Tamsaasa Kallatti:
Hawaasummaa
Hojiin tajaajila tola ooltummaa abdii lammiilee deebisuun dabalatatti rakkoo hawaasummaa fi diinagdee bu’a qabeessa ta’een furmaata kennaa jira- Biiroo Dhimma Dubartootaa fi Daa’immanii Oromiyaa
Aug 27, 2026 24
Hagayya 21/2018 (ENA): Biiroon Dhimma Dubartootaa fi Daa’immanii Oromiyaa akka ibsetti hojiin tajaajila tola ooltummaa abdii lammiilee deebisee dammaqsuuf gargaaruu qofa osoo hin taane rakkoo hawaasummaa fi diinagdee bu’a qabeessa ta’een furmaata kennaa jiraachuu ibseera. Biiroon kun ji’oota Gannaatti qooda fudhattoota sadarkaa sadarkaan jiran waliin ta’uun tajaajila tola ooltummaa bal’aa gaggeessaa jiraachuu ibseera.   Hoggantuun Biiroo Dhimma Dubartootaa fi Daa'immanii Oromiyaa Aadde Mabraat Baacaa ENAtti akka himanitti, tajaajilli tola ooltummaa abdii lammiilee deebisee dammaqsuuf gargaaruu qofa osoo hin taane rakkoo hawaasummaa fi dinagdee bu'a qabeessa ta'een furmaata kennaa tureera jedhani. Ji’oota Gannaa keessa seektaroota sadarkaa sadarkaan jiran waliin qindoominaan hojjechuun manneen haaraa kuma 20 ijaaramuu fi manneen kuma 19 suphamuu isaanii biiroon kun ibseera.   Bifuma wal fakkaatuun daa’immanii fi dargaggoota miliyoona 3.7’f meeshaalee barnootaa godinaalee irraa eegalee karaa caasaa mootummaatiin dhiyeessuuf bifa qindoomina qabuun hojjechaa jiraachuu kan ibsan yoo ta’u kunis abbootii qabeenyaa fi kutaalee hawaasaa adda addaa waliin ta’uunkan raawwatame akka ta’e ibsani. Bara kanas manneen 156,000 ol haaromfamuun fayyadamtootaaf dabarfamuu isaa itti gaafatamtuun kuni himaniiru.   Waajjira Dhimma Dubartootaa fi Daa'immanii Godina Baalee Aadde Roobdaa Jaarsoo gama isaaniin, yeroo Gannaa tajaajila tola ooltummaa Godinicha keessatti raawwatamee namoota harka qalleeyyii fayyadamoo taasisuuf hojjetamaa jira jedhan. Keessattuu barattoonni umuriin isaanii barnootaaf gahe sababa meeshaalee barnootaa bitachuu dadhabuun barumsa akka adda hin kunneef meeshaaleen barnootaa barattoota kanneeniif kennamaa jiraachuu ibsaniiru. Hojii tajaajila tola ooltummaa yeroo Gannaa Godinicha keessatti hojjetamaniin manneen haaraa 542 ijaaramuu, manneen 698 suphamuu isaanii eeraniiru.   Itti Gaafatamtuun Waajjira Dhimma Dubartootaa fi Daa'immanii Magaalaa Jimmaa Aadde Caaltuu Awal akka himanitti, ji'oota Gannaa keessa hojii tajaajila tola ooltummaa gosa 12’n caalaalee sadarkaa adda addaan jiraniin raawwachaa jirra jedhani.   Barattoonni meeshaalee barnootaa keessumaa dabtara, yuunifoormii fi boorsaa barattootaaf deeggarsi taasifameera jedhan Hoggantuu kun. Kan biraan Manneen kuma 5 fi 500 suphamuu fi haaromfamuun hojjetamaa jira jedhan. Kana malees, haadholii rakkoof saaxilamoo ta’aniif saawwan aannanii, hoolaa, re’ootaa fi lukkuuleen kennamuu ibsaniiru.   Itti Gaafatamtuun Waajjira Dhimma Dubartootaa fi Daa'immanii Godina Wallagga Bahaa Aadde Almaaz Moosisaa akka himanitti, haadholii maanguddootaa fi lammiilee rakkoof saaxilamoo Godinicha keessa jiran suphaa manaa fi manneen haaromsuun hojjetamaa jira jedhani. Akkasumas barattoota kuma 33 ta’aniif meeshaalee barnootaatiin deeggarsi taasifameera jedhan.
Galaanni Diimaan dantaa dinagdee fi tarsiimoo Itoophiyaati- Obbo Shimallis Hayiluu
Aug 27, 2026 83
Hagayya 21/2018(ENA): Galaanni Diimaan dantaa dinagdee fi tarsiimoo Itoophiyaati Inistiitiyuutii Dhimma Alaatti Daarektarri Qorannoo Dhimmoota Awurooppaa fi Ameerikaa, Obbo Shimallis Hayiluun ibsan. Itoophiyaan biyya jabduu, of dandeessee fi nageenya waaraa qabdu ta'uuf dantaa ishee laga Abbayyaa fi Galaana Diimaa irratti karaa seeraa, dippiloomaasii fi walta'iinsa naannawaa cimsachuu qabdi jechuun Inistiitiyuutii Dhimma Alaatti Daarektarri Qorannoo Dhimmoota Awurooppaa fi Ameerikaa, obbo Shimallis Hayiluun ibsani. Obbo Shimallis, ENA waliin turtii taasisaniin, seenaa fi guddina Itoophiyaa keessatti Abbayyaa fi Galaanni Diimaan gahee olaanaa qabaachuu yaadachiisaniiru. Akka isaan jedhanitti, qaroominoonni durii qonnaa, sirna jallisii fi bishaanota gurguddoo waliin walitti hidhata cimaa qabu. “Guddinni hawaasaa fi qaroominoonni gurguddoon addunyaa bishaanii fi qonnaa waliin walqabatu,” jechuun kan ibsan obbo Shimallis, bishaan jireenya dhuunfaa qofaaf osoo hin taane, misooma, nageenyaa fi tasgabbii hawaasaa keessatti bu'uura ta'uu ibsaniiru. Bara ammayyaa keessatti daldalli idil-addunyaa inni guddaan karaa Galaanaa raawwatama, Kanaaf, Itoophiyaan biyya qarqara Galaanaa hin qabne ta'us, daandiiwwan Galaanaa fi buufatawwan doonii naannoo ishee jiranitti fayyadamuun dantaa dinagdee fi tarsiimoo ishee eeguuf xiyyeeffannoo kennuu qabdi. “Qarqara Galaanaa jechuun akka ujummoo dhiigaa dinagdee biyya tokkootti ilaalamuu danda'a,” jedhan. Itoophiyaan oomisha ishee gara gabaa addunyaatti erguu fi meeshaalee barbaachisan alaa galchuu keessatti daandiiwwan Galaanaa irratti hirkattummaa qabaachuu eeranii, dhimma Galaanaa akka dhimma dinagdee, nageenyaa fi tarsiimoo biyyaalessaa ilaaluun barbaachisaa ta'uu ibsaniiru. Obbo Shimallis akka ibsanitti, seenaa siyaasaa fi waraanaa Itoophiyaa keessatti walitti bu'iinsawwan biyyattii fi humnoota alaa gidduutti uumaman keessaa hedduun teessuma lafaa, daandiiwwan daldalaa fi bishaanota Abbayyaa fi Galaana Diimaa waliin hariiroo qabu. Keessumaa bara koloneeffannaa Afrikaa keessatti humnoonni Awurooppaa Gaanfa Afrikaa fi daandiiwwan Galaanaa to'achuuf tattaaffii adda addaa taasisuu isaanii kaasanii, kunis nageenyaa fi birmadummaa Itoophiyaa irratti dhiibbaa uumuu yaalaa ture jedhan. Waraana Adwaa fi waldhabdeen Itoophiyaa fi humnoota Awurooppaa gidduutti uumaman tokko tokko haala teessuma lafaa fi daandiiwwan daldalaa naannichaa waliin walitti hidhata qabaachuu ibsaniiru. Kana irraa ka'uun, Itoophiyaan laga Abbayyaa irratti dantaa fi mirga misoomaa ishee karaa seeraa cimsachuu, akkasumas Galaana Diimaa keessatti dantaa dinagdee fi nageenyaa ishee karaa nagaa fi dippiloomaasii eeguu qabdi jedhan. Daarektarichi muuxannoo Pirojektii Hidha Guddicha Haaromsaa Itoophiyaa fakkeenya guddaa ta'uu ibsaniiru.   Akka isaan jedhanitti, yeroo pirojektiin kun jalqabamu mormii fi falmiin hedduun ture. Haa ta'u malee, hirmaannaa mootummaa, uummataa, hayyootaa fi ogeeyyii Itoophiyaatiin pirojektiin kun sadarkaa har'a irra gaheera. Obbo Shimallis akka jedhanitti, muuxannoo Hidha Haaroomsa Guddicha Itoophiyaa irraa bu'aaleen gurguddoon akka argaman dubbataniiru. Itoophiyaan pirojektii guddaa qabeenya ishee fi humna biyya keessaa fayyadamuun ijaaruu danda'uun dandeettii ishee fi ulfina ishee muuxannoo addunyaatti agarsiiseera jedhan. Hidhi Giddichi Haaromsa Itoophiaa beekumsa, injinariingii, humna namaa fi hoggansa biyya keessaa fayyadamuun ijaaramuun dandeettii biyyattii mul'isa jedhan. Humni ibsaa pirojektii kana irraa argamu biyyoota Gaanfa Afrikaa fi naannoo isaa waliin hariiroo dinagdee fi misoomaa cimsuuf carraa uumuu akka danda'u ibsaaniru. Obbo Shimallis akka jedhanitti, muuxannoo hidha kanaa irraa barachuun Itoophiyaan dhimma Galaana Diimaa irrattis hojii qorannoo, marii fi dippiloomaasii jalqabamee itti fufsiisuu qabdi jedhan. Itoophiyaan seenaa, teessuma lafaa fi hariiroo daldalaa isheetiin Galaana Diimaa waliin hariiroo dheeraa qabaachuu ibsanii, dantaa biyyattii karaa nagaa fi seera idil-addunyaatiin eeguun filannoo sirrii ta'uu dubbataniiru. Akka isaan ibsanitti, “Galaanni Diimaa Itoophiyaaf maaliif barbaachisaa dha?” jedhu irratti qorannoo bal'aa gaggeessuun dhimma dinagdee qofa osoo hin taane nageenya, daldala, walitti hidhamiinsa naannawaa fi ji'oo-poolotiksii waliin walqabatee ilaalamuu qaba. Inistiitiyuutichi dhimma kana irratti qorannoowwan gaggeessuu, barruulee maxxansuu fi mariiwwan saayinsaawaa qopheessuu irratti hojjechaa jiraachuu himaniiru. Dabalataan, waggaa waggaadhaan dhimma Galaana Diimaa fi Galoo Galaanaa Eedan irratti Yaa’iiwwan idil-addunyaa qopheessuun, biyyoota naannichaa, hayyoota, qorattootaa fi dippilomaatoonni irratti mari'atan taasifamaa jiraachuu ibsaniiru. Daarektarichi hojii Inistiitiyuutii Dhimma Alaa keessaa inni guddaan qorannoo gaggeessuu fi bu'aa qorannoo qaamolee dhimmi ilaallatuuf dabarsuu ta'uu ibsaniiru. Keessumaa dhimma Galaana Diimaa fi Galoo Galaanaa Eedan irratti qorannoowwan hedduun gaggeeffamaa jiraachuu himanii, dhimichi akka ajandaa tarsiimoo biyyaalessaa ilaalamuuf Ragaawwan, barruulee fi qorannoowwan garaagaraa qophaa'aa jiraachuu ibsaniiru. Akka isaan jedhanitti, biyyoonni biroo dhimma Abbayyaa irratti qorannoo fi beekumsa hedduu hojjachuun ilaalcha idil-addunyaa irratti dhiibbaa uumuu danda'aniiru. Kana irraa barachuun, Itoophiyaanis dhimma Galaana Diimaa irratti beekumsa ishee cimsachuu fi ilaalcha ishee ragaa fi qorannoo irratti hundaa'een addunyaaf ibsachuu qabdi jedhan.
Godina Horroo Guduruu Wallaggaatti hojiin Tajaajilli Lammummaa Gannaa itti fufee jira
Aug 27, 2026 52
Hagayya 20/2018 (ENA): Godina Horroo Guduruu Wallaggaatti hojiin Tajaajilli Lammummaa Gannaa dhaadannoo "Gaarummaa olka'insa Biyyaaf!" jedhuun itti fufinsaan hojjetamaa jira. Haaluma kanaan Aanaa Horrootti tajaajila Lammummaa Gannaatiin namoota humnaa fi deeggarsa hin qabnee akkasumas qaama miidhamtootaaf qarshii miliyoona 3 oliin Uffata, daakuufi Zayitii Nyaataa, Lukkuu, Saawwanii fi baruullee fi qalama bituun deeggarsi taasifameera. Namootni deeggarsi taasifameef tokko tokko akka jedhanitti gargaarsa taasifameefitti gammaduu himanii, gara fuula duraatti jiruuf jireenya isaanii fooyyeffachuuf carraaqqii cimaa kan godhan ta'uu himaniiru. Aadaa wal gargaarsaa Uummanni Oromoo durii jalqabee asiin gahe sirnoomsuun kan rakkate waliin deeggaruun cimee akka itti fufuu fi badhaadhina waloo mirkaneessuuf hojiin hojjetamu cimee kan itti fufu ta’uu Bulchaan Aanaa Horroo Obbo Sanyii Baqqalaa himaniiru. Tajaajila Lammummaa kanaan hanga ammaatti gosa hojii garaa garaa qarshii Miliyoona 151 oliin lammiilee kuma 54 ol fayyadamoo taasisanii jiraachuus obbo Sanyiin dubbataniiru. Horroo Guduruu Wallaggaatti tajaajila lammummaa gannaan nama gargaaruuf nama ta'uun qofti gahaa waan ta'eef aadaan inni qabu isa hin qabneef qoodee waliin jiraatu cimaa deemee jiraachuu fi fuula durattis kana ol akka hojjetamuu qabu itti gaafatamatuun Waajjira Dhimma Dubartootaa fi Daa'immanii Godina Horroo Guduruu Wallaggaa aadde Dinqee Dhufeeraa dubbataniiru. Waktii Gannaa kanas manni haadholii haaraa fi suphaan Aanaalee hunda keessatti hojjetamaa jiraachuu cinaatti dinagdee dubartooraa cimsuuf hojiin gaariin hojjetamaa jiraachuus himaniiru. Bulchaan Godina Horroo Guduruu Wallaggaa obbo Mirreessaa Fiixee kenninsi tajaajilaa hojjetamaa jiru lammiilee hedduutti abdii horee jiraachuu himanii Oromoon duudhaa wal utubuu isaa cimsee yoo itti fufe Badhaadhinni waloo akka mirkanaa'u shakkiin hin jiru jedhaniiru. Tajaajilli Lammummaa Waggoota jijjiiramni itti argamee as hojjetameen mana harka qalleeyyii haaraa ijaaruu fi suphuu dabalatee gosoota hojii garaa garaa bajata Mootummaa malee hirmaannaa hawaasaan cimee hojjetamaa jiras jedhaniiru.
