hoggansa Ministira Muummee Dr. Abiyyi Ahimadiin tarsiimoo misoomaa magariisaa fi jijjiirama haala qilleensaa dandamatu karoora misooma biyyaalessaa isheen bu’uura godhattee hojjechaa jirti jedhaniiru. Sagantaan Ashaaraa Magariisaa, humna haaromfamaa babal’isuu fi dinagdee kaarboonii gadi aanaa qabu ijaaruuf tattaaffiin taasifamu, xiyyeeffannoo kanaaf agarsiistota ta’uu ibsaniiru. Damee geejjibaa kaarboonii irraa bilisa taasisuun dinagdee itti fufinsa qabu ijaaruuf hojiiwwan ijoo hojjetaman keessaa tokko ta’uu eeruun, biyyattiin murtee kana gara hojiiitti hiikuuf geejjiba uummataa Elektirikii, Koridariiwwan Magaalaa fi sirna geejjibaa qilleensa qulqulluu humna haaromfamuu danda’u waliin walitti hidhuun ijaaramaa jiraachuu ibsaniiru. Gara geejjiba elektirikiitti ce’uun kun eegumsa naannoo qofaaf osoo hin taane, jijjiirama dinagdee, wabii humnaa, kalaqa teeknooloojii fi qulqullina jireenyaa lammiilee fooyyeessuuf gumaacha olaanaa qabaachuu eeraniiru. Konkolaattota qofa gara biyyaatti galchuun sirna geejjiba elektirikii guutuu uumuu akka hin dandeenye kan ibsan Ministirichi, bu’aa guutuu galmeessuuf bu’uuraalee misoomaa fi sirnoota hojii barbaachisan guutuu akka qaban hubachiisaniiru. Haaluma kanaan, bu’uuraalee misoomaa chaajii bakka itti taasisan babal’isuu fi sirna hojii dijitaalaa diriirsuu, Istaandardoota waliigalaa qopheessuu, humna namaa leenji’e horachuu, akkasumas sirna baatiriiwwan irra deebi’anii itti fayyadamu diriirsuun barbaachisaa ta’uu ibsaniiru. Kanaaf, sirna qindoomionaa ijaaruu, fayyadamaa teekinooloojii ta’uu irraa gara dandeettii biyya keessaa ijaaruutti ce’uu, akkasumas tumsa Riijinii fi Ardichaa cimsuun barbaachisaa ta’uu waamicha dhiyeessaniiru. Itoophiyaa fi Afrikaan biyyoota Noordik irraa muuxannoowwan gaarii fudhachuu akka danda’an kan eeran Ministirichi, furmaatoonni Afrikaa garuu dhugaa jiruufi fedhii geejjibaa ardichaa kan bu’uureffataan ta’uu akka qaban ibsaniiru. Ce’umsa Afrikaan gara sochii elektriikiitti taasiftu guddina industiriitiif human ta'uu malee, dhiheessii meeshaalee alaa qofa ta'uu akka hin qabne hubachiisaniiru. Afrikaanonni walitti hidhaminsa kana keessatti akka hirmaataniif, dhaabbilee suphaa fi walitti qabiinsa meeshaalee (assemblers) dhiyootti argamanii fi oomishtoota cimsuu, qorannoo fi misooma keessatti invesiti gochuu, akkasumas sirna geejibaa daangaa ce'uu walitti hidhuun akka barbaachisu ibsaniiru. Ce’umsa kanaaf qabeenyi mootummaa qofti gahaa akka hin taane kan eeran yoo ta'u; mootummaan, dhiheessitoota misoomaa, baankota daldalaa fi abbootii qabeenya dhuunfaa dhugaatiin tumsa cimaa uumuun akka barbaachisu dubbataniiru. Yaa’ichi mariin olitti gara tarkaanfii qabatamaatti kan ce'amu, galmootni ifa ta'an kan kaa'aman, akkasumas tumsi michoota misoomaa fi teekinoolojii kan itti cimu akka ta'u abdiin qaban ibsaniiru.
.jpg)
Afriikaan jijjiirama haala qilleensaaf furmaata gama barbaaduutiin qooda adda durummaa bahachuu qabdi-Kilaver Gateetee
Sep 7, 2026 1361
Qaam’ee 2/2018 (ENA)- Afriikaan marii fi furmaata jijjiirama haala qilleensaa addunyaa irratti hirmaannaa cimaa bahachuu akka qabdu hojii raawwachiisaa olaanaan komishinii dinagdee Afriikaa Kilaver Gateetee ibsan. Yaa’iin jijjiirama haala qilleensaa fi misoomaa Afriikaa Finfinneetti gaggeeffamaa jira. Yaa’iin kun mata duree “roodmaappii abdiirraa gara gochaatti; Yebellem-Antaaliyaa-Finfinnee” jedhuun gaggeeffamaa jira. Hojii raawwachiisaa olaanaan komishinii dinagdee Afriikaa Kilaver Gateetee wayita kana akka jedhanitti, gumaachi Afriikaan gadhiisii kaarboonii idil addunyaaf gumaachitu dhibbantaa afur ta’us garuummoo rakkoo guddaa baattee jirti. Dhugaank un seenaa miidhama Afriikaa ta’ee itti fufuu akka hin qabne dubbatanii Afriikaan dandeettii humna haaromfamaa guddaa, qabeenya albuudaa humna namaa dargaggoo fi gabaa guddachaa dhufutti gargaaramuudhaan sadarkaa idil addunyaatti furmaatilee qiyyaasuudhaan qooda adda duree bahachuu akka qabdu ibsaniiru. Afriikaan galmoota haala qilleensaa A.L.A amma bara 2030tti qabaman hojiirra oolchuuf wagga waggaan doolaara biiliyoona 277 ishee barbaachisus kan argachaa jirtu dhibbantaa 11 qofa jedhan. Har’allee Afriikaanonni miiliyoona 600 ol ta’an tajaajila elektiriikii waan hin arganneef humna haaromfamaa babal’isuun bu’ura dinagdee ta’uu qaba jedhaniiru.
Baay’inaan Kan Dubbifaman
Bu'aan qormaata naannoo kutaa 8ffaa naannoo Oromiyaa beekkamuu Biiroon Barnootaa naannoo Oromiyaa beeksise.
Jan 5, 2021 294684
Finfinnee, Muddee 26, 2013 (TOI) - Bu'aan qormaata naannoo kutaa 8ffaa naannoo Oromiyaa beekkamuu Biiroon Barnootaa naannoo Oromiyaa beeksise. Qormaatni Sadaasa 30 hanga Muddee 2, 2013tti guutummaa Oromiyaatti kennamee ture bu'aan isaa beekkameera. Waraqaan deebii kallattii Oromiyaa hunda irraa Manneen Barnootaa kuma 8 ol-irraa aanaatti, aanaa irraa godinatti, godina irraa BBOtti sassaabamee torban 3 keessatti halkanii fi guyyaa shiftii 3n biiroo keessa bulaa hojjetamee har'a bu'aan isaa beekameera. Barattoota qormaata fudhatan kuma dhibba 4 ffi kuma 46 fi 907 keessa barattoonni kumni dhibbi 4 fi kumni 17 fi 411 yookaa % 93.4 darbaniiru.Barattootni kumni 29,fi 96 yookaa 6.6% kufuu isaanii maanaajimantiin Biiroo Barnoota Oromiyaa har'a murteesseera. Bu'aan qormaataa kun waajjiraalee barnootaa godinaalee 21 fi waajjiraalee barnootaa bulchiinsa magaalotaa 19n Oromiyaaf kara hooggantootaa 'telegram' dhaan ergamuu biirichi beekisieera. Waajjiraaleen kun bu'aa qormaataa kana gara aanaa isaaniitti dabarsuun , aanaaleen ammoo hardcopy isaa Manneen Barnootaa isaaniin borii kaasanii ni beeksisu jedhame.Torban dhufuu kaasee barnootni kutaa 9ffaa kan eegalu ta'uu ragaan Biiroo Barnootaa Oromiyaarraa argame ni muul'isa. Kaardii barataa dhuufaan maxxansee Biiroon Barnootaa Oromiyaa yeroo gabaabaa keessatti kan raabsu ta'uu beeksisera.
Waraanni Bilisummaa Oromoo (WBO)n zoonii Lixaa hawaasaan simatamaa jira
Feb 20, 2019 152533
Guraandhala 13/2011 Waraanni Bilisummaa Oromoo (WBO)n zoonii Lixaa guyyaa kaleessaatii kaasee hawaasaan simatamaa jira. Haaluma koreen teeknikaa fi araaraa akkasumas gumiin abbootii Gadaa waamicha dhiyeessaniin loltoonni Adda Bilisummaa Oromoo zoonii lixaa guyyaa kaleessaa irraa eegalee deebi'aa jira. Waraanni bilisummaa Oromoo guyyaa kaleessaa aanaa Manasibuu ganda Harawweetti qaama mootummaa fi abbootii Gadaatiin simatamaniiru. Guyyaa har'aas bifuma walfakkaatuun aanaa Beegii, Giddaa Ayyaanaa fi Baabboo Gambeelitti simannaan itti fufueera. Guyyoota Sadan kanatti simannaan erga taasifameefii booda gara kaampii qophaa'efiitti kan galan ta'uus walitti qabaan gumii abbootii Gadaa Bayyanaa Sanbatoo ‘BBC’ Afaan Oromootti himaniiru. Abbaa Gadaa Bayyanaa Sanbatoo akka himanitti, Zoonii Lixaarraa qofa loltoonni WBO Kuma 10 ol kan simataman ta'uu ibsaniiru. Simannaan WBO kun aanaalee garaa garaatti kan itti fufu yoo ta'u, miseensonni WBO iddoowwan biroo jiranis waamichi taasifameef simatamanii akka galantu eegama. Madda: OBN
Biiroon Barnootaa Oromiyaa firii qormaata kutaa 8ffaa bara 2014 ifoomse
Aug 31, 2022 34387
Hagayya 25/2014(TOI) - Bara barnootaa 2014tti barattoota kuma 451fi 25 qormaata naannoo kutaa 8ffaa fudhachuuf galmaa'an keessaa barattoonni kumni 443fi 526 qormaaticha fudhataniiru. Barattoota qoramaata fudhatan walii galaa keessaa barattoonni kumni 421fi 779 (%95.09) qabxii darbiinsaa argatanii gara kutaa 9ffaatti darbuu Hogganaa Ittaanaan BBO Obbo Girmaa Baay'isaa ibsa miidiyaaleef kennaniin ibsaniiru. Naannawaa horsiisee bulaan ala qabxii darbiinsaa dhiiraaf 50fi dubartootaaf 47 ta'uus himaniiru. Naannawaa horsiisiisee bulaatti ammoo qabxiin darbinsaa dhiiraaf 47 yoo ta'u, barattoota dubaraaf 44 ta'uufi qabxiin darbiinsa barattoota fedhii adda kan dhiiraa 44fi dubaraaf 41 ta'uu Obbo Girman himaniiru. Naannoo Oromiyaatti bara barnootaa 2015 barattoota miiliyoona 11 ol barsiisuuf galmeessi kan eegalameen yoo ta'u, Fulbaana 9/2015 guutummaa Oromiyaatti barnoonni ni eegalana. Barana barattoota miliyoona 7.5 ol sagantaa nyaataa manneen barnootaan fayyadamoo taasisuuf haaldureen xumuramuus ibsaniiru. Barattoonni baasii gara garaaf osoo hinsaaxilamin qabxii darbiinsaasaanii karaa toora interneetii http://oromia.ministry.et/#/home jedhuun ilaallachuu akka danda'an biirochi ibseera. DhPI irraa
Komishiniin Naamusaa fi Farra Malaammaltummaa Federaalaa 'Appilikeeshinii' namoonni eeruu kennaniifi ragaa kennaan itti fayyadamuu danda'an ifa godhe.
Mar 3, 2023 31337
Guraandhala 24/2015(TOI) - Komishiniin Naamusaa fi Farra Malaammaltummaa Federaalaa guyyaa har'aa 'Appilikeeshinii' namoonni eeruu ittiin kennaniifi ragaa ittiin eeraan fayyadamuu danda'an 'Public Feedback System' jedhamu ifa godhe. Komishinichi Bulchiinsa Nageenya Odeeffannoo waliin ta’uun Appilikeeshinii kana akka hojjete eerameera. Appichi afaanota biyya keessaa shaniin tajaajila kan kennu ta'uun himaeera. Komishinarri Komishinii Naamusaa fi Farra Malaammaltummaa Federaalaa Dooktar Saamu’eel Urqatoo akka jedhanitti, komishinichi hojiiwwan jijjiramaa hojjechaa jiru milkeesuuf teeknooloojiiwwan fayyadamaa jiraachuu ibsaniiru. Appilikeeshinichi hojii kan ariifachiisuufi haleellaa fi sodaachisaa ragaa eertootaa fi odeeffannoo kennitootarra gahu kan ittisu ta'uu himaniiru. Kana hordofuun hawaasni karaa appilikeshinii 'Public Feedback System'' yaada kennuudhaan itti gaafatamummaa biyyaalessaa isaa ba'uu qabu gaafataniiru. Daarektarri Olaanaa Bulchiinsa Nageenya Odeeffannoo Obbo Solomoon Sookaa akka jedhanitti, appilikeeshinii kana haleellaa saayibarii eegumsii cimaan kan taasifamuuf ta'uu himaniiru. Waajjira Ministira Muummeetti deetaan dhimmoota Kaabinee obbo Tasfaayee Dhaabaa akka jedhanitti, malaammaltummaa ittisuuf dhaabbanni tokko qofaan hojjetee milkaa'uu hin danda'u. Kanaaf lammileen hunduu miira itti gaafatamummaa qabuun malaan maltummaa ittisuuf hirmaachuu qabu jedhaniiru.
Gabaasa addaa
Itiyoophiyaan liqaa ishee hurgufachaa,abdii ishee horachaa gara fuula duraatti tarkaanfachaa jirti - Itti aanaa Ministira Muummee obbo Tamasgeen Xurunaa
Jun 9, 2026 19383
Waxabajji 2 /2018 (ENA): Itiyoophiyaan liqaa ishee hurgufachaa,abdii ishee horachaa gara fuula duraatti tarkaanfachaa jirti jedhani itti aanaan Ministira Muummee obbo Tamasgeen Xurunaa. Itti aanaan muummee ministiraa Pirojektoota misoomaa adda addaa magaalaa Woldiyaatti ijaaraman eebbisuun tajaajilaaf bananiiru. Yeroo eebba kanaatti pirojektoonni misoomaa eebbifaman imala biyyattiin gara fuulduraatti taasiftu kan agarsiisan yoo ta’u, guddinni Itiyoophiyaa eenyullee dhaabuu akka hin dandeenye kuni ragaadha jedhan. Itti aanaan ministira muummee kun ummanni magaalaa Woldiyaa finxaaleyyii fi qoqqoodinsa mormuudhaan kan beekamu ta’uu ibsuun, filannoon isaanii irra deddeebiin nagaa fi mootummaa cimaa ta’uu isaa kan argisiisu ta’uu ibsaniiru. Mootummaan baandota irratti qabsaa’aa jira jedhani. Waggoota 50 fi 60 darbaniif warri yaada dulloomaatiin qabaman guddina ariifataa biyyattii hubachuu akka hin dandeenyes ibsaniiru. Warri bosona keessa jiran jijjiirama guddaa biyyatti dhufe kan akka misooma koridarii, maaddii guutuu, pirojektoota misoomaa fi oomisha qamadii arguu akka hin dandeenye dubbataniiru. Misoomni koridarii magaalota keessatti gaggeeffamaa jiru dhimma bareedinaa qofa osoo hin taane magaalota ammayyeessuun sadarkaa jireenyaa ummataa ol kaasuuf kaayyoo ta’uu ibsaniiru. Magaalonni Itiyoophiyaa magaalota Baha Afriikaa fi addunyaa waliin dorgomuu akka qaban ibsaniiru; akkasumas tajaajila ammayyeessuuf tajaajilli giddugala tokkoo guutuu biyyattiitti babal’achaa akka jiru hubachiisaniiru. Manneen kitaabaa ummataa, manneen kitaabaa dijitaalaa fi kaffeewwan saayinsii magaalaa Woldiyaatti ijaaraman odeeffannoo guyyaa guyyaa irraa gara beekumsaa fi qorannoo gadi fagootti kan ceesisu ta’uu ibsaniiru. Mootummaan, abbootii qabeenyaa fi ummanni pirojektoota misoomaa eegalaman gara baadiyyaatti babal’isuun badhaadhina biyyattii dhugoomsuuf waliin hojjechuu akka qaban waamicha dhiyeessaniiru.
Yaa’ichi dhimmoota Afrikaarratti sagalee tokko dhageessisuun akka danda’amu carraa uumuudha
May 6, 2026 17681
Ebla 28/2018 (ENA)- Kaayyoon guddaan yaa’ii dhiibbaa uumtota miidiyaa hawaasaa Afriikaa (ASMIS) dhiibbaa uumtota jidduutti tumsa cimaa uumuudhaan dhimmoota Afrikaarratti sagalee tokko dhageessisuun akka danda’amu carraa uumuu akka ta’e qindeessaan Palsi oof Afriikaa(POA) obbo Barakat Sisaayi ibsan. Ajandaawwan Afriikaa qabsiisuu fi sagalee waloo dhageessisuuf carraa kan uumu ta’uu dabalanii ibsaniiru. Palsi oof Afriikaan (Pulse of Africa-POA) intarpiraayizii teknolojii E.ji.e waliin ta’uun mata duree “dhiibbaa uumtonni Afriikaa fooyyee qabduuf” jedhuun yaa’iin qophaa’u kun, Ebla 29 fi 30 2018 Finfinnee yaadannoo injifannoo Adwaatti ni gaggeeffama. Yaa’iin kun dhiibbaa uumtota miidiyaa hawaasaa jajjabeessuuf, dinagdee dijitaalaa cimsuuf, tumsa uumuu fi wiirtuu dijitaalaa gochuuf kan kaayyeffateha. Qopheessitoonni yaa’ii kanaa, dhiibbaa uumtonni miidiyaa hawaasaa Itiyoophiyaa yeroo yaa’ii kanaa maqaa gaarii biyyasaanii guddisuu fi tumsasaanii cimsuun haala danda’amurratti ibsa kennaniiru. Qindeessaan Palsi oof Afriikaa obbo Barakat Sisaayi wayita kana akka jedhanitti, Palsi Oof Afriikaan seenessa Afriikaa jallate jijjiiruuf kan hundeeffame miidiyaa Paan Afriikaati. Yaa’iin kun intarpiraayizii teeknooloojii E.ji.e waliin ta’uun qophaa’uusaa eeranii, qajeelfama “seenessa Afriikaa namoota keenyaan dubbachuu qabna” kan jedhu akka bu’uureffate ibsaniiru. Kaayyoon ijoo yaa’ii kanaas dhiibbaa uumtota jidduutti tumsa cumaa uumuun dhimmoota Afriikaarratti sagalee waloo dhageessisuuf carraa uumuu akka ta’e dubbataniiru. Ajandaan gamtaa Afriikaa 2063 karoora wagga 50 Afriikaan ittiin gaggeeffamtu ta’uu eeranii, ummattoota jidduutti walii galtee uumuuf dhiibbaa uumtonni miidiyaa hawaasaa waloomaan akka hojjetan carraa uumuuf waltajjichi faayidaa akka qabu ibsaniiru. Kanaaf yaa’iin kun Afriikonni galmoota ajandaasaanii milkeessuuf waltajjii waloon hojjetan ta’a jedhaniiru. Miidiyaan dijitaalaa waltajjii guddaa kan dinagdee sochoosudha kan jedhan obbo Barakat, dhiibbaa uumtonni miidiyaa hawaasaa karaa faayidaa qabuun akka itti fayyadaman hubannoo waloo uumuu akka barbaachisu hubachiisaniiru. Hojii raawwachiisaan intarpiraayizii E.ji.e obbo Gammadaa olaanaa gamasaaniin, yaa’iin kun maqaa gaarii Itiyoophiyaa akkasumas Afriikaa guddisuuf waltajjii murteessaa ta’uu dubbataniiru. Dhiibbaa uumtonni miidiyaa hawaasaa waa’ee qabiyyee uumuu, wa’ee ijaarsa seenessa Afriikaa fi waa’ee galmoota ajandaa 2063 ejjennoo ifaa akka qabatan godha jedhaniiru. Dhiibbaa uumtonni yaa’ii kanaaf biyyoota Afriikaa garagaraarraa filataman, qaqqabama miidiyaa hawaasaatiin qabanii fi maqaa gaarii Afriikaa guddisuuf gumaacha qabaniin madaalamanii kan filataman ta’uu mirkaneessaniiru.
