Tamsaasa Kallatti:
Eegumsa naannoofi haala qilleensaa
Magaalaa Shaggariitti Ayyaana Sabootaa, Sablammootaa fi Ummattoota Itiyoophiyaa sababeeffachuun Kunuunsi Biqiltuu Ashaaraa Magariisaa taasifame
Nov 20, 2026 302
Sadaasa 11/2019(ENA)- Magaalaa Shaggariitti Ayyaana Sabootaa, Sablammootaa fi Ummattoota Itiyoophiyaa sababeeffachuun Kunuunsi Biqiltuu Ashaaraa Magariisaa taasifamuu bulchiinsi magaalichaa beeksise. Ayyaana Saboota, Sablammootaa fi Ummattoota Itiyoophiyaa Marsaa 21ffaa Magaalichatti kabajamu sababeeffachuun Kunuunsi Biqiltuu Ashaaraa Magariisaa taasifamuun ibsameera. Duulli Ashaaraa Magariisaa Mallattoo Waloomaafi danoomaan injifachuu Sabaafi Sablammootaa ta’uun ibsameera. Itti Aanaan Kantiibaa fi qindeessaa Kilaastara damee Misooma Baadiyyaa magaalichaa Obbo Mariid Dimmiruu, mootummaan badhaadhinaa Sabaa fi Sablammootaaf bilisummaa fi wal-qixxummaa guutuu gonfachiisuun ijaarsa biyyaa fi imala badhaadha eegalame keessatti dammaqinaan akka hirmaatan taasisuusaa himaniiru. Ayyaanni Saboota, Sablammootaa fi Ummattoota Itiyoophiyaa Marsaa 21ffaa sadaasa 17-20/2019 Sadarkaa Naannoo Oromiyatti mata duree “Itiyoophiyaa Qaroomtee, Sabaa fi Sablammootaan faayamtee, mariin Ijaaramte” jedhuun Magaalaa Shaggariitti kabajama jechaniiru. Haaluma kanaan Bulchiinsa Magaalaa Shaggar Kutaa Magaalaa Gafarsa Gujeettii Ayyaana Saboota, Sablammootaafi Ummatoota Itiyoophiyaa Sababeeffachuun kunuunsi Biqiltuu Ashaaraa Magariisaa Aanaa Eegduutti taasifameera Magaalaa Shaggariitti biqiluu miliyoona 22 ol duula ashaaraa magariisaan akka dhaabbatees yaadachiisaniiru. Bulchaa Kutaa Magaalaa Gafarsa Gujee Obbo Tafarii Nigaatuu gama isaanii akka kutaa Magaalichatti biqiltuun nyaataa, bosonaa fi qorichaa miliyoonaa 1 tuqaa 8 akka dhaabbate himanii, kunuunsaa fi eeggicha taasifameen biqiltuwwan dhaabbatan hundi latuu akka danda'e dubbataniiru. Sagantaa kunuunsa Biqiltuu kana irratti Af-Yaa'ii Mana Maree Magaalaa Shaggar Kabajamoo Obbo Qaabatoo Albee, hooggantoota sadarkaa sadarkaan jiranii fi hawaasni irratti argamaniiru.
Itiyoophiyaan bu’aalee jijjiirama qilleensaaf deebii kennuun galmeessiste waltajjii idil-addunyaatti dhiheessite
Nov 17, 2026 316
Sadaasa 8/2019 (ENA)- Itiyoophiyaan Turkiyyee Antaaliyaatti yaa'ii 31ffaa dhaabbata mootummoota gamtoomanii jijjiirama qilleensaa (COP31) irratti gaggeeffamaa jiru irratti, waggaa darbe keessatti dinagdee gadi-lakkisa kaarboonii xiqqqaa fi jijjiirama qilleensaaf dandamachuu danda'u ijaaruun gama galmeessisteen bu'aalee qabatamaa argattee fi kallattiiwwan xiyyeeffannoo gara fuula duraa ifoomsiteetti. Paviloonii Itiyoophiyaa COP31 Ministeera Tarsiimoo Biyyaalessaatiin mata-duree “Beleem irraa hanga Antaaliyaatti, dinagdee gadi-lakkisa kaarboonii fi jijjiirama qilleensaaf dandamatu ijaaruun imala Itiyoophiyaa” jedhuun waltajjiin gamaaggamaa olaanaa gaggeeffamerratti bakka bu'oonni mootummaa Itiyoophiyaa fi michoonni misoomaa argamaniiru. Waltajjii gamaaggamaa Paviloonii Itiyoophiyaa keessatti gaggeeffame irratti, bara 2018 qofa biqiltoonni biiliyoona 8.2 ol dhaabamuu fi erga sagantaan Ashaaraa Magariisaa jalqabamee kaasee lakkoofsi biqiltoota dhaabamanii biiliyoona 56 ol ga'uun ibsameera. Dabalataanis, lakkoofsi konkolaattota elektirikii Itiyoophiyaa keessatti argamanii kuma 144 fi 429 ga'uun eerameera. Gama fooyya'insa imaammataa fi dhaabbilee irraa, labsii gabaa kaarboonii raggaasifamuu, sirni galmee kaarboonii biyyaalessaa qophaa'uu, wiirtuun odeeffannoo jijjiirama qilleensaa hundeeffamuu, akkasumas sirni hordoffii, gabaasaa fi mirkaneessaa walitti hidhame diriirfamuu isaanii akka bu'aawwan ijoo galmaa'anitti eeramaniiru. Itiyoophiyaan yaa'iin COP32 bara 2027 Finfinneetti keessummeessitu milkaa'inaan gaggeessuuf sadarkaa biyyaalessaa, ardii fi idil-addunyaatti qophii taasisaa akka jirtu ibsameera. Kana malees, michoonni misoomaa, dhaabbileen idil-addunyaa fi dameen dhuunfaa faayinaansii jijjiirama qilleensaa, dabarsa teeknooloojii fi ijaarsa dandeettii dhaabbilee irratti deeggarsa isaanii akka cimsan waamichi dhihaateera. Waltajjicharratti bakka bu'oonni Biriiteen, Jarmanii fi Gaanaa, akkasumas bakka bu'oonni olaanoon sagantaa misooma dhaabbata mootummoota gamtoomanii fi NDCP irratti hirmaatan, Itiyoophiyaan anniisaa haaromfamuu danda'u, nyaataa of danda'uu fi misooma magariisaa magaalotaa irratti tarkaanfii qabatamaa fudhachaa jirtu dinqisiifataniiru. Odeeffannoon ministeera tarsiimoo biyyaalessaa irraa argame akka agarsiisutti, Itiyoophiyaan Antaaliyaa irraa gara Finfinneetti imala itti fuftu keessatti waadaa jijjiirama qilleensaa galte gara bu'aa qabatamaatti jijjiiruun, Afrikaa fi addunyaarratti dandamannaa jijjiirama qilleensaa ijaaruu keessatti kutannoo qabdu mirkaneessiteetti.
Lammiin Itiyoophiyaa hundi qophiin COP32’f taasifamu bu’a qabeessa akka ta’u itti gaafatamasaa bahu qaba
Nov 13, 2026 367
Sadaasa 4/2019 (ENA)- Lammiin Itiyoophiyaa hundi qophiin COP32’f taasifamu bu’a qabeessa akka ta’u itti gaafatamasaa bahu qaba jedhan itti gaafatamtuun sakireetaariyaatii pireesii waajjira ministira muummee Billanee Siyyum ibsan. Itiyoophiyaanonni biyya keessummaa simannu ta’uu keenya yaa’ii Kanaan agarsiisuu qabna jedhaniiru. Yaa’iin jijjiirama haala qilleensaa dhaabbata mootummoota gamtoomanii 31ffaan Turkiyyee, Antaaliyaatti gaggeeffamaa jira. Itti gaafatamtuun sakireetaariyaatii pireesii waajjira ministira muummee Billanee Siyyum ministirri muummee Dr. Abiyyi Ahimad COP31 irratti hojiiwwan gurguddoo raawwatan akkasumas haal duree biyyattiin COP32 qopheessuuf gochaa jirtuu fi maqaa gaarii biyyaalessaa haala Kanaan hojjetamu ilaalchisuun ibsa kennaniiru. Biilalnee Siyuum akka ibsanitti, hirmaannaan Itiyoophiyaa COP31 irratti taasiftu paaviliyoonii qofa irratti kan daangeffame osoo hin taane, marii fi marii jijjiirama qilleensaa irrattis dammaqinaan hirmaachaa jirti. Itiyoophiyaan gama jijjiirama qilleensaatiin dargaggoota beekumsa teeknikaa fi ogummaa gahaa qaban marii irratti hirmaatan horachaa akka jirtus ibsaniiru. Itiyoophiyaan COP32 kan keessummeessitu yoo ta’u biyyoota Afrikaatiin deeggaramtee filatamuu ishee kan yaadachiisan Billalneen, ajandaa biyyaalessaa qofa osoo hin taane, ajandaa ardichaa gara fuulduraatti dhiyeessuun mariiwwan irratti hirmaachuu akka itti fuftu dubbataniiru. Qophii COP 32’f koreen biyyaalessaa ministira muummee Dr. Abiyyi Ahimadiin durfamu hundaa'uu fi wantoota dhiyaachuu qaban akkasumas qophii barbaachisu irratti gamaaggamni taasifamaa akka jiru ibsaniiru. Yaa’iin kun keessummoota hanga kuma 80tti tilmaamaman kan keessummeessu waan ta'eef, dandeettii hoteelotaa, geejjibaa fi tajaajiloota biroo guddisuun akka barbaachisu hubachiisaniiru. Yaa’iin idil-addunyaa guddaan kun itti gaafatamummaa mootummaa qofa osoo hin taane, itti gaafatamummaa ummata Finfinnee fi ummata Itiyoophiyaa hundaati jedhaniiru. Simannaa keessummootaa gochaan agarsiisuuf, qaamoleen damee turizimii fi tajaajilaa keessatti bobba'an dandeettii gahaa akka horatan qophiin bal'aan taasifamaa jiraachuu ibsaniiru. Adeemsi kun keessummoota simachuu qofa osoo hin taane, biyya ittiin ijaarru, dhaabbilee ittiin cimsinu, akkasumas oomishtoonni biyya keessaa carraa guddaa ittiin argatan ta'uu isaa ibsaniiru. Kanaafuu, ji'oota dhufan keessatti mootummaan qophii saffisaa yeroo taasisaa jiru, ummanni hundi itti gaafatamummaa waliinii isaa akka bahatu waamicha dhiyeessaniiru.
Hariiroon Itiyoophiyaa fi Turkiyyee sadarkaa olaanaatti akka guddatuuf mariin Ministirri Muummee Dr. Abiyyi Ahimad fi Pirezidaantiin Turkiyyee Resiip Xayyib Erdogaan gidduutti taasifame carraa gaarii uumeera
Nov 13, 2026 233
Sadaasa 4/2019 (ENA)- Hariiroon Itiyoophiyaa fi Turkiyyee sadarkaa olaanaatti akka guddatuuf mariin Ministirri Muummee Dr. Abiyyi Ahimad fi Pirezidaantiin Turkiyyee Resiip Xayyib Erdogaan gidduutti taasifame carraa gaarii uumuusaa itti gaafatamaan sekreetariyaatii miidiyaa waajjira ministira muummee Billanee Siyyum ibsaniiru. Yaa’iin jijjiirama haala qilleensaa dhaabbata mootummoota gamtoomanii (COP31) Turkiyyee magaalaa Antaaliyaa keessatti gaggeeffamaa jira. Itti gaafatamtuun waajjira sakireetariyaatii waajjira ministira muummee Billanee Siyyuum hojiiwwan Ministirri Muummee Dr. Abiyyi Ahimad COP31 irratti raawwatanii fi qophii Itiyoophiyaan COP32 keessummeessuuf taasisaa jirtu, akkasumas adeemsa ijaarsa maqaa gaarii biyyaalessaa irratti ibsa kennaniiru. Akka ibsa isaaniitti, Ministirri Muummee Abiyyi Ahimad turtii Turkiyyee marii gamlamee Pirezidaantii Turkii Resiip Xayiip Erdogaan waliin taasisuun jalqabaniiru. Itiyoophiyaa fi Turkiyyeen dameewwan dippilomaasii, diinagdee fi kanneen biroo irratti seenaa dheeraa tumsaa fi hariiroo akka qabanibsaniiru. Ministirri Muummee Dr. Abiyyi Ahimad yeroo garaagaraatti Turkiyyee daawwachuu fi waltajjiiwwan adda addaa irratti hirmaachuu isaanii yaadachiisaniiru. Bara darbes Pirezidaantiin Turkiyyee Resiip Xayyip Erdogaan garee mootummaa olaanaa waliin Itiyoophiyaa daawwachuun hariiroo biyyoota lamaanii sadarkaa olaanaatti guddisuuf mariin taasifamuu ibsaniiru. Mariin Turkiyyee Antaaliyaa keessatti taasifame kunis dhimmoota kanaan dura irratti waliigalame irratti hanga ammaatti guddinni argame maal akka ta'e gamaaggamuuf carraa gaarii ta'uu ibsaniiru. Kana malees, Itiyoophiyaan bara dhufu COP32 keessummeessuuf waan jirtuuf, muuxannoo Turkiyyeerraa argachuu dandeessuu fi deeggarsa barbaachisaa ta'e akkamitti argachuu akka dandeessu irratti mariin bal'aan taasifamuu eeraniiru. Turkiyeen qophii COP32 irratti Iiytoophiyaaf deeggarsa barbaachisaa ta'e hunda gochuuf qophii ta'uu mirkaneessiteetti. Dhimma qophii yaa’ichaa ilaalchisee Turkiyyeen Itiyoophiyaaf kabaja guddaa kennuun deeggarsa barbaachisaa ta'e akka godhan kutannoo qabaachuu ishee ibsuun isaanii Billanee Siyyum himaniiru
Faayidaa fi Milkaa’ina Imala  Ashaaraa Magariisaa Itoophiyaa 
Nov 12, 2026 214
Itoophiyaan qormaatilee jijjiirama haala qilleensaan dhufu dandamachuuf tooftaawwan adda addaa bocuun erga hojiitti galtee oolee buleera.Itoophiyaanis Qormaatilee jijjiirama haala qilleensaa gara carraawwan gaariitti jijjiiruuf kutannoon hojjechaa jirti. Kanaafis, Sagantaan Ashaaraa Magariisaa fi tarsiimoon diinagdee magariisaa Itoophiyaan dhaloota dhufuuf naannoo qulqulluu fi jireenyaaf mijataa ta’e dhaalchisuuf tattaaffiin taasisaa jirtu ifatti kan mul’atanidha. Bu’uuruma kanaan egeree magariisaa Itoophiyaa ijaaruuf karoorfamee hojiitti galameen imalli waggoota saddeetii Itoophiyaa jijjiireera.   Sagantaan Ashaaraa Magariisaa Itoophiyaa sochii biyyaalessaa Ministira Muummee Dr. Abiyyi Ahimadiin jalqabamee fi waggaa waggaan qindaa’ee hojiirra oolaa jiru , mul’ata guddaa Itoophiyaa gammoojjii ta’uu irraa baraaruu fi lafa magariisa ishee deebisanii ijaaruu of keessaa qaba. Waggoota saddeetan darban, bara 2011 irraa hanga 2018tti, Sagantaan Ashaaraa Magariisaa Itoophiyaanota biyya keessaa fi biyya alaa jiran qindeessuun seenaa milkaa’inaa ajaa'ibsiisaan galmaa’eera. Sagantaan Ashaaraa Magariisaa Ministira Muummee Dr. Abiyyi Ahimadiin jalqabame, baay’ina bosonaa yeroo kamiyyuu caalaa guddisuu fi gadi-lakkisa gaazota faalama qilleensaa hir’isuun gahee olaanaa bahateera. Biqiltuuwwan biiliyoona hedduun dhaabaman lafa qullaa ture deebisanii dandamachiisuu, bishaan lafa jalaa akka deebi’ee argamu taasisuu, manca’insa biyyee ittisuu fi lubbuu qabeeyyiin adda addaa (Biodiversity) deebi’anii akka dagaagan gochuu keessatti gahee guddaa gumaacheera.   Sagantaan kun bara 2011 kan jalqabame yoo ta’u, biqiltuuwwan biiliyoona 4 ol dhaabuun bu’uura Itoophiyaa magariisa har’aa kaa’eera. Bara 2012 immoo, kaka’umsa biyyaalessaan mataduree ‘‘eeggachaa haa dhaabnu ” jedhuun biqiltuuwwan biiliyoona 5 ol dhaabamaniiru.   Fedhiin hawaasni naannoo magariisaan uwwisuu irratti qabu dabalaa dhufeera. Bara 2013, dhaadannoo “Itoophiyaa Magariisa haa taasisnu” jedhuun biqiltuuwwan biiliyoona 6.8 ol dhaabamaniiru. Bara 2014 immoo, biqiltuuwwan biiliyoona 7.2 ol dhaabamaniiru. Aadaan Ashaaraa Magariisaa hawaasa keessatti bu’uura cimaa qabachaa dhufeera. Bara 2015, danbalii hawaasa bal’aa hirmaachisuun biqiltuuwwan biiliyoona 7.5 ol dhaabamaniiru. Bara 2016 immoo, mata-duree “Biyya dhaabdu, dhaloota kununsu” jedhuun biqiltuuwwan biiliyoona 7.5 ol dachee Itoophiyaa irratti dhaabamaniiru. Itoophiyaanonni bara 2017 lakkoofsa biqiltuu dhaabanii galma biyyaalessaa bira darbee, rikoordii galmee addunyaas cabsuun biqiltuuwwan biiliyoona 8 ol dhaabuun danda’ameera. Bara 2018 immoo sagantaan kun imala guddinasaa dabalee itti fufuun biqiltuuwwan biiliyoona 8.5 dhaabuun danda’ameera. Imalli Ashaaraa Magariisaa waggoota saddeetii kun injifannoo biyyaalessaa dinqisiisaa ta’ee, kutannoo Itoophiyaan jijjiirama haala qilleensaa dandamachuuf qabdu kan agarsiisuudha. Ashaaraan Magariisaa dhaala dhaloota boruuti; har’a haa dhaabnu, egeree magariisa haa taasisnu jechuun imala magariisummaa eegalte cimsitee itti fuftee jirti. kanaanis xiyyeeffannoo guddaa sadarkaa idil-Addunyaatti argatteettti. Muuxannoon kun biyyoota ollaa kanneen akka Keeniyaa, Jibuutii, Somaaliyaa, Sudaan Kibbaa fi Sudaaniif biqiltuuwwan gumaachuu fi beekumsa waljijjiiruun jijjiirama haala qilleensaa waliin dandamachuuf fakkeenya guddaa ta’eera. Gama biraatiin, Itoophiyaan gadi-lakkisa gaazota faalama qilleensaa to’achuun misooma qulqulluu fi itti fufiinsa qabu mirkaneessaa jirti.   Dhiyeessiin anniisaa biyyattii guutummaatti madda anniisaa haaromfamuu danda’an irratti kan hundaa’e waan ta’eef, anniisaa qulqulluu fayyadama biyya keessaa fi biyyoota ollaa biraan ga’uun danda’ameera. Kana malees, Mootummaan konkolaattota elektirikii guutummaatti walitti qabamanii biyya alaatii galan gibira gumurukaa irraa guutummaatti bilisa gochuun, hirkatummaa boba’aa fi baasii sharafa alaa hir’isuu bira darbee qulqullina qilleensa magaalotaa eeguu keessatti gahee olaanaa bahachaa jira. Imala misooma magariisaa fi itti fufiinsa qabu kana sadarkaa idil-addunyaatti beeksisuu fi sagalee Afrikaa dhageessisuuf Itoophiyaan yaa’ii Jijjiirama haala qilleensaa31ffaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii (COP31),Turkiyyee magaalaa Antaaliyaatti gaggeeffamaa jiru irratti hirmaachaa jirti.   Waltajjii guddaa kana irratti Itoophiyaan saaxilamummaa addaa Afrikaa fi biyyoota guddachaa jiranii jijjiirama qilleensaatiif qabanii fi Addunyaatti beeksisuun addunyaaf hubachiisuun gumaachaa jirti. Itoophiyaan yaa’ii Idil-addunyaa COP32 bara 2027tti gaggeeffamu keessummeessuuf biyya filatamte ta’uu isheetiin, yaa’ii kana irraa muuxannoo keessummeessummaa COP, tajaajila loojistikii idil-addunyaa, akkasumas qophiiwwan nageenyaa fi geejjibaa irratti muuxannoo barbaachisaa ta’e argachuun itti gaafatamummaa seenaa qabeessa itti aanu fudhachuun of qopheessiti. Walumaagalatti, imalli misooma walitti hidhame Itoophiyaa misooma bosonaa, sirna qonnaa itti fufinsa qabu fi teeknooloojii geejjibaa qulqulluu waliin qindeessuun, dhaloota ammaaaf boqonnaa diinagdee haaraa kennuu bira darbee addunyaa baraaruu fi ardii Afrikaaf fakkeenya ta’e, boqonnaa diinagdee itti fufiinsa qabu ijaaraa jirra. Ashaaraan Magariisaa bu’uura misooma itti fufiinsa qabuuti; Itoophiyaan har’a magariisummaa dhaloota egereef magariisaa ijaaraa jirti!
Ashaaraan Magariisaa Itiyoophiyaa tattaaffii eegumsa jijjiirama qilleensaa addunyaatiif gumaacha olaanaa taasisaa jira – Hayyoota
Nov 12, 2026 202
Sadaasa 03/2019 (ENA) – Sagantaan Ashaaraa Magariisaa Itiyoophiyaa qabeenya uumamaa eeguu qofa osoo hin taane, tattaaffii sadarkaa addunyaatti jijjiirama qilleensaa ittisuuf taasifamuuf gumaacha olaanaa taasisaa jiraachuu hayyoonni Yunivarsiitii Jimmaa ibsan. Itiyoophiyaan naannolee manca'an deebisanii misoomsuu fi dhiibbaa jijjiirama qilleensaa dandamachuuf bara 2011 irraa eegalee Sagantaa Ashaaraa Magariisaa biyyaalessaa hojiirra oolchaa jirti. Sagantaan kun baay’inabosonaa guddisuu, manca'insa biyyee hir'isuu fi wabii nyaataa cimsuuf gumaacha taasisaa jira. Barsiisaa fi qorataan Ikooloojii Yunivarsiitii Jimmaa doktar Xibbabuu Alamuu akka ibsanitti, sagantaan kun lafa manca'e deebisanii misoomsuu, baay’ina bosonaa babal'isuu fi balaa lolaa hir'isuu keessatti gahee olaanaa qaba. Kana malees hirmaannaa ummataa fi hariiroo hawaasaa cimsaa jira. Barsiisaa fi qorataan Kutaa Eegumsa Qabeenya uumamaa kolleejjichaa Geetinnat Sayid gama isaaniin, hojii Ashaaraa Magariisaa hojiiwwan eegumsa biyyee fi bishaanii waliin qindoominaan raawwachuun qabeenya bishaanii, misooma jallisii fi oomishtummaa qonnaa guddisuuf akka gargaaru ibsaniiru. Hayyoonni kun Itiyoophiyaan yaa'ii COP32 keessummeessuuf filatamuun ishee damee eegumsa naannoo fi misooma magariisaa irratti gahee qabdu sadarkaa idil-addunyaatti cimsuuf carraa dabalataa akka uumu hubachiisaniiru.
Ministirri dhimma alaa fi pirezidaantii COP32 ta’uun kan filataman Dr. Geediyoon Ximootiwoos duraa taa’aa garee marii Afriikaa Dr. Antiwii – Bo’aasiyaakoo Amo’a waliin mari’atan
Nov 11, 2026 267
Sadaasa 2/2019 (ENA)- Qophiiwwan COP31 Antaaliyaatti gaggeeffaman cinaatti, ministirri dhimma alaa fi pirezidaantii COP32 ta’uun kan filataman Dr. Geediyoon Ximootiwoos duraa taa’aa garee marii Afriikaa Dr. Antiwii – Bo’aasiyaakoo Amo’a waliin marii gamlamee gaggeessaniiru. Mariin kun dhimmoota biyyoota Afrikaaf dursa qaban kanneen akka jijjiirama haala qilleensaa wajjin madaquu (Adaptation), faayinaansii jijjiirama qilleensaaf oolu (Climate Finance), ce’umsa haqaqabeessa (Just Transition) fi hojii irra oolmaa irratti kan xiyyeeffatu akka ta’e ibsameera. Dabalataanis, biyyoonni guddachaa jiran gumaacha biyyaalessaa murtaa’an (NDCs) fi karoora biyyaalessaa jijjiirama qilleensaa wajjin madaquu (NAPs) hojii irra oolchuu keessatti deeggarsa dabalataa akka argatan, akkasumas tarkaanfiileen jijjiirama qilleensaa dursa misoomaa Afrikaa akka calaqqisiisan barbaachisaa ta’uu irratti mari’achuun ibsameera. PirezidaantiinCOP32, qophiiwwan COP32 yeroo itti cimaa dhufan Itiyoophiyaan Garee Afrikaa Marii Jijjiirama Qilleensaa (AGN) waliin marii dhihoo akka taasistu mirkaneessaniiru. Akkasumas, Antaaliyaa keessatti bu’aa milkaa’aa galmeessuun, amantaa adeemsa marii cimsuun, waadaa irraa gara hojii qabatamaatti ce’uun barbaachisaa ta’uu ibsaniiru. Itiyoophiyaan dursa fi ilaalcha Afrikaa (Africa’s Priorities and Perspectives) qophii fi marii COP32 keessatti haala cimaadhaan akka calaqqisuuf AGN waliin dhiyeenyaan hojjechuu akka itti fuftu dubbataniiru.
Itoophiyaan hojiilee qabatamaa jijjiirama qilleensaa dandamachuuf hojjette Addunyaatti agarsiisaa jirti
Nov 11, 2026 242
Jijjiiramni qilleensaa rakkoo addunyaa yeroo ammaa keessaa isa ijoo ta’ee itti fufeera. Hongee, lolaa, ho’a garmalee dabalaa dhufee fi balaa uumamaa biroo irratti dhiibbaa geessisaa jiru qolachuuf biyyoonni addunyaa tumsa isaanii cimsuun furmaata waaraa barbaadaa jiru. Yaa’iin Jijjiirama Qilleensaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii, jechuun COP, waltajjii biyyoonni addunyaa rakkoo kana irratti mariyachuun kallattii fi murtii waliinii itti kaa’an keessaa isa ijoo dha. Waltajjii kana irratti gadi lakkisa gaasota ho’a addunyaa dabalan hir’isuu, biyyoota jijjiirama qilleensaatiin miidhaman deeggaruu fi haala jijjiirama qilleensaa waliin madaquuf tarkaanfiiwwan fudhatamuu qaban irratti mariin taasifama. Itoophiyaanis, dhiibbaa jijjiirama qilleensaa irraa kan ka’e biyyoota rakkoolee gara garaatiif saaxilamoo ta’an keessaa tokko taatus, rakkoo kana qolachuu fi dandamannaa hawaasummaa fi dinagdee cimsuuf hojiiwwan qabatamaa bal’inaan hojjechaa jirti. Kana keessatti Sagantaan Ashaaraa Magariisaa, dinagdee magariisaa ijaaruu, madda humna haaromfamaa babal’isuu fi qonna haala qilleensaa dandamatu irratti xiyyeeffachuun hojiiwwan ijoo ta’anii itti fufaniiru. Keessumaa, biqiltuu biliyoonaan lakka’aman dhaabuu fi kunuunsuun bosona deebisanii misoomsuu, dhiqama biyyee ittisuu fi naannoo tikfachuu keessatti bu’aan qabatamaan galmaa’aa jira. Hojiileen kunneen rakkoo jijjiirama qilleensaa qolachuu qofa osoo hin taane, jireenya hawaasaa fooyyessuu fi misooma itti fufiinsa qabu mirkaneessuu keessattis gahee olaanaa qabu. Damee humna haaromfamaatiinis, humna bishaanii, qilleensaa fi aduu irraa maddisiifamu babal’isuun madda humna qulqulluu fayyadamuuf xiyyeeffannoon hojjetamaa jira. Akkasumas, damee qonnaatti sanyiiwwan hongee fi lolaa dandamatan fayyadamuu, qabeenya bishaanii sirnaan bulchuu fi mala qonnaa ammayyaa babal’isuun qonnaan bultoonni haala qilleensaa jijjiiramaa jiru waliin akka madaqan taasifamaa jira. Itoophiyaan COP31rraatti muuxannoo ishee Addunyaaf qoodaa jirti   Itoophiyaan mariiwwan jijjiirama qilleensaa sadarkaa addunyaa irratti hirmaachuu qofa osoo hin taane, hojiiwwan qabatamaa biyya keessatti hojjechaa jirtu muuxannoo ishee hawaasa addunyaatiif qoodaa jirti. Haaluma kanaan, Yaa’ii COP31 Turkiyyee, magaalaa Antaaliyaatti gaggeeffamaa jiru irratti Paaviliyoonii mataa ishee banuun bu’aalee qabatamaa Sagantaa Ashaaraa Magariisaa fi hojiiwwan eegumsa naannoo irratti galmeessite addunyaatti agarsiisaa jirti.   Akkasumas, mariiwwan paanaalii adda addaa irratti hirmaachuun muuxannoo Itoophiyaan jijjiirama qilleensaa qolachuu fi haala isaa waliin madaquuf qabatamaan hojjechaa jirtu qoodaa jirti. Ministirri Dhimma Alaa Doktar Geediyoon Xiimootiwoos akka ibsanitti, Itoophiyaan tumsa jijjiirama haala qilleensaa addunyaa keessatti amanamummaa laafee ture deebisanii ijaaruuf xiyyeeffannoo olaanaa kennitee hojjechaa jirti. Jijjiirama qilleensaa to’achuun dhimma biyya tokko qofaan furamuu danda’u osoo hin taane, tumsa addunyaa kan gaafatu ta’uu hubachuun, Itoophiyaan gahee irraa eegamu bahuu fi tumsa biyyoota biroo waliin qabdu cimsuuf xiyyeeffannoon hojjechaa jirti. COP31 fi waltajjiiwwan idil-addunyaa biroo irratti fedhii biyyoota guddachaa jiran, keessumaa biyyoota Afrikaa, calaqqisiisuun maallaqa, teeknoolojii fi deeggarsa madaqiinsaa jijjiirama qilleensaan walqabatu akka argatan gaafachuunis gahee Itoophiyaan bahaa jirtu keessaa isa tokko dha. Biyyoonni guddachaa jiran dhiibbaa jijjiirama qilleensaa irraa miidhaa guddaa kan baatan ta’us, rakkoo kanaaf sababa guddaa ta’an keessaa akka hin taane yeroo hubatamu, tumsi idil-addunyaa fi haqa qilleensaa mirkaneessuun murteessaa ta’a. Bu’aa Qabatamaa fi Gahee Idil-addunyaa Hojiileen Itoophiyaan Sagantaa Ashaaraa Magariisaa, dinagdee magariisaa, humna haaromfamaa fi qonna haala qilleensaa dandamatu irratti hojjechaa jirtu, rakkoo kana qolachuuf kutannoo qabdu kan mul’isan dha. Kana malees, biyyattiin muuxannoo ishee biyyoota biroo waliin qooduun, sagalee biyyoota guddachaa jiran waltajjiiwwan idil-addunyaa irratti dhageessisuu fi tumsa hawaasa addunyaa keessatti gahee ishee bahuuf xiyyeeffannoon hojjechaa jirti. Jijjiirama qilleensaa dandamachuun naannoo eeguu fi guddina dinagdee itti fufiinsa qabu mirkaneessuun wal irraa hin cinne. Kanaaf, waliigaltee sadarkaa addunyaa irratti taasifamu hojii qabatamaatti jijjiiruun, maallaqaa fi teeknoolojii barbaachisu biyyoota guddachaa jiraniif dhiheessuun murteessaa dha. Itoophiyaanis, hojiiwwan qabatamaa biyya keessatti jalqabde cimsuun, muuxannoo ishee addunyaatti qooduu fi tumsa idil-addunyaa keessatti gahee ishee bahuu irratti xiyyeeffannoo itti fufuun, furmaata rakkoo jijjiirama qilleensaatiif taasifamu keessatti gahee olaanaa bahaa jirti.
Itoophiyaan tumsa jijjiirama haala qilleensaa addunyaa keessatti amanamummaa laafee ture deebisanii ijaaruuf xiyyeeffannoo olaanaa kenniti – Doktar Geediyoon Xiimootiwoos
Nov 10, 2026 197
Sadaasa 1/2019 (ENA) – Itoophiyaan tumsa jijjiirama haala qilleensaa addunyaa keessatti amanamummaa laafee ture deebisanii ijaaruuf xiyyeeffannoo olaanaa kennitee hojjechaa jirti jechuun Ministirri Dhimma Alaa fi Pirezidaantiin COP32, Doktar Geediyoon Ximootiwoos, ibsan. Galmawwan jijjiirama haala qilleensaa milkeessuuf dhiyeessiin faayinaansii addunyaa haqa qabeessa ta'uun barbaachisaa ta'uusaa hubachiisaniiru. Yaa'iin Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii Jijjiirama Qabeenya Qilleensaa 31ffaan (COP31) Turkiyyee, magaalaa Antaaliyaa keessatti gaggeeffamaa jira. yaa'ichi Mata-dureen “Fuuldura itti fufiinsa qabu, dandamannaa fi haqa mirkanaa'eetti imaluu” jedhu ta'uu ibsameera. Itoophiyaanis yaa'icha kanarratti hirmaachaa jirti. Ministirri Ministeera Dhimma Alaa fi Pirezidaantiin COP32, Doktar Geediyoon Xiimootiwoos, yaa'icharatti irratti hirmaataniiru. Doktar Geediyoon walgahicharratti haasawa taasisaniin biyyoota rakkoo jijjiirama haala qilleensaatiin miidhaman cinaa dhaabbachuu isaanii ibsaniiru. Hawaasni addunyaa yeroo ammaa kana qormaatawwan seena qabeessa, ulfaatoo fi murtee furmaata barbaadan hedduu akka isa mudatanis dubbataniiru. Rakkoon jijjiirama qabeenya qilleensaa yeroodha gara yerootti hammaachaa dhufuu kan kaasan ministirichi, dhiphina ji'oopoolitikaa jechuunis tumsa addunyaa qormaata keessa galchaa jiraachuu ibsaniiru. Hariiroon dinagdee addunyaa fedhii nageenya biyyaalessaa irraa ka'uun akka qoratamaa jiru kaasaniiru. Dorgommii biyyoonni teeknooloojii, invastimantii fi daldala irratti taasisaa jiran irraa kan ka'e, tattaaffiin addunyaa jijjiirama qabeenya qilleensaa ittisuuf taasifamaa jiru laafaa dhufuu isaa ministirichi ibsaniiru. Biyyoonni faayinaansii jijjiirama qabeenya qilleensaaf barbaachisu osoo hin argatin gadi lakkifama gaazota ho'a addunyaa dabalan hir'isuu fi dhiibbaa rakkoo kanaa dandamachuuf itti gaafatamummaa olaanaa akka isaan irratti fe'amaa jiru dubbataniiru. Gabaasota saayinsii Sagantaa Eegumsa Naannoo Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii wabii godhachuun, daballii ho'a addunyaa to'achuu, qaawwa qophii dhiibbaa isaa dandamachuuf jiru cufuu fi miidhaa fi kasaaraaf furmaata ariifachiisaa kennuun dhimma jiraachuu ta'uu isaanii hubachiisaniiru. Qaawwi dhiyeessii faayinaansii osoo hin guutamin gadi lakkifama hir'isuu fi humna dandamannaa cimsuun yaada keessa galuu kan hin dandeenye ta'uu isaanii cimsanii ibsaniiru. Itoophiyaan yaa'ii COP32 pirezidaantummaan gaggeessuuf yeroo qophaa'aa jirtu kanatti, tumsa jijjiirama qabeenya qilleensaa addunyaa keessatti amanamummaa laafee ture deebisanii ijaaruu xiyyeeffannoo ishee isa guddaa taasifachuun akka hojjettu Doktar Geediyoon dubbataniiru. Amanamummaa kana deebisanii argachuuf raawwii bu'a qabeessa irratti hundaa'e, sirna hunda hirmaachisu, garaagarummaa mariin furuu fi galmawwan addunyaa karoora biyya keessaa waliin qindeesuun barbaachisaa ta'uu hubachiisaniiru. Tumsa jijjiirama qabeenya qilleensaa tokkummaa addunyaatiif bu'uura ijoo taasisuunis akka barbaachisu ibsaniiru.
Bu'uuraaleen misoomaa haaraan sirna geejjibaa magaalittii ammayyeessaniiru
Nov 7, 2026 407
Onkoloolessa 28/2019 (ENA)--Bu'uuraalee misoomaa ammayyaa adda addaa magaalaa guddittiitti ijaarame sirna geejjibaa magaalaa ammayyeessuu isaanii Biiroon Geejjibaa Magaalaa Finfinnee ibse. Mootummaan ida’amuu misooma magaalaatiif xiyyeeffannoo kennuun hojiileen misoomaa faayidaa hedduu qaban raawwatamaniiru. Keessattuu misooma koridarii fi qarqara lagaa miidhagina magaalotaa kanaan duraa jijjiiruun lammiileef jireenya mijataa, qulqulluu uumuun danda'meera. Jijjiirrama gaarii kanaaf fakkeenya guddaan magaalaa Finfinnee yoo taatu, kanaan dura lafoo deemtootaa fi hanqina paarkingii irraa kan ka'e balaan tiraafikaa mudachaa ture sadarkaa olaanaatti hambisuun danda'ameera.   Itti-aanaan hogganaa Biiroo Geejjibaa Magaalaa Finfinnee Obbo Daanyaachoo Shifarawu ENA’f akka ibsanitti, hojiileen misoomaa saffisaa fi dinqisiisoo ta’an magaalaa guddittii keessatti raawwataman magaalaan kun mijattuu fi nageenyi ishee mirkanaa'e filatamtuu ishee taasiseera jedhaniiru. Keessattuu misooma koridaraa daandiiwwan lafoo deemtootaa bal'aan ijaaramuun Miilaan shaakala deemuu gabbisuun jireenya haaraa fideera. Kunis fayyaaf, baasii akkasumas qilleensi akka hin faalamneef gumaacha ol'aanaa taasisaa jira. Kanaan dura magaalaattiitti kan hin baratamne kanneen akka saayikilii tajaajilli geejjibaa mootor-maleeyyiin amma bal'inaan eegaluu isaanii eeraniiru. Filannoowwan haaraan kun rakkina geejjibaa jiraattotaa hambisuu irra darbee geejjibaa magariisaa ijaaruuf faayidaa guddaa akka qaban dubbataniiru.   Walumaagalatti hojiileen misoomaa raawwataman filannoowwan geejjibaa magaalaatiif bal'isuun jireenya guyyaa guyyaa jiraattotaa salphaa taasisaa jira jedhaniiru. Magaalattitti kanaan dura paarkingii lama kan hin caalle turuusaa yaadachiisanii, amma garuu yeroo tokkotti konkolaattota kuma kudhaniin lakkaa'aman keessummeessuu kan danda'an paarkingiiwwan hedduu ijaaramuu isaanii ibsaniiru. Bu'uuraaleen misoomaa haaraan kun sirna geejjibaa magaalaatti ammayyaa’aa fi qabatamaa gochuu irratti jijjiirrama guddaa fidaa jiraachuu Obbo Daanyachoon dubbataniiru.  
Babal'achuun buufataalee chaarjii konkolaattota elektirikii sochii misooma turizimii fi misooma margaatiin magaalaa Bishooftuu ni gargaara
Oct 31, 2026 1075
Onkoloolessa 21/2019 (ENA): Babal'achuun buufataalee chaarjii konkolaattota elektirikii magaalaa Bishooftuutti sochii turizimiifi misooma margaa fooyyessuuf ni gargaara jechuun Kantiibaan Magaalaa Bishooftuu Obbo Alamaayyoo Asaffaa ibsan. Tajaajilli Elektiriikii Itoophiyaa buufataalee chaarjii elektirikii Bishooftuu, Moojoo, Adaamaa, Baatuu fi Hawaasaa akkasumas bakkeewwan shan Finfinneetti ijaarsise eebbisiisaa jira. Kantiibaan Magaalaa Bishooftuu Obbo Alamayyoo Asaffaa sirna eebba buufataalee chaarjii elektriikii Bishooftuutti ijaaramaanii irratti haasaa taasisaniin akka ibsanitti; Bishooftuun Finfinnee irraa kiilomeetira 47 fagaattee kan argamtu, qabeenya uumamaa fi haroowwan isheetiin kan beekamtu wiirtuu turizimii fi diinagdeeti jedhaniiru. Buufataaleen magaalattiitti ijaaramaan kun konkolaattota elektirikii salphaatti chaarjii gochuuf kan dandeessisan ta'uu yaadachiisuun, imaltoonni sababoota adda addaatiin gara Bishooftuu dhufan magaalattii keessa akka turan ni gargaara jedhaniiru.   Konkolaattota elektiriikii fayyadamuun fedhii boba'aa xiqqeessuuf, faalama qilleensaa hir'isuufi misooma margiisaa cimsuuf filannoo barbaachisaa ta'uu dubbataniiru. Fuulduraafis Bishooftuu fi naannoo isheetti buufataaleen chaarjii elektriikii dabalataa yeroo ijaaraman, bakka pirojektoota kanaatiif barbaachisu qopheessuu irraa eegalee hanga hojii jalqabsiisuutti bulchiinsi magaalichaa deeggarsa irraa eegamu hunda akka taasisu mirkaneessaniiru. hojii raawwachiisaa Olaanaa Tajaajila Elektriikii Itoophiyaa Injiinar Geetuu Garramaawu gamasaaniin; magaalota gurguddoo ja'a keessatti buufataaleen chaarjii saffisaa konkolaattota elektriikii ammayyaa 11 ijaaraman yeroo tokkotti konkolaattota 96 chaarjii gochuu kan danda'an ta'uu ibsaniiru. Dhaabbichi yeroo tokkotti hanga konkolaattota 150 chaarjii elektiriikii taasisuu kan dandeessisu uumuu isaas eeraniiru.   Babal'achuun buufataalee chaarjii konkolaattota elektriikii fayyadama anniisaa qulqulluu jajjabeessuu bira darbee, faalama qilleensaa fi boba'aa irratti hirkattummaa jiru hir'isuuf akka gargaaru ibsaniiru. Fuulduraafis Maqalee, Baahir Daar, Gondar, Jigjigaa, Dirredawaa, Jimmaa, Arbaa Minchii fi magaalota biroo keessatti buufataalee chaarjii elektriikii dabalataa babal'isuuf karoorri qabamuu isaa beeksisaniiru. #Biyya Guddoo, Ummata Guddaa # Mul'ata Guddaa  
Marsareetiin Itoophiyaa beeksisu ifoome
Oct 28, 2026 1181
Addunyaan Itoophiyaa maqaa qofaan ishee beeka malee haala gaariin seenaa fi qabeenya ishee sirriitti hin hubanne. Kunis karaalee ittiin Itoophiyaan beeksifamtu dhibuu isaati. Har'a garuu Marsareetiin Itoophiyaa fi qabeenya ishee addunyaatti sirriitti beeksisu ifatti eegaleera. Itoophiyaan, lafa argama buna buna bosonaa addunyaaf gumaachitedha. Maal kana qofaree Itoophiyaan bakka madda dhala namaatis. Maddi dhala namaa kuni immoo yeroo ammaa kana qilleensa qulqulluu ashaaraa magariisaa isaan dhaabeen aara galfachaa jira. Itoophiyaan laggeen ishee, qilleensaa fi humna aduu gara anniisaatti jijjiirtee of bira darbitee ollaa isheef ifa taateetti. Magaalonni Itoophiyaa miidhaganii abaaboo Afrikaa ta’anii mul’achaa jiru. Itoophiyaan fakkeenya gootummaa, Boonsituu Afriikaanotaa, sagalee tokkummaa Paan Afriikaa taateetti. Itoophiyaan qaroomina ishee durii har’as siidaan, barreeffama mataa isheen, weedduu fi sirbootaan fi pirojektii isheetiin dhalootaaf kaa’aa jirti. Atileetonni ishee miira injifannootiin bakka deeman maratti kan injifatan, Itoophiyaa fi faajjii ishee addunyaaf beeksisaniiru. Imala seena qabeessa gara ‘COP32’tti, marsariitiin kun waltajjii birmadummaa, qabeenyaa fi abdii Itoophiyaa, seenaa keenya irraa kaasee hanga raawwii keenya ammaatti, qaroomina keenya irraa eegalee hanga mul’ata egeree keenyaatti addunyaaf itti dhiheessinudha. Hambaa ishee durii beekaa; Seenaa Itoophiyaa dhugaa ba'aa! #Mootummaa Ida’amuu #Biyya Guddoo, Ummata Guddaa # Mul'ata Guddaa Miseensa Maatii Miidiyaa Dijiitaalaa ENA ta’aa https://www.ena.et/web/links
Ergaa Ministira Muummee Dr.Abiyyi Ahimad dabarsan:
Oct 13, 2026 1737
Inistitiyuutii Metiworooloojii Itoophiyaa daawwachuuf carraa argadheen ture. Dhaabbatichi tajaajila raaga qilleensaa guutuu kennuudhaan dhaabbata humna misoomaa biyyattiif hojiiwwan murteessaa ta'an hojjechuudhaan umurii bara dheeraa qabudha. Daawwannichaan haala qilleensaafi amala qilleensaa jijjiiramaa jiru ilaalchisee haalota hubachuufi deebii kennuudhaan humna qabnu cimsuudhaaf odeeffannoo meetiriiwooloojii funaanuun, qorannoon saayinsaawaafi guddinni teknooloojii faayidaa olaanaa qabu kan mirkaneesse ta'uu argeera.   Dhaabbilee akka Inistitiyuutii Metiworooloojii Itoophiyaa jiran cimsuun baay'ee barbaachisaadha. Tajaajiloota dameewwan ijoo akka qonnaa, bishaan, fayyaa, aviyeeshiniifi hooggansi hojii yaaddoo balaa itti hirkatan fooyyessuuf ijaarsa dandeettii humna namaa, teknooloojiiwwan ammayyaafi misooma bu'uraa odeeffannoo irratti qabeenya ramadanii hojechuun murteessaadha. Keessaayyuu balaawwan dursanii tilmaamuuf, naannaawwan kamitti dafanii qaqqabuun caalaatti akka barbaachisu murteessuuf akkasumas karaa wayitawaa fi bu'a-qabeessa ta'e akka sochoonu gochuuf faayidaa sirnoonni dursanii akeekkachiisuu qaban najajjabeesseera. Odeeffannoo amansiisaan gara qajeelfamoota qabatamaatti yoo jijjiiramu lubbuu baraara; qabeenya kunuunsa, akkasumas murtii fooyya'aa kennuuf gargaara. Hojiin akkasii saatalaayitii ilaaluu bira kan darbudha. Hojichi odeeffannoowwan funaanamanii, qindaawwaaniifi qaacceffamanii tarkaanfii wayitaawaa fudhachuuf akka gargaaran, buufatawwan funaansa odeeffannoofi man'ee giddugala odeeffannoo ciccimoo guutummaa biyyattiitti argaman irraattis kan hundaa'edha.
Harka Lammiilee isheen Dachee Laliste -Itoophiyaa
Sep 22, 2026 3774
Waggoota kurnan darban keessa uwwisni bosonaa ishee baay’ee haphatee ture. Haalli kunis biyyattii jijjiirama haala qilleensaa fi eegumsa naannoof qormaata itti ta’aa tureera. Kaka’umsa Ministira Muummee Dr. Abiyyi Ahimadiin ifatti bara 2011 kan jalqabame sagantaan ashaaraa magariisaa bu’aa olaanaa fidaa jira. Sagantaa ashaaraa magariisaa kanas ummanni Itoophiyaa qajeelfama hoggansa isaa fudhachuun duulaan biqiloota dhaabuun adda duree akka ta’e Zegaardiyaan gabaasa isaa keessatti bal’inaan ibseera. Haliimaa Kadir yeroo jalqabaaf gaafa biqiltuu dhaabuu jalqabdu namoonni akka ishee shakkanii fi itti qoosan akka turte illee Zegaardiyaan gabaasa isaa keessatti eereera. Biqiloonni dhaabaman kunniin muuzii,zayituunaafi Giraaviiliyaa, akkasumas gosoota kuduraa fi muduraa adda addaan oyiruu uwwifame bira teessoo mukaarra teessee gaafa biqiltuu dbaabuuf jettu sana gara duubatti yaadatti. Olloonni koo abdii na kutachiisanii ture jetti. Garuu waan ajaa’ibaa hojjette. Namoota Tokkoo tokkoo isaaniif ifaajii homaa hin baafne itti fakkaatee ture;garuu booda biqiloonni dhaabaman kunniin jijjiirama qilleensaa fi wabii nyaataa mirkaneessuuf furmaata ta’ee gaafa argamu dhugaa jiru hubachaa dhufuu isaanii ibsiti. Naannoo Oromiyaa aanaa Barbareetti kan kan argamtu Haliimaa Kadir umuriin waggaa 35 kan taate,biqiloota kumaatamaan lakkaa’aman dhaabuun eegumsa naannoof modeela taateetti. Biyya akka Itoophiyaa mancaatiin bosonaa mudatuti hojiin Haalimaa salphaa hin turre; ija jabina naamusaa fi cimina guddaa gaafata ture. Amma garuu wanti hundi jijjiirameera jetti Haalimaan. Biqiltoonni isheen dhaabde guddachuu fi naannoon ishee magariisa ta'aa dhufuun, warri jalqaba abdii kutachiisuuf yaalan illee hojii cimaa fi kutannoo ishee akka dinqisiifatan ibsiteetti. Haalimaaf biqiltuun isheen dhaabdu muka ofii isaatii irra darbee hiika qaba; isaanis hiriyyoota ishee dhiyootiin akkasumas qormaata hawaasa ishee addunyaa irratti jijjiirama qilleensaaf saaxilamoo ta’an keessaa tokko ta’eef furmaata ta’anii ilaalamu. Akkuma ‘The Guardian’ gabaasetti; Itiyoophiyaan babal’ina qonnaa, biqiltuu qoraaniif oolan fi itti fayyadama cileef irraa kan ka’e uwwisa bosona ishee bal’aa dhabdeetti. Kunis heddummina lubbu qabeeyyii, gabbina biyyee fi qabeenya bishaanii irratti miidhaa guddaa kan geessise yoo ta’u, balaawwan haala qilleensaatiin walqabatan hammeesseera. Inishiyeetiiwwan hedduu mootummaan Itiyoophiyaan eegalte keessaa tokko kan ta’e Ashaaraa Magariisaan, jijjiirama qilleensaa fi mancaatii bosonaa hir’isuu keessatti gahee olaanaa taphateera. Gabaasni kun akka mul’isutti waggoota torban darban keessatti biqiltuun biiliyoona 48 ta’u sagantaa kanaan dhaabameera, kan amma jiru osoo hin dabalatiin jechuudha. Ollaan Haalimaa Faxee Abdullaahi milkaa’ina Haalimaa erga argitee booda eegumsa naannoo irratti hirmaattetti. Isheenis nuti akka hin dogoggorre nutti agarsiifte jechuun Haalimaa jajuun, rakkoon furmaata biyya keessaatiin rakkoo addunyaa furuun furuun akka danda’amu agarsiisuudhaan fakkeenya taatee jirti jette. Hawaasni Oromoo daa’ima nama biraa irraa dhalate abbaa fi haadha uumamaa ykn walitti dhufeenya dhalootaa tokko malee fudhachuun akka dhala ofiitti guddifachuun, akka ilmoo ofiitti guddisee, faayidaa dinagdee fi hawaasummaa isaa eeguun aadaa qaba. Ummanni Oromoo biqiltuu akka ilmoo isaatti ilaala. Haalimaan duudhaa kana irraa ka’uun biqiloota dhaabuun kunuunsuun akka ishee gargaare ibsiteetti. Akkasumas walitti dhufeenya ijoollee ishee waliin qabdu miira haadhummaa waliin walqabsiistee jirti. ''Akkuma aadaa keenya keessatti ijoollee guddifnu, biqiltuus akka ijoollee kootti nan ilaala,'' jetteetti. Naannoo hanqinni bishaanii hamaan jiru keessa kan jiraattu Haalimaan gara sa'aatii tokkoo deemtee biqiltuu ishee bishaan obaasti. Ilmi Haalimaa ganna 13, Anwaar Hasan, haadha isaatti akka boonu ibsuun, kaayyoo ishee hordofuu akka barbaadu dubbata. Jijjiirama qilleensaa ittisuuf umurii guutuu waadaa galuu akka barbaadus himeera. Maatiin fi dubartoonni kumaatamaan lakkaa’aman ganda naannoo sana jiranis sagantaa biqiltuu dhaabuu kana irratti hirmaataniiru. Akka qorattoonni naannoo fi ogeeyyiin jedhanitti, gosoonni mukaa dhalootaan maatii fi dhaabbilee adda addaatti raabsaman hedduun isaanii guddataniiru. Naannolee gammoojjii fi haala qilleensaaf miira qaban keessatti tattaaffiin kun hawaasni jijjiirama qilleensaa caalaatti akka dandamatu gargaaruu danda’a. Qindeessaan Sagantaa Biyyaalessaa ‘REDD+’ Misooma Bosonaa Itiyoophiyaa Doktar Xibabuu Mogas sagantaa dhaabbii biqiltuu hanga ammaatti milkaa’inni guddaan argame badda dareetti ta’uu dubbatu. Itiyoophiyaan jijjiirama qilleensaa ittisuuf kutannoon hin raafamne akka biyyaattis ta’e idil-addunyaatti guddachaa fi babal’achaa dhufeera. Miidiyaa Dijitaalaa ENA hordofaa- https://www.ena.et/web/links
Tajaajila Oduu Itiyoophiyaa
2015