Godina Jimmaatti sagantaa Tajaajila Lammummaatiin hojiiwwan gurguddoon hojjetamaa jiraachuun ibsame
Aug 26, 2026 96
Hagayya 19/2018: Naannoo Oromiyaa Godina Jimmaatti sagantaa Tajaajila Lammummaatiin hojiiwwan gurguddoon hojjetamaa jiraachuun ibsame. Godina Jimmaatti hojiin Tajaajila Lammummaa Gannaa sagantaawwan gara garaatiin dabaalamee itti fufeen gaggeeffamaa jira. Haaluma kanaan guyyaa har'aa Aanaa Dedootti sagantaan Tajaajila Lammummaa sagantaawwan gara garaatiin dabaalamee gaggeeffameera. Itti gaafatamaa Damee Waajjira Paartii Badhaadhinaa Godina Jimmaa Obbo Dhaabaa Bayyanaa, waggoota muraasa darban keessatti sagantaa Tajaajila Lammummaa hojiirra oolchuudhaan lammilee sababoota adda addaatiin rakkoof saaxilamaniif deeggarsi taasifamuu ibsan. Akkasumas Tajaajila Lammummaatiin deggaramtoonni hiyyummaa keessaa bahanii jiruu gaarii akka jiraataniif hojiin bu'a qabeessi hojjetamaa akka jiru ibsaniiru. Bulchaan Aanaa Dedoo Obbo Fadiluu Zaakir, aanichatti bara kana sagantaa Tajaajila Lammummaatiin hojiiwwan gurguddoon hojjetamaa jiraachuu ibsaniiru. Guyyaa har'aas deeggarsi meeshaalee barnootaa, eelee elektirikiin hojjetu, horii gaafaa, gaagura ammayyaa fi meeshaalee nyaataaf oolan dabalatee deeggarsi gosa gara garaa tilmaamni isaa qarshii miiliyoona 30 ol ta'u taasifamuu isaa Obbo Fadiluun dubbataniiru. Namoonni sagantaa kanaan deeggarsi taasifameefis yaada kennaniin, mootummaafi ummanni waliin ta'uun rakkoo isaanii ilaalee deeggarsa taasisuudhaan hiyyummaa keessaa akka bahaniif deeggarsa bu'uuraa taasisuu isaa biraa gammaduu isaanii ibsaniiru.
Yaa'iin sikkoo Mandoo dhaddacha Odaa murtii Ardaa Jilaa Maddaatti murtiiwwan jajjaboo Saddeet tumee Lallabe
Aug 26, 2026 78
Hagayya 20/2018 (ENA): Yaa'iin sikkoo Mandoo dhaddacha Odaa murtii Ardaa Jilaa Maddaatti murtiiwwan jajjaboo saddet Tumee Lallabeera. Yaa'iin Sikkoo Mandoo Dhaddacha Odaa murtii haaromsuu kunis sagantaalee garaa garaan Hagayya 18 bara 2018 Aanaa Madda Walaabuu Ardaa Madda Walaabuutti yaa’iisaa gaggeessuu eegaluunsaa ni yaadatama. Bu’uuruma kanaan Yaa'iin sikkoo Mandoo dhaddacha Odaa murtii haaromsuu Godina Boorana Bahaa Aanaa Madda Walaabuu maddatti gageeffamaa jiru sirna qoraafi seerota tume lallabeera.   Murteewwan yaa'ii kanaan darban: Dhaddachoonni akka banaman, Sirni fuudhaafi Heerumaa Aadaafi Duudhaa gadi dhiise akka sirratu Godaansi seeraan alaa aadmalee waan ta'eef namni seeraan ala nama biyyaa baase gosti gumaa baasuu akka qabu Safuufi Safeeffannaan laafe akka jabaatu Nageenyi waara'uu akka qabu, Bosonni lubbuu waan ta'eef kununfamuu akka qabu. Maddi Walaabuu bakka jalqaba itti irreeffatame ta'uufi Mariin Aadaa Oromoo ta'uun murteesse.   Bulchaan Godina Boorana Bahaa obbo Abdurazzaq Huseen yaa'ii kana irratti haasawaa taasisaniin, guyyaan kun guyyaa seenaa qabeessa ta'uu kaasuun, sirnoonni darban Aadaafi Duudhaa Oromoo balleessuuf yaalii addaa addaa gaggeessanis uummanni Oromoo aadaafi duudhaa isaarraa adda ba'ee kan hin beeknee aarsaa qaalii kaffalee asiin ga'uu dubbataniiru. Aadaafi duudhaa saba kanaa iddoo ganamaatti deebisuuf Mootummaan Naannoo Oromiyaa jijjiiramaan booda hojii bal'aa hojjechaa jiraachuusaa ibsaniiru. Kanaafis, haaromsi aadaa isa tokkoofi caba aadaa sabichaa suphuuf kaayyeffateee hojjechaa jiraachuu ibsaniiru. Kana malees dhaloota aadaafi duudhaa isaan boonu uumuuf hojjetamaa jiraachuu himuun, Aadaan sikkoo mandoo waggaa 144 booda iddootti deebi'e kunis bu'aa hojii kanaa ta'uu kaasaniiru. Aadaafi duudhaan Oromoo sirnoota darbaniin dhiibamaa ture sirna ijaaramaa jiru iddoo isaaf malutti deebi'aa waan jiruuf uummanni Oromoo sirna kana jabeeffachuun diinota keessaafi alaan sirna kana irratti wal ijaaree hojjechaa jiru fuuldura dhaabachuu akka qabu dhaamaniiru.  
Sirna fayyaa Afrikaa ammayyeessuuf tumsa tarsiimawaa biyyootaa cimsuun murteessaadha
Aug 25, 2026 238
Hagayya 19/2018 (ENA): Sirna fayyaa Afrikaa ammayyeessuuf tattaaffii taasifamaa jiru keessatti tumsa tarsiimawaa biyyoota Afrikaa caalaatti cimsuun murteessaa ta’uu Pireezidaantiin RFDI Taayyee Atsiqasillaasee ibsan. Yaa’iin 76ffaan Koreen Naannawaa Dhaabbata Fayyaa Addunyaa Afrikaa Finfinnee Golambaa yaadannoo injifannoo Adwaatti gaggeeffamaa jira Pireezidaanti Taayyee Atsiqasillaasee yeroo kanatti akka jedhanitti, haala jijjiirama uumamaa fi rakkoolee namtolchee addunyaa irratti mul’achaa jiran sirna fayyaa lammiilee irratti dhiibbaa geessisaa jiru. Kanaaf, Afrikaa sirna kunuunsa fayyaa lammiilee ishee ammayyeessuun, saaxilamummaa fayyaa haala addunyaa jijjiiramaa irraa dhufuuf dandeettii ofii isheetiin deebii kennuu qabdidha jedhaniiru. Rakkooleen kunneen Afrikaaf tumsa naannawaa keessatti sagalee ishee waloo cimsachuu fi dhimma fayyaa ishee irratti abbummaa guutuu qabaachuuf carraa seenaa qabeessa uumu jedhani. Afrikaan kallattii ifaa fi kutannoo qabu irratti hundaa’e, akkasumas tarsiimoo waloo qindaa’aa ta’e akka barbaaddu kan hubachiisan Pireezidaantichi, invastimantii biyya keessaa damee fayyaa irratti taasifamu guddisuun barbaachisaa ta’uu ibsaniiru. Sirna fayyaa ardichaa ammayyeessuufis walitti hidhamiinsa tarsiimawaa cimsuun, qorichoota, talaalliiwwanii fi meeshaalee qorannoo fayyaa Afrikaan ofii isheetiin oomishuu akka dandeessu gochuun barbaachisaa ta’uu dubbataniiru. Akkasumas, Dhaabbata Fayyaa Addunyaa fi Giddugala To’annoo fi Ittisa Dhukkubootaa Afrikaa gidduutti qindoomina hojii cimsuun barbaachisaa ta’uu ibsanii, murtoon walgahicharratti darbu hundi galma Ajandaa Afrikaa 2063 waliin walqabsiifamee hojiirra ooluu akka qabu hubachiisaniiru. Kanaan walqabatee, Itoophiyaan fayyaa akka tarsiimoo invastimantii biyyaalessaa kan ilaaltu ta’uu ibsanii, baajanni damee fayyaaf ramadamu itti fufiinsaan dabalaa dhufuu dubbataniiru. Invastimantii tajaajila fayyaa bu’uuraa irratti taasifameen tajaajilli fayyaa gara hawaasaatti akka dhiyaatu taasifamuu fi namoonni miliyoonaan lakkaa’aman tajaajila fayyaa irraa fayyadamoo ta’uu danda’aniiru jedhani. Dabalataanis, baay’ina ogeeyyii fayyaa dabaluun sirna fayyaa cimsaa jiraachuu fi kunis carraa jireenyaa haadholii, daa’immanii fi ijoollee irratti fooyya’iinsa guddaa fiduu ibsaniiru. Balaa fayyaa jijjiirama qilleensaa irraa dhufu qolachuufis Itoophiyaan sagantaa Ashaaraa Magariisaa babal’isuun, namoota miliyoonaan lakkaa’aman hirmaachisuudhaan biqiltuuwwan hedduu dhaabuu ibsaniiru. Hojiiwwan misoomaa Finfinneetti gaggeeffamaa jiranis naannoo qulqulluu, fayya qabeessaa fi jiraattotaaf mijataa ta’e uumuu, akkasumas fayyaa fi sadarkaa jireenyaa uummataa fooyyeessuuf kan xiyyeeffate ta’uu Pireezidaantichi ibsaniiru. Sirni fayyaa itti fufiinsa qabu tokko nagaa fi tasgabbii malee jiraachuu akka hin dandeenye kan ibsan Pireezidaantichi, Itoophiyaan Dilbata darbe marii biyyaalessaa hirmaachisaa, ilaalchawwan siyaasaa garaagaraa irraa kan dhufan hirmaattonni kuma 4 ol irratti argaman gaggeessuun, sadarkaa guddaa tokko irra ce’uu ishee dubbataniiru. Dhumarrattis, Itoophiyaan invastimantii biyyaleessaa, tumsa naannawaa fi dhaabbilee ardichaa irratti deeggarsa cimaa kennuun gahee ishee bahachuuf guutummaatti qophii ta’uu mirkaneessaniiru. #Ena Afaan Oromoo #TOI #Ena #
Mariin Biyyaalessaa Tokkummaa,Wal-dhageettii fi Ijaarsa Itoophiyaaf Bu’uura kaa’uun milkiin xumurameera.      
