Tamsaasa Kallatti:
Siyaasa
Afrikaatti bishaan dhugaatii Qulqulluu fi sirna eegumsa qulqullinaa mirkaneessuuf hojmaata qindaa’aa cimsuu barbaachisa– Pirezidaantii Angoolaa Zyo’aawoo Loorenzoo
Feb 14, 2026 81
Guraandhala 7/2018(ENA)- Afrikaatti bishaan dhugaatii Qulqulluu fi sirna eegumsa qulqullinaa mirkaneessuuf hoj-maata qindaa’aa cimsuun akka barbaachisu Pirezidaantii Angoolaa Zyo’aawoo Loorenzoo ibsaniiru.   Yaa’ichi hoggantoota Gamtaa Afriikaa 3ffaan mata duree “Dhiheessii Bishaanii fulla’aa fi Sirna qulqullina nageenyisa eegame mirkaneessuu milkaa’ina galma Ajandaa 2063f’’jedhuun har’a Finfinneetti gaggeeffamaa jira. Wayita sana Buruundiin durataa’ummaa Gamtaa Afriikaa bara 2026 Angoolaarraa Ifatti fudhatteetti. Pirezidaantiin Angoolaa dura taa’aan gamtaa Afrikