Tamsaasa Kallatti:
Eegumsa naannoofi haala qilleensaa
Itiyoophiyaan sagantaalee tarsiimoo eegumsa naannoo hojiirra oolchuun bu'aa qabatamaa galmeessisaa jirti - Ministira Fitsum Asaffaa
Jul 4, 2026 225
Waxabajjii 27 /2018 (ENA): Itiyoophiyaan qormaata naannoo fi jijjiirama qilleensaa hiikuun imaammataa fi sagantaalee tarsiimoo misooma itti fufiinsa qabu mirkaneessuuf bu’a qabeessa ta’een hojiirra oolchuun bu’aa qabatamaa galmeessisaa jirti jedhan Ministirri Karooraa fi Misooma Dr. Fitsum Asaffaa Biyya qulqulluu, fayyaa fi magariisaa dhaloota itti aanuuf dabarsuudhaaf kan eegalame duulli “Itiyoophiyaa Qulqulleettii Dhalootaaf” akka biyyaatti gaggeeffamaa ture marsaa sadaffaa har’a bakka itti aanaan ministira muummee obbo Tamasgeen Xurunaa argamanitti ifatti eegalameera.   Ministirri Ministeera Karooraa fi Misooma Dr. Fitsum Asaffaa Duula Itiyoophiyaa qulqulluu jedhu marsaa sadaffaan bu’aa marsaa lamaan darban keessatti argame bal’inaan babal’isuun misooma itti fufiinsa qabuu fi eegumsa naannoo biyyattiif dandeettii guddaa kan uumu ta’uu ibsaniiru. Sochiin kun lammiileef naannoo fayya qabeessaa fi qulqulluu ta’e uumuu fi Itiyoophiyaa qulqulluu dhaloota dhufuuf dabarsuuf kutannoo waloo ta’uu ibsaniiru.   Babal’inni magaalaa, balfi pilaastikii baay’achaa dhufuu, keemikaalota balaafamaa fi balfa sirnaan bulchuu dhabuun, faalama sagalee fi rakkoolee naannoo biroo fayyaa lammiilee, nageenya naannoo fi imala keenya gara misooma itti fufiinsa qabuutti qormaata ta’uu ibsaniiru. Mootummaan Itiyoophiyaa qormaata naannoo fi jijjiirama qilleensaa hiikuun misooma itti fufiinsa qabu mirkaneessuuf imaammataa fi sagantaalee tarsiimoo hedduu hojiirra oolchaa jira jedhan. Daarektarri Olaantuu Abbaa Taayitaa Eegumsa Naannoo Dr. Injiinar Lalisee Namee akka jedhanitti, Sochiileen Itiyoophiyaa Qulqullina marsaa lamaan darban gaggeeffaman eegumsa naannoo irratti bu’a qabeessa ta’uu ibsaniiru. Marsaa jalqabaatiin namoota miliyoona 15 ol kan ,marsaa lammaffaatiin ammoo mala miidiyaa adda addaatiin namoota miliyoona 54 ol qaqqabsiisuun abbummaan akka hirmaatan taasifameera jedhani. Sochiin kun marsaa 3ffaan faalama pilaastikii, ittisa keemikaalota balaafamaa fi balfa balaafamaa, akkasumas ittisa faalama sagalee irratti kan xiyyeeffate ta’uu hubachiisaniiru. Sochiin Itiyoophiyaa Qulqulleettii eegumsa naannoo bu’uura kaa’aa jiraachuu ibsuun, milkaa’inni isaas hirmaannaa ummataa cimaa fi kutannoo waloo akka barbaadu ibsaniiru.
Faalama naannoo ittisuun dhimma misoomaa fi nageenya biyyaalessaa egeree biyyattii waliin walqabatedha
Jul 4, 2026 208
Waxabajjii 27/2018 (ENA): Itti aanaan ministira muummee obbo Tamasgeen Xurunaa faalama naannoo ittisuun fi eegumsi naannoo dhimmoota misoomaa fi nageenya biyyaalessaa oomishtummaa dinagdee fi egeree biyyattii waliin walqabatan ta’uu ibsaniiru. Itiyoophiyaan eegumsa naannoo fi misooma magariisaa Afrikaaf fakkeenya ta’uu akka dandeessus ibsaniiru. Itti aanaan ministira muummee obbo Tamasgeen Xurunaa duula "Itiyophiyaa Qulqulluu Dhalootaaf " jedhu kan marsaa 3ffaa akka biyyaatti ifatti eegalchiisaniiru.   Misoomni koridarii fi misoomni qarqara lagaa mootummaan Ida’amuu hooggansa MM Dr. Abiyyi Ahimad jalatti guutuu biyyattiitti raawwatamaa jiru, magaalota qulqulluu, magariisa, bareedduu fi jiraattotaaf mijataa taasisuu qofa osoo hin taane, hawwata turizimii isaaniis dabalaa jira jedhan. Sochiin Itiyoophiyaa Qulqulleettii marsaa sadaffaa sagantaalee biyyaalessaa kanneen waliin bifa qindoomina qabuun hojiirra kan oolu ta’uu ibsaniiru. Sochiin marsaa sadaffaa cimina kanneen kanaan duraa cimsuu fi qaawwa hordoffii, sirna gabaasaa fi qindoomina dhaabbilee gadi fageenyaan madaaluun qophaa’uu ibsaniiru. Sochiin kun hubannoo uumuu qofa osoo hin taane bu’aa safaramuu danda’u, hordoffii fi madaallii cimaa, itti gaafatamummaa dhaabbilee irratti kan xiyyeeffatu ta’uu beeksisaniiru. Abbaan Taayitaa Eegumsa Naannoo ittisa faalama, eegumsa naannoo fi seerota kanaan walqabatan, akkasumas hubannoo hawaasaa uumuu irratti hojii fakkeenyummaa qabu hojjechaa jiraachuu ibsaniiru. Milkaa’ina sochii kanaa mirkaneessuuf mootummoonni naannolee fi bulchiinsi magaalotaa hundi karoora raawwii ifa ta’e qopheessuun, baajata ramaduun, akkaataa haala naannoo isaaniitti sirna hordoffii fi gabaasa cimaa diriirsuun hojjechuun akka irraa eegamu dubbataniiru. Keessattuu, pirezidaantonni naannolee, kantiiboonni, fi hoggantoonni dhaabbilee eegumsa naannoo itti gaafatamummaa hoggansa isaanii bu’a qabeessa ta’een akka ba’atan waamicha dhiyeessaniiru. Milkaa’ina sochii biyyaalessaa kanaaf dameen dhuunfaa, dhaabbileen waldaalee siivikii, dhaabbileen amantaa, dubartoonni, dargaggoonni waliin hojjechuu akka qabanis waamicha dhiyeessaniiru.
Odeeffannoon Raaga Qilleensaa bu'a-qabeessa akka ta'uuf qindoominni qaamolee dhimmi ilaallatuu cimuu qaba
Jul 3, 2026 563
Waxabajjii 26/2018(ENA): Odeeffannoon raaga qilleensaa Istitiyuutii Meetirooloojii Itiyoophiyaa tamsaasu bu'aa barbaadamu akka fiduuf qaamoleen dhimmi ilaallatuufi hawaasni fayyadamaan qindoominaan hojjechuu akka qaban ibsame. Marii hojii keessatti raaga haala qilleensaa yeroo Arfaasaa darbe irratti gamaaggamni gaggeeffamee fi raaga yeroo Gannaa dhufu ilaalchisee mariin qaamolee dhimmi ilaallatu hirmaachise Magaalaa Roobeetti adeemsifamaa jira. Daayirektarri Giddugala Tajaajila Meetirooloojii Kibba Oromiyaa Inistitiyuutichaa obbo Mulaatuu Warqinaa akka ibsanitti, tajaajilli raaga qilleensaa caalaatti ammayyaa fi hawaasa bira ga'aa akka ta'uuf hojii bal'aan hojjetamaa jira jedhani. Tajaajila meetiyorooloojii babal'isuu fi ammayyeessuun raaga qilleensaa dhugaa waliin walitti dhiyeenya qabu kennuuf gargaara jedhan. Akka ibsanitti, yeroo Gannaa dhufu keessatti naannolee Kibba Oromiyaa keessatti roobni dhibbeentaa 20 ol idilee olii, dhibbeentaa 45 idilee, akkasumas dhibbeentaa 35 immoo idilee gadi akka ta'u tilmaamameera. Kanaaf qaamoleen dhimmi ilaallatu keessumaa naannolee roobni idilee gadi ta'uu danda'u jedhaman keessatti qonnaan bultoonni sanyii yeroo gabaabaa keessatti ga'u akka facaasan deeggarsaa fi hordoffii barbaachisaa akka taasisan jechuun dhaamaniiru. Akkasumas hoggantoonni sadarkaa garaagaraatti argamanii fi qaamoleen dhimmi ilaallatu odeeffannoo raaga haala qilleensaa sirnaan hojii irra oolchuun miidhaa uumamuu malu hir'isuuf xiyyeeffannoon hojjechuu akka qaban waamicha dhiyeessaniiru. Itti Aanaan Hogganaa Waajjira Qonnaa Godina Baalee obbo Mu’aawiyyaa Fu’aad gamasaaniin, odeeffannoon raaga qilleensaa yeroo yeroon kennamu carraa gaarii fayyadamuuf akkasumas balaa mudachuu malu hir'isuuf gargaarsa guddaa akka qabu ibsaniiru. Hirmaattonni marichaas odeeffannoon raaga qilleensaa yeroo yeroon Inistitiyuutii Meetirooloojii Itiyoophiyaatiin kennamu hojii hawaasummaa fi dinagdee milkeessuuf shoora olaanaa akka taphatu mootummaa fi hawaasaaf bu'aa qabaachuu isaa eeraniiru. Giddugalli Tajaajila Meetirooloojii Kibba Oromiyaa Godinaalee Baalee, Baalee Bahaa, Booranaa, Gujii, akkasumas kutaa Arsii fi Arsii Lixaa akka tajaajilu ibsameera.
“Ajandaa ijaarsa biyyaa irratti garaagarummaa hin qabnu!”- Miseensota Mana Maree Waloo Partiilee Siyaasaa Naannoo Oromiyaa
Jul 2, 2026 726
Waxabajjii 25/2018( ENA) : Paartileen siyaasaa Miseensa Mana Marii Waloo Naannoo Oromiyaa guyyaa har’aa sagantaa Ashaaraa Magariisaa bara kanaa irratti qooda fudhachuun magaalaa Shaggar kutaa magaalaa Malkaa Noonnootti waloodhaan biqiltuu dhaabaniiru. Ergaa ijoo “ Abdii haa dhaabnu” jedhuun ashaaraa magariisaa kaa’uun biyya magariituu dhalootaaf mijattuu taate uumuuf saganticharrtti hirmaataniiru. Bara kana sosochiin sagantaa ashaaraa magariisaa guutuu Oromiyaatti itti fufee jira. Paartileen siyaasaa Miseensa Mana Maree Waloo Naannoo Oromiyaas guyyaa har’aa magalaa Shaggar Kutaa Magaalaa Malkaa Noonnootti waloodhaan biqiltuu dhaabuudhaan sagantaa Ashaaraa magariisaa bara kanaa keessatti qooda fudhataniiru. Miseensoonni mana marichaa sagantaa Ashaaraa Magariisaa kanarratti qooda fudhatanis dantaa biyyaaleessaa irratti garaagarummaa tokko malee waloodhaan dhaabachuun qajeeltoo keenya waan ta'eef,sagantaa ijaarsa biyyaa akkanaarratti qooda fudhachuun itti gaafatamummaa seenaa bahachuudhaaf har'a sagantaa kanarratti hirmaanneerra jedhaniiru. Barreessaan mana maree Paartilee siyaasaa Naannoo Oromiyaa Obbo Taarikuu Dinbaruu “Ashaaraan magariisaa dhimma waloota’uu ibsaniiru. Ajandichi dhalootaaf kan hojjetamu ta’uu ibsuun, bu’aan gama Kanaan argaa jiranis kan dhinqisiifatan ta’uu ibsaniiru. Hojiilee ijaarsa biyyaa fi dantaa biyyaaleessaarratti garaagarummaa hin qabnu; fulduraafis hin qabaannu jedhaniiru. Daawwit Waarisaa Araarsoo Paartii Sooshaal Dimokiraasii irraa akka himanitti,gaaffii misoomaa ummata keenyaa waliin deebisuu qabna jedhaniiru. Garaagarummaan siyaasaa jiraatullee, ijaarsa biyyaarratti itti gaafatamummaa waloo akka qaban ibsaniiru. Waamicha mootummaan waloon akka hojjennuuf dhiyeesse fudhannee qindoominaan hojjechaa jirra jedhaniiru. Waajjira Paartii Badhaadhinaa Damee Oromiyaatti Hogganaan Damee Ijaarsa Dimokiraasii obbo Mogos Ida’ee sagantaa kanarratti yaada kennaniin, dhimma waloo irratti waloon hojjechuun Kun aadaa siyaasaa biyya kana jijjiiruu keessatti tarkaanfii tokko ta’uu ibsaniiru. Manni Maree Waloo Paartiilee Siyaasaa yeroo filannoo duwwaa osoo hin taane, yeroo kamiyyuu dhimmoota waloo fi dantaa biyyaaleessaa irratti waliin hojjechuuf qajeeltoo fi ejjennoo cimaadhaan waloodhaan hojjechaa jira jedhan. Kunis aadaan siyaasaa biyya keenyaa adeemsaan jijjiramaa fi ammayyaa’aa dhufuu kan mul’isu ta’uu ibsaniiru. Hojii ashaaraa magariisaa kaa’uu guyyaa har’aa hojjetameen alattis manni marichaa hojiiwwan tajaajila lammummaa biroo ijaarsa biyyaa keessatti hiika qaban hojjechuuf karoorsee qindoominaan socho’aa jiras jedhan. Manni Mariichaa har’a waareen booda karoora waloo hojii itti aanuu irrattis kan mari'atan ta'uu ibsameera.  
Bu'aa Sagantaa Asharaa Magariisaa qabatamaan argachaa waan jirruuf saganticharratti hirmaachaa jirra – Jiraattota Godina Jimmaa
Jun 29, 2026 2665
Waxabajjii 22/2018 (ENA): Faayidaa sagantaa ashaaraa magariisaa qabatamaan argachaa waan jirruuf, saganticharratti waggaa waggaadhaan hirmaachaa jirra jechuun jiraattonni Godina Jimmaa ENA’n dubbise ibsaniiru. Godina Jimmaa Aanaa Sokorruutti sagantaan jalqabsiisa biqiltuu dhaabuu ashaaraa magariisaa, Waajjira Paartii Badhaadhinaa Damee Oromiyaatti itti gaafatamaan Damee Siyaasaa Obbo Namarraa Bulii, Hogganaa Biiroo Qonna Oromiyaa Obbo Geetuu Gammachuu fi hoggantoonni mootummaa Godinaa fi aanaa biroon bakka argamanitti eegalameera. Kana malees, miseensonni Raayyaa Ittisa Biyyaa Ajaja Giddugaleessaa fi hojjettonni dhaabbilee mootummaa dabalatee kutaaleen hawaasaa garaagaraa hirmaachaa jiru. Jiraattota godinichaa biqiltuu dhaaburratti hirmaatan keessaa tokko kan ta'an Barsiisaa Biyyaa Abbaadiggaa, faayidaa sagantaa ashaaraa magariisaa qabatamaan argachaa waan jirruuf saganticharratti hirmaachaa jirra jedhani.   Waggoottan darbatanitti biqiltuun naannoo isaaniitti dhaabaman naannicha, magariisaa taasisuu isaanii ibsuun, dhuunfaan biqiltuu dhaaban irraas fayyadamoo ta'uu jalqabuu isaanii dubbataniiru. Hundi namaa hirmaannaa sagantaa biqiltuu dhaaburratti taasisu akka jabeessus dhaamsa dabarsaniiru. Qonnaan bultoonni Abbaaraayyaa Sheekii fi Mahaammadsaanii Abbaadiggaa gamasaaniitiin, biqiltuun waggoottan darbatanitti dhaabaman bifa naannoo isaanii jijjiiruu irra cinatti dhiqama biyyee akka ittiseef ibsaniiru. Biqiltuu kanaan dura dhaabamerraa faayidaa argachaa jiran hordofuun, har'as roobni utuu isaan hin daangessin biqiltuu dhaaburratti hirmaachaa akka jiran dubbataniiru. Hogganaan Waajjira Paartii Badhaadhinaa Damee Oromiyaatti Damee Siyaasaa Obbo Namarraa Bulli; biqiltuun waggoottan darbatanitti dhaabaman faayidaalee hedduu argamsiisaniiru jedhan.   Kunis jijjiirama qilleensaa ittisuu fi dhiqama biyyoo hanbisuu dabalatee faayidaa guddaan kan irratti argamedha jedhaniiru. Sagantaa kanaan naannichatti omishtummaan bunaa fi dammaa guddachuu isaa ibsuun, qabeenya bishaanii keenya eeguu fi lammiileef carraa hojii uumuu dandeessiseera jedhaniiru. Hogganaan Biiroo Qonna Oromiyaa Obbo Geetuu Gammachuu gama isaaniitiin; naannichatti waggoottan torban darban keessatti biqiltuu dhaabaman keessaa dhibbeentaa 85 kan ta'an qabachuu isaanii dubbataniiru. Naannichatti sagantaan ashaaraa magariisaa bu'aa qabatamaa fidaa waan jiruuf cimee akka itti fufus hubachiisaniiru. Godina Jimmaatti Ganna kana biqiltuu miiliyoona 365 dhaabuuf karoorfachuu kan ibsan ammoo Bulchaa Ol'aanaa Godinichaa Obbo Tijjaanii Naasiridha.   Miseensi Raayyaa Ittisa Biyyaa Ajaja Giddugaleessaa Dalool, Ajajaa kudhanii Ashannafii Alamuu sagantaa ashaaraa magariisaarratti yeroo shanaffaatiif hirmaachaa akka jiran dubbataniiru. Ashaaraan magariisaa faayidaalee dinagdee damee hedduu akka qabu hubachuu isaaniitiin ganamaan saganticharratti hirmaachaa akka jiran ibsaniiru.  
Biqiltoonni har'a dhaabnu jijjiirama qilleensaaf furmaata - Afyaa'ii Sa’aadaa Abdurahmaan
Jun 29, 2026 1218
Waxabajjii 22/2018 (ENA): Biqiltoonni har’a dhaabnu kun biyya keenya qofaaf osoo hin taane addunyaa guutuuf furmaata jijjiirama qilleensaa ta’u jedhan Af-yaa’iin Mootummaa Naannoo Oromiyaa aadde Sa’aadaa Abdurahmaan. Sagantaan Ashaaraa Magariisaa bara kanaa naannoo Oromiyaa Godinoota adda addaatti eegalamaa jira. Sagantaan biqiltuu dhaabuu kun magaalaa Shaggar, kutaa magaalaa Buraayyuu, aanaa annee Diimaatti, bakka Afyaa’iin Bulchiinsa Mootummaa Naannoo Oromiyaa Sa’aadaa Abdurahmaan fi Kantiibaan bulchiinsa magaalaa Shaggar Dr. Tashoomaa Addunyaa hawaasa naannoo waliin ta’uun gaggeeffameera. Aadde Sa’aadaan wayita sana akka himanitti, Sagantaan Ashaaraa Magariisaa jijjiirama qilleensaa ittisuu qofa osoo hin taane, wabii nyaataa mirkaneessuu keessatti gahee olaanaa taphataa jira jedhani. Kantiibaan Magaalaa Shaggar Dr. Tashoomaa Addunyaa ammayyummaa magaalaaf gaheen ashaaraa magariisaa olaanaa dha jedhan. Waggoota darbanitti magaalichatti biqiltuun miiliyoona 71 ol dhaabamuu eeruun kantiibaan kun, lafti manca’e deebi’ee akka dandamatu kan taasisee fi namoota hedduuf carraa hojii kan uume ta’uu ibsaniiru. Sagantaa ashaaraa magariisaa bara kanaatiin magaalichatti biqiltuuwwan gosa adda addaa fi faayidaa adda addaa qaban miiliyoona 19.1 dhaabuuf qophiin taasifamuus kantiibaan kun eeraniiru. Biqiltuun dhaabame kaayyoo yaadameef akka ooluuf hawaasni of eeggannoo addaa gochuu fi eegumsa gochuu akka qabus dubbataniiru.
Naannoo Oromiyaatti Ganna kana biqiltuuwwan faayidaa adda addaa qaban ni dhaabamu
Jun 29, 2026 1159
Waxabajjii 22/2018(ENA): Naannoo Oromiyaatti Ganna kana biqiltuuwwan faayidaa adda addaa qaban akka dhaabaman Itti aanaan Pireezidaantii Naannichaa obbo Awwaluu Abdii ibsan. Godinaalee naannichaa adda addaa keessatti sagantaan jalqabsiisa Ashaaraa Magariisaa baranaa kan adeemsifame yoo ta'u, Itti Aanaan Pireezidaantii naannoo Oromiyaa obbo Awwaluu Abdii Godina Shawaa Lixaa Aanaa Dandiitti argamuun ashaaraa isaanii kaa'aniiru. Itti aanaan Pireezidaantii obbo Awwaluu Abdii wayita sana akka dubbatanitti, hojiilee sagantaa ashaaraa magariisaa waggoota darban raawwatamaniin hojii misooma diinagdeetiif bu'uura kaa’aa jiru jedhani. Keessattuu sagantichaan biqiltuuwwan dhaabaman kan nyaataaf oolan madda diinagdee dabalataa ta'uu eegaluu isaanii ibsaniiru.   Kana qofa osoo hin taane, sagantichi naannichaa keessatti dargaggoota baay'eedhaaf carraa hojii kan uume yoo ta'u, gabbina biyyee fi magariisummaa naannoo dabaluu isaas dubbataniiru. Sagantichi imala gargaarsarraa gara oomishtummaatti taasifamaa jiru galmaan ga'uufis gargaaraa akka jiru eeraniiru. Ganna kanaan sagantaa ashaaraa magariisaatiin naannichatti biqiltuuwwan faayidaa hedduu qaban lafa hektaara kuma 94 irratti ni dhaabamu jedhaniiru. Bulchaan Godina Shawaa Lixaa obbo Diidhaa Guddataa gama isaaniitiin, Godinichatti sagantaan biqiltuu ashaaraa magariisaa dhaabuu adeemsifamaa ture faayidaa hedduu argamsiisaa jira jedhaniiru. Waggoota darbanitti biqiltuuwwan dhaabamee kanaan miidhaginni Haroo Dandii dabalaa dhufuu isaa kaasanii, biqiltuun har'a dhaabnu kun dhaloota boruutiif faayidaa guddaa qaba jechuun ibsaniiru. Sagantaa biqiltuu dhaabbii kana irratti jiraattonni naannichaa bal'inaan hirmaataniiru.    
Hanga abjuun keenya dhugoomutti cimnee hojjenna - Itti aanaa ministeera muummee Tamasgeen Xurunaa
Jun 28, 2026 998
Waxabajjii 21/2018 (ENA): Abjuun keenya damee hundaan karoorfannee hojiirra oolchine hanga dhugoomutti cimnee hojjenna jedhan itti aanaan ministira muummee obbo Tamasgeen Xurunaa. Itti aanaan Ministira muummee obbo Tamasgeen ergaa fuula miidiyaa hawaasaa isaanii irratti dabarsaniin; yaadni ashaaraa magariisaa yaadama irraa hanga hojiitti hiikuutti,Itiyoophiyaan kan itti mul’atte hojii biyyaalessaati jedhani. Kuusaa qaroomina gurguddaa kan taate Itiyoophiyaan dhaloonni ammaas aadaa abbootii isaa fageessaanii warra yaadan fudhachuun mirkaneessee jira jedhani. Ministirri muummee Dr. Abiyyi Ahimad yaadama ashaaraa magariisaa gara qabatamaatti jijjiiruun nu’agarsiisaniiru jedhan. Wayita ammaa ashaaraan magariisaa aadaa ta’ee jira;ummanni xinnaaf guddaan irratti hirmaachaa jira jedhan. Kaka’umsi ijoolleen Itiyoophiyaa waggootaaf milkaa’inaan hojiirra oolchaa turan kun, mallattoo jijjiiramaa ija addunyaa duratti biyya keenyaaf ulfina fidaa jiru ta’uu beeksisaniiru. Carraan waltajjiiwwan idil-addunyaa kan akka COP 32 keessummeessuunis bu’aa tattaaffii waloo keenyaa fi badhaasa ashaaraa biyyaalessaa keenyaati jedhan. Itiyoophiyaan dhugumatti hojii cimaa fi injifannoowwan ashaaraa magariisaa fi galmoota jijjiirama biroo keessatti mul’atan walitti qindeessuun guddachaa fi ifaa jirti jedhan. Ergaa isaanii keessattis, "Abjuun keenya kan damee hundaan karoorfannee hojiirra oolchine hanga galma ga'utti cimnee hojjenna" jedhan. Abdii haa dhaabnu jechuun hawaasni dammaqinaan akka hirmaatu ergaa dabarsaniiru.
Biqiltoota Ashaaraa Magariisaatiin dhaabneef kunuunsa fulla’aa ni taasifna - jiraattota Naannoo Hararii
Jun 26, 2026 1269
Waxabajjii 19/2018 (ENA)- Hirmaattonni sagantaa dhaabbii biqiltuu Ashaaraa Magariisaa Naannoo Hararii, biqiltuu dhaabbuu bira darbee kunuunsa fulla’aa taasisuuf kutannoosaanii ibsan. Sagantaa Ashaaraa Magariisaa sadarkaa biyyaalessaatti kaka’umsa olaanaa fi hirmaannaa ummataatiin raawwatamaa jiru irratti dammaqinaan hirmaachaa kan jiran jiraattonni Naannoo Hararii, xiyyeeffannaan isaanii ijoon biqiltuu dhaabuu qofa utuu hin taane, kunuunsuu irrattis ta’uu eeraniiru. Hirmaattota duula kanaa keessaa yaada isaanii ENA’f kan kennite Faayoo Muktaar, Ashaaraan Magariisaa naannoo keenyaatti magariisa akka arginuu fi qilleensa qulqulluu akka argannu nu dandeessiseera jetteetti. Biqiltuu dhaabanii kunuunsuu dhiisuun akka daa’ima da’uun utuu hin guddisin dhiisuuti, jechuun hojii biqiltoota dhaabaman kunuunsuu cimsuun dubbatteetti. Ooriit Abdii gama isheetiin, hojiin misooma Ashaaraa Magariisaa gannaa raawwatamaa jiru Harar magariisaa uffisuun miidhaginni ishee akka dabalu taasiseera jetteetti. Biqiltoota Ashaaraa Magariisaatiin dhaabaman kunuunsuu hojii karoora irratti hundaa’een raawwachuuf qophaa’uu isaaniis ibsiteetti. Koolleejjii Qonnaa Yunivarsiitii Haramayaatti Qindeessaa Pirojektii Misooma Sulula Haroo Haramayaa fi Barsiisaa Itti Fayyadama Qabeenya Umamaa kan ta’an Diinee Rashiid akka jedhanitti hojiin dhaabbii biqiltuu sululoota irratti Ashaaraa Magariisaatiin hojjetamaa jiru dhiqama biyyee ittisuun bishaan gara keessa lafaatti akka seenu gochaa jira jedhaniiru. Kanaanis Haroon Haramayaa waggoota dheeraaf gogee ture akka deebi’u gochuun bu’aa sochii hojii Ashaaraa Magariisaa ta’uu isaa akka fakkeenyaatti kaasaniiru. Keessattuu yeroo ammaa kana ummanni Ashaaraa Magariisaa irratti tokkummaan hirmaachuun naannoo isaa jijjiiraa jiraachuu isaas dabalaanii ibsaniiru. Dargaggoon Rastam Umar gama isaatiin, hojiin dhaabbii biqiltuu sagantaa Ashaaraa Magariisaatiin hojjetamaa jiru biyya bira dabree biyyoota ollaatiifis akka geenyu kan nu dandeessisedha jedheera. Naannoo Harariitti sagantaan Ashaaraa Magariisaa gannaa kan bara kanaa kaleessa Pirezidaantii Naannichaa Oordiin Badrii bakka argamanitti eegaluunsaa ni yaadatama.
Sagantaan Ashaaraa Magariisaa dhaloota egereef biyya magariisaa fi mijataa ta'e dhaalchisuuf hojii agarsiiftuu guddaadha – Pireesidaanti Ordiin Badrii
Jun 25, 2026 1316
Waxabajjii 18/2018 (ENA): Sagantaan Ashaaraa Magariisaa dhaloota egereef biyya magariisaa fi mijataa ta'e dhaalchisuuf hojii agarsiiftuu guddaadha jedhan pireesidaantiin mootummaa naannoo Hararii Ordiin Badrii. Naannoo Harariitti sagantaan dhaabbii biqiltuu bara kanaa Pirojektii Inishiyeetiivii Gaara Hakiim irratti eegalameera. Sagantaan ashaaraa Magariisaa sochii biyyaalessaa guddaa jijjiirama qilleensaa ittisuuf, uwwisa bosonaa dabaluu fi wabii nyaataa mirkaneessuuf akka biyyaatti hojiirra oolaa jirudha. Naannoon Harariis waamicha biyyaalessaa kanaaf deebii kennuun waggaa waggaan biqiltuuwwan miliyoonaan lakkaa'aman kaayyoo adda addaatiif oolan dhaabaa tureera. Sagantaan dhaabbii biqiltuu ashaaraa magariisaa naannichaa har’a eegale sochii bal’aa hawaasa naannichaa keessattuu eegumsa naannoo, miidhagina magaalaa fi hojiiwwan misoomaa irratti hirmaachisudha. Sagantaa jalqabsiisa kana irratti itti pireesidaantiin naannoo Hararii Ordiin Badrii, itti aantuu pireesidaantii bulchiinsa naannichaa aadde Roozaa Umar, af-yaa’ii mana maree naannichaa, Sulxaan Abdusalaam, itti gaafatamaan paartii Badhaadhinaa damee naannoo Hararii, Geetuu Wayyeessaa fi hoggantoonni biroo argamaniiru. Akkasumas qondaaltonni olaanoo Ajaja Bahaa Raayyaa Ittisa Biyyaa, hojjettoonni waajjira seektaraa, abbootiin amantaa, maanguddoonni, qonnaan bultootaa fi miseensonni hawaasaa biroo argamaniiru. Pireesidaanti Ordiin Badrii saganticha irratti argamanii ergaa dabarsaniin, Sagantaan ashaaraa magariisaa kun jireenya dhaloota boruutiif haala mijataa uuma jedhan. Gocha fakkeenyaa ta’ee galma biyyaalessaa tumsaan galma ga’uu akka danda’u kan agarsiisu ta’uus dubbataniiru. Erga Sagantaan ashaaraa magariisaa naannichatti eegalamee as uwwisa bosona naannichatti dabaluu qofa osoo hin taane dhiqama biyyee ittisuu fi wabii nyaataa mirkaneesseera jedhan. Naannoo gara lafa lalisaatti jijjiiruun dargaggootaa fi dubartootaaf carraa hojii uumuun fayyadamummaa cimsuus hubachiisaniiru. Biqiltuuwwan bara kana dhaabaman hunda kunuunsaa fi eegumsa argachuu akka qaban dubbataniiru. Itti Aantuun pireesidaantii naannichaa fi Hoggantuun Biiroo Misooma Qonnaa Aadde Roozaa Umar akka himanitti, Sagantaa ashaaraa magariisaa bara kanaatiin naannichatti lafa heektaara kuma sagal irratti biqiltuu miiliyoona 1.7 dhaabuuf ni hojjetama jedhan. Duula kanaan biqiltuuwwan baadiyyaa fi magaalota naannichaa keessatti dhaabaman keessaa dhibbeentaan 70 biqiltuu kuduraa fi muduraa hojii wabii nyaataa mirkaneessuuf eegalame cimsu; kanneen hafan immoo biqiltuu nyaata beeyladootaaf oolaniifi bosonaati jedhani. Biqiloonni kanaan dura dhaabaman qonnaan bultoota hirkatummaa roobaa jalaa baasuun oomishaa fi omishtummaan akka dabalu taasiseera jedhani. #ENA_Afaan Oromoo #ENA
Itiyoophiyaan eegumsa haala qilleensaa irratti mul'ata cimaa fi raawwii gaarii qabdi – Dr. Geediyoon Ximootiwoos
Jun 23, 2026 368
Waxabajjii 16/2018 (ENA): Itiyoophiyaan eegumsa haala qilleensaa irratti mul’ata cimaa fi raawwii gaarii qabdi jedhan Ministirri Dhimma Alaa Itiyoophiyaa fi Pirezidaantiin ‘COP32’ Dr. Geediyoon Ximootiwoos. Mariin kun kan gaggeeffame Waltajjii Torbee Haala Qilleensaa dhaabbanni idil-addunyaa Chaatam Haawus (Chatham House) jedhamu Landanitti qopheesseefi mata duree “Haala Ji’oo-Siyaasaa Qoqqoodame Keessatti Barbaachisummaa Konfiraansii COP mul’isuu ” jedhuun qophaa’e irrattidha. Dr. Geediyoon Ximootiwoos Ministira Dhimma Alaa Itiyoophiyaa fi Pireezidaantii COP32, Pireezidaantii COP30 Andiree Koreyaa Biraazil irraa fi Ministirri Naannoo, Misooma Magaalaa fi Jijjiirama Qilleensaa Turkiyyee COP31 bakka bu’uun marii kana irratti hirmaataniiru. Itiyoophiyaan yeroo kanatti eegumsa haala qilleensaa irratti mul’ata cimaa fi raawwii gaarii agarsiisteetti jedhan Dr. Geediyoon Ximootiyoos. Keessattuu waggoota saddeet darban keessatti tarkaanfiiwwan imaammataan deeggaramanii fi hojiirra oolan ibsaniiru. Pireezidaantii COP32 kan filataman Dr. Geediyoon Ximootiwoos itti dabaluudhaan, Itiyoophiyaan COP32 irratti hojiiwwan jalqabaa tarkaanfiiwwan COP31, kan Turkii fi Awustiraaliyaa keessummeessaan irraa muuxannoowwan fudhataman irratti kan hundaa’uu fi itti fufinsa isaa kan mirkaneessu ta’uu ibsaniiru. Akkasumas Itiyoophiyaan qindeessitoota COP kanaan duraa waliin qindoominaan hojjechuun tattaaffii waloo akka cimsu hubachiisaniiru. Adeemsa dippilomaasii biyyoota hedduu keessatti abdii deebisee kan kakaasu qajeelfama “Ida’amuu” kan calaqqisiisu ta’uu isaas dubbataniiru. #ENA_Afaan_Oromoo #ENA
Itiyoophiyaan Konkolaattota Elektriikaa babal’isuudhaan guddina dinagdee magariisaa fakkeenya kan ta’u galmeessisaa jirti
Jun 22, 2026 424
Waxabajjii 15/2018 (ENA) - Itiyoophiyaan konkolaattota elektriikaa babal’isuun fayyadama humna haaromfamuu fi guddina Dinagdee mijaawaatiif milkaa’ina fakkeenya ta’u galmeessisaa jiraachuu ishee De’eetaan Ministiraa Geejibaa fi Loojistiiksii Bari’oo Hasan ibsan. Itiyoophiyaan teeknooloojiiwwan geejibaa, industirii, teekinooloojiiwwan anniisaa qusatanii fi konkolaattota elektriikaa guddina dinagdee saffisiisan irratti xiyyeeffannoodhaan hojjachaa jirti. Kanaanis baasii boba’aadhaaf qisaasamu waggaa waggaan xiqqeessuu fi sirna Geejibaa Annisaa haaromfamuun dursamu haala olaanaadhan ijaaraa jirti. Ministeerri Geejibaa fi Loojistiiksii dhaabbilee Federaalaa 18 ol kan hirmaachise tarsiimoo haaraa konkolaattota elektriikaa (2025-2030) fi karoora hojiirra oolmaa isaa ifa gochuun isaa ni yaadatama. De’eetaa Ministiraa Geejibaa fi Loojistiiksii Bari’oo Hasan ENA’f akka ibsanitti; tarsiimichi adeemsa sektara Geejiba biyyattii gara Anniisaa elektriikaatti jijjiiru, haala saffisaan gara hojiitti galchuu fi qindoomina dhaabbilee cimsuuf