Aug 25, 2026 167
Itoophiyaan biyya sabaa fi sablammoota hedduu of keessatti qabatteedha. Biyya sabdaneessaa, afaan, aadaa fi ilaalcha garaagaraa qabdudha. Mariin Biyyaalessaa adeemsifame, garaagarummaa jiru wal hubannaafi, yaada waliif qooduun, rakkoolee jiran waliin mari’achuun, akkasumas egeree biyya keenyaa waliin ijaaruuf carraa guddaa ta’uun seenaa biyyattii keessatti carraa biyya waloo ijaaruuf, Itoophiyaanonni milkiin marii kana goolabaniiru. Mariin Biyyaalessaa gaggeeffamee carraa Itoophiyaa keessatti wal hubannoo, wal kabajuu fi waliigaltee cimsuuf taasifamee milkiin xumuramedha. Rakkoolee waggootaaf kuufaman mariin hiikuun Itoophiyaa nagaa fi badhaate ijaaruuf karaa dheeraa deemuuf carraa guddaa ta’eera. Marii Biyyaalessaa keessatti sagaleen hundi dhaga’ameera,Namni hundi gaaffii, yaadaa fi fedhii naannoo, hawaasa, afaanii fi aadaa isaa bakka bu’ee dhufe, bilisaan yaada isaa ibsachuun, warri biroo immoo kabajaan isa dhaggeeffachuun, waldhageettii fi mariin rakkoolee waggoota baay’eef hidda gadifageeffatanii turan furuuf bu’uura ka’eera.   Marii kana keessatti garaagarummaan yaadaa kabajame, rakkoon jiru adda baafame, akkasumas furmaata irratti waliin hojjetaniiru. Marii akkanaa keessatti yaadni naannolee fi hawaasota garaagaraa bakka bu’ummaan dhiyaatee, gaaffilee uummataa hubachuuf carraa guddaa uumeera. Kanaaf, gaaffiiwwan hawaasa adda addaa wal dhaggeeffachuun, irratti waliigalameera; kaan irratti garaagarummaan jiru immoo marii fi karaa nagaa ta’een akka furamu, kan guutummaatti hin hiikamne immoo fuulduraatti ce’uun bu’uura ijaarsa biyya cimaaf karaan saaqameera. Kaayyoon guddaan Marii Biyyaalessaa Itoophiyaa nagaa, misoomte, jireenya gaarii fi tokkummaa qabdu ijaaruudha. Biyya keessatti nagaan yoo jiraate, misoomni itti fufa; misoomni yoo jiraate, jireenyi uummataa fooyya’a. Biyya keenyaaf egeree waliinii uumuun dirqama dhaloota har’aati. Kanaafiis hirmaattonni Yaa’ii Marii Biyyaalessaa Itoophiyaa irratti hirmaatan itti gaafatamummaa guddaa itti kennamee galmaan ga’aniiru. Tokkummaan jechuun garaagarummaa dhabuu miti; garaagarummaa keessa waliigaltee uumuu dha. Akkuma mukni tokko damee hedduu qabaachuun muka tokko ta’u, Itoophiyaanis sabaa fi sablammoota garaagaraa of keessaa qabduun, garaagarummaa ishee akka humnaatti fayyadamuun biyya cimtuu boruuf biyyoota kaaniif fakkeenya taate ijaaruuf dandeessisuu, ijaaruuf bu’uura kaa’anii darbaniiru. Mariin Biyyaalessaa gaggeeffame akka carraa rakkoolee har’aa qofa furuutti osoo hin taane, biyya dhaloota dhufuuf taatu ijaaruuf dandeessisu irratti marii waloo taasisuun, nagaan waaraan biyya keessatti akka bu’uf marii fi marabbaan xumuraniiru. Lammiileen Marii Biyyaalessaa irratti hirmaatanis Biyya nageenya, tokkummaa, haqaa fi misooma qabdu dhaloota egereef dabarsuun itti gaafatamummaa isaanii ba’ataniiru. #Ena Afaan Oromoo #TOI #Ena #
Seenaa gammoojjii Oromiyaa jijjiiruu keessatti pirojektoonni Finnaa gumaacha olaanaa bahachaa jiru
Aug 25, 2026 196
Hagayya 18/2018 (ENA): Seenaa gammoojjii Oromiyaa jijjiiruu keessatti pirojektoonni Finnaa gumaacha olaanaa bahachaa jiraachuu Biiroon Misooma Jallisii fi Horsiisee Bulaa Oromiyaa ibse. Godina Booranaa Aanaa Diilloo, Ganda Omoree keessatti pirojektiin Finnaa Lookoo Guddaan qorannoon isaa mirkanaa'eera. Akkasumas, Aanaa Guuchii, Ganda Erder keessatti pirojektiin Finnaa Malkaa Odaa qorannoon isaa xumuramee mirkanaa'eera. Hoogganaan Itti Aanaa Biiroo Misooma Jallisii fi Horsiisee Bulaa Oromiyaa, Injinar Alamuu Raggaasaa, gammoojjiin Oromiyaa yeroo dheeraa rooba dhabuu fi hongeen irra deddeebiin mudachuun jireenyi hawaasa horsiisee bulaa rakkisaa turuu dubbataniiru. Haala kana furuuf, Biiroon Misooma Jallisii fi Horsiisee Bulaa Oromiyaa pirojektoota Finnaa adda addaa hojiirra oolchuun, bishaan kuusuu qofa osoo hin taane, jireenya hawaasaa fi oomishtummaa naannichaa jijjiiruuf hojii bal'aa hojjechaa jira jedhaniiru.   Pirojektoonni Finnaa Oromiyaa godinaalee gammoojjii keessatti qabatamaan hojiirra oolaa jiran, bu'aa abdachiisaa galmeessisaa akka jiranis kaasaniru. Akka Injinar Alamuun kaasanitti Milkaa'ina kana bu'uura godhachuun, Godina Booranaa keessatti pirojektoota Finnaa haaraa qorachuu fi hojiirra oolchuuf tarkaanfiin fudhatamaa jira. Pirojektoota kanneen sadarkaa qorannoo irraa gara hojii qabatamaatti ceesisuuf, dizaayinii isaanii lafa irratti mirkaneessuuf daawwannaan hojii dirree gaggeeffamuun isaas dubbataniiru. Pirojektoonni Finnaa kunneen yeroo gara fuulduraatti bishaan gahaa kuusuu fi yeroo hongee hawaasaaf wabii bishaanii ta'uu qofa osoo hin taane, bishaan dhugaatii beelladaa fi qonna jallisii babal'isuun oomishtummaa dabaluuf gahee olaanaa akka qabaatan ibsameera.
Barattootaaf deeggarsa barbaachisu taasisuunii fi yeroo isaanii guutummaan guutuutti barnootarratti akka dabarsan gochuun qabxiin fooyya’aan akka argamu ta’eera
Aug 25, 2026 45
Hagayya 19/2018(ENA): Barattootaaf deeggarsa barbaachisu taasisuunii fi yeroo isaanii guutummaan guutuutti barnootarratti akka dabarsan gochuun qabxiin fooyya’aan akka argamu ta’eera jedhan dura taa’aan manneen barnootaa Bultii Addaa Adaamaa fi Mana Barumsaa Bultii Addaa Dodolaa Ifaa Boruu. Dura taa’aan mana barumsaa Bultii Addaa Adaamaa obbo Abbabaa Zawudee ENAtti akka himanitti, manni barumsichaa Qormaata Biyyaalessaa kutaa 12ffaa bara kanaa irratti bu'aa olaanaa galmeessiseera jedhani.   Bu'aa olaanaa sadarkaa biyyaatti galmaa'e irratti hundaa'uun barattoonni Qormaata Ba'iinsa Biyyaalessaa kutaa 12ffaa baranaa mana barumsichaa keessatti fudhatan qabxii 400 hanga 592 akka galan karoora kaa'annee hojjechaa turre jedhani. Karoora barumsaa waliif qooduudhaan, keessumaa barsiisotaaf tajaajila gorsaa xiinsammuu fi adda addaa akka maatiitti kennuudhaan, barattoonni wantoota yaada isaanii hihiran irraa bilisa ta’anii, barnoota isaanii qofa irratti akka xiyyeeffatan dandeessifneerra. Haala kanaan barattoonni yeroo guutuu barnoota isaanii irratti akka dabarsan dandeessifneerra; keessattuu qormaataaf qophaa’uu keessatti, qophii wal irraa hin cinne irraa kaasee hanga qormaata xumuraa fi qormaata isaan qopheessu gaaffilee qopheessuun akka hojjetan taasifameera jedhani. Kana malees adeemsa barumsaa barattoota giddu galeessa godhachuun, qo’annoo barattootaa irratti xiyyeeffachuun, laaboraatoorii keessatti waan ti’ooriidhaan baratan mirkaneessuu fi gabaasa dhiyeessuun qormaataaf qopheessuun hojjenneerra jedhan. Akkasumas barattoonni gareen akka baratan hayyamuun gargaarsaa fi deeggarsa addaa gochuun bu'aa arganneerra jedhan. Kanaanis Qormaata Biyyaalessaa Kutaa 12ffaa bara kanaa irratti qabxii 591 fi qabxii 6 galmeessisuun sadarkaa tokkoffaa ta'uu dandeenyeerra jedhan.   Dursaan mana barumsaa bultii addaa Dodolaa Ifaa Booruu obbo Deetuu Diboo akka jedhanitti, iccitiin milkaa'ina keenyaa barattoota qormaataaf sirnaan qopheessuudha jedhani. Humna keenya hundaan hojjachuudhaan, keessattuu barattoonni sirnaan akka baratan gochuu fi baruu fi barsiisuu haala mijeessuun mana barumsichaa keessatti bu’aa gaarii galmeessisuu dandeenyeerra jedhani. Kunis bu’aa barattoonni yeroo isaanii sirnaan akka fayyadamanii fi laaboraatoorii, TQO fi mana kitaabaa keessatti sirnaan akka baratan gochuudha jedhan.   Akkasumas qormaata biyyaalessaa kutaa 12ffaa bara kanaa irratti yeroo lammataaf barataan mana barumsichaa kan ta’e Saadaam Abdulaziiz qabxii 576.25 Saayinsii Hawaasummaatiin galmeessisuun isaa ni yaadatama. Barataan mana barumsaa bultii addaa Dodolaa Ifa Boruu keessatti qabxii olaanaa galmeesse Saadaam Abdulaziiz, qormaata naannoo kutaa 8ffaa Harargee Lixaa magaalaa Chiroo keessatti qabxii olaanaa erga galmeessee booda gara mana barumsaa bultii addaa Dodolaa Ifa Boru seene jedheera. Iccitiin milkaa’ina hojii cimaa fi qo’achuu akka ta’e kan dubbate Saadaam, yeroo isaa hunda barachuu fi karoora isaa hordofuu irratti dabarsuun bu’aa isaa galmaan ga’uu akka danda’e dubbateera. Mana Barumsaa Bultii Addaa Olmaa Adaamaa keessatti qabxii 591.6 kan galmeesse barataan Jaalal Girmaa yeroo isaa hunda barnootaa fi qorannoo irratti dabarsuudhaan bu'aa olaanaa galmeessisuu akka isa dandeessise dubbateera. Bu'aa argateen gammaduu isaa eeruun, iccitiin milkaa'ina ciminaan hojjachuu fi yeroo ofii hunda qo'annoof kennuu akka ta'e hima.
Itiyoophiyaan sirna fayyaa dijitaalaatiin dhukkuboota ittisuu fi yaaluun bu'aa qabatamaa galmeessisaa jirti - Ministira Fayyaa Dr. Maqdas Dhaabaa
Aug 25, 2026 48
Hagayya 19/2018 (ENA): Itiyoophiyaan sirna fayyaa dijitaalaatiin dhukkuboota ittisuu fi yaaluun bu’aa qabatamaa galmeessisaa jirti jedhan Ministirri Ministeera Fayyaa Dooktar Maqdas Dhaabaa. Yaa’iin 76ffaan Koreen Naannawaa Dhaabbata Fayyaa Addunyaa Afrikaa Finfinnee Golambaa yaadannoo injifannoo Adwaatti eegaleera.   Sagantaa kana irratti pireezdaanti Taayyee Atsikeselassie, Dura taa'aan Komishinii Gamtaa Afrikaa Mahammuud Alii Yuusuf, Ministirri Ministeera Fayyaa Dooktar Maqdas Dhaabaa, Ministiroonni Fayyaa biyyoota adda addaa, akkasumas hoggantoonni dhaabbilee fayyaa naannoo fi idil addunyaa argamaniiru. Walgahiin 76ffaan Koreen Naannawaa Dhaabbata Fayyaa Addunyaa Afrikaa ajandaa fayyaa naannichaa bocuuf, tumsa cimsuuf, hawaasa fayyaa, nageenya qabuu fi dandamatu ardii kana keessatti ijaaruuf gargaara. Gama kanaan Itiyoophiyaan waltajjii kana qopheessuun ishee sirna fayyaa walta’iinsaa naannichatti ijaaruuf kutannoo cimaa qabdu kan agarsiisudha. Itiyoophiyaan Dhaabbata Fayyaa Addunyaa fi michoota biroo waliin ta’uun sirna fayyaa ishee cimsuu fi dhimmoota fayyaa yaaddoo biyyaalessaa ta’an furuu irratti guddina agarsiisteetti. Hojiilee Itiyoophiyaan, qaqqabummaa tajaajila fayyaa bu’uuraa babal’isuu, raawwii sirna fayyaa cimsuu, fi weerara vaayirasii ‘Marburg’ milkaa’inaan to’achuu dabalatee, sirna fayyaa dandamatu ijaaruuf tattaaffii itti fufiinsa qabu agarsiisa. Ministirri Ministeera Fayyaa Dooktar Maqdas Dhaabaa waltajjicha irratti yaada kennaniin akka ibsanitti, dhiibbaan jijjiirama qilleensaa fi dhimmoonni kanaan walqabatan biroo sirna fayyaa irratti dhiibbaa hamaa geessisaa jiru jedhani. Itiyoophiyaan qaqqabummaa fi qulqullina tajaajila fayyaa itti fufiinsaan fooyyessuuf tarsiimoo fayyaa biyyaalessaa irratti hojjechaa jirti jedhan. Itiyoophiyaatti ogeessota fayyaa gahoomsuu fi dhaabbilee yaalaa ammayyeessuun du’a haadholii fi daa’immanii haalaan hir’achuu ibsaniiru. Sirna fayyaa dijitaalaa qopheessuun dandeettiin birmadummaa fayyaa fi teeknooloojii mirkaneessuu uumamuus hubachiisaniiru. Teeknooloojiin sirna fayyaa lammiilee irratti jijjiirama bu’uuraa fidaa jiraachuu kan eeraan yoo ta’u,weerara Covid-19 irraa muuxannoon hedduun akka argame himaniiru. Afriikaan rakkoo beekumsaa fi dandeettii akka hin qabne eeruun, qabeenya uumamaa ishee guutummaatti fayyadamuu qabdi jedhan. Birmadummaa fayyaa Afrikaaf oomishni biyya keessaa murteessaa ta’uu cimsanii kan dubbatan yoo ta’u, Itiyoophiyaan Afrikaanota waliin tumsaan hojjechuuf kutannoo akka qabdu mirkaneessaniiru.  
Tajaajila Oduu Itiyoophiyaa
2015