yaadamee kan qophaa’edha. Itiyoophiyaan baasii boba’aa xiqqeessuu fi dhiyeessii konkolaattota elektriikaa babal’isuuf tarsiimoowwan adda addaa bocuu fi imaammatoota onnachiiftuu taaksii baasuu irratti hojii guddaa hojjachaa jirti jedhan. Mootummaan sekterichaaf xiyyeeffannoo olaanaa kennuun isaa konkolaattota elektriikaa irratti onnachiiftuuwwan adda addaa akka taasifaman eeraniiru. Haaluma kanaan, konkolaattonni elektriikaa guutummaatti suphamanii gara biyyaa galan irratti taaksiin gumuruukaaf kaffalamu inni olaanaan hanga dhibbantaa 35 akka ta’u gochuu isaanii ibsaniiru. Qaraxni kun walumaa gala taaksii eksaayizii,Suur fi taaksii dabalataa kan ofkeessatti qabatu waan ta’eef fichisiiftota guddaa kan onnachiise ta’uu eeraniiru. Dabalataanis konkolaattonnib biyya keessatti suphaman qaraxa gumuruukaarraa bilisaa taasifamuusaanii eeraniiru. Karoorri elektirifikeeshinii biyyattii yeroo ammaa otomoobiloota manaa fi geejjiba ummataa qofaan osoo hin daangeffamiin, geejjiba daangaa cehuu fi konkolaattonni fe’isa gurguddoo akka hammatu godhamuu ibsaniiru. Haala Kanaan konkolaattota fe’isaa gurguddoo amma toonii 20 ulfaatan biyya keessatti suphuun eegalamuu eeranii, pirojektoota gurguddoorrattis maashinaroonni elektiriikiin hojjetan hojii eegaluusaanii dabalanii ibsaniiru. Baay’inni konkolaattota elektiriikii biyyattii kuma 145 ol ta’uu dubbatanii, yeroo ammaa magaalota sagal keessatti tajaajilli otobisii elektiriikii eegalamuu beeksisaniiru. Magaalonni misooma kooriidaraa ijaaran buufata konkolaataan elektiriikii chaarjii itti guuttatu ijaaraa jiraachuu himanii, waggoota 10 dhufan magaalaa Finfinneetti buufattoonni konkolaataa elektiriikii hatattamaan chaarji godhan kuma 1 fi 176 dhaabuuf karoorfamuu eeraniiru. Kana gochuufis tajaajila elektiriikii Itiyoophiyaa, Itiyoo-telekoomii fi qooda fudhattoota biro waliin qindaa’uun qajeelfamni biyyaalessaa haaraan qophaa’uusaa ibsaniiru. Bu’ura misoomaa diriirsuun cinaatti suphaa baatirii, irra deebi’uun itti gargaaramuu fi oomisha baatiriirratti konkolaattota elektiriikii xiyyeeffachuun teeknooloojii fi dhaabbilee qorannoo waliin hojiin qorannoo saayinsaawaa waloo hojjetamaa jiraachuu ibsaniiru. Sosochiin konkolaattota elektiriikii maxxantummaa boba’aa biyyattii hir’isuun,birmadummaa dinagdee Itiyoophiyaa mirkaneessuu fi sadarkaa jireenyaa ummataa fulla’insaan fooyyessuuf humna guddaa kan ta’udha.
Hojiilee Ashaaraa Magariisaan hojjetamaniin uwwisni Magariisaa Finfinnee Gara Dhibbeentaa 24tti Guddateera – Kantiibaa Adaanech Abeebee
Jun 21, 2026 1152
Waxabajjii 14/2018 (ENA): Kantiibaan Bulchiinsa Magaalaa Finfinnee aadde Adaanech Abeebee sagantaa ashaaraa magariisaa waggoota darban hojiirra ooleen uwwisni magariisaa magaalichaa gara dhibbeentaa 24tti ol guddachuu beeksisaniiru. Bulchiinsi Magaalaa Finfinnee Mata Duree “Abdii haa dhaabnu” jedhuun Sagantaa Ashaaraa Magariisaa bara kanaa ifatti eegalsiiseera. Sagantaa kana irratti Af-yaa’iin Mana Maree Federeeshinii obbo Aaganyaahu Tashaagar,kantiibaa Adaanech Abeebee; Itti Aanaa Kantiibaa fi Hogganaan Biiroo Misooma Industirii Finfinnee, Jaanxiraar Abbay fi keessummoonni biroo argamaniiru. Kantiibaan magaalattii aadde Adaanech Abeebee yeroo sanatti akka himanitti, Sagantaan ashaaraa Magariisaa qindoomina qabuun erga eegalamee waggoota saddeet kan guute yoo ta’u, adeemsa kana keessatti hojiiwwan milkaa’oo ta’an hojjetamaa turaniiru jedhani. Bulchiinsi magaalichaa hojiiwwan misoomaa walitti fufiinsaan hojjeteen uwwisa magariisa magaalichaa guddisuu danda’uu ibsaniiru. Finfinneen amma uwwisa magariisaa dhibbantaa 24 irra gaheera jedhan. Sagantaa Ashaaraa Magariisaa bara kanaatiin magaalaa Finfinneetti biqiltuu miiliyoonni 6 akka dhaabamu himaniiru. Waggoota dhufan keessatti uwwisa magariisaa magaalattii gara dhibbeentaa 30tti guddisuuf galmi akka kaa’ame himaniiru. Biqiltuu dhaabuun alattis biqiltuuwwan dhaabaman yeroo yeroon kunuunsuu fi eegumsa gochuun magaalaa qulqulluu, bareedduu fi magariisa ta’e ijaaruu akka qabamu dubbataniiru. #TOI #ENA Afaan Oromoo
Tajaajila Oduu Itiyoophiyaa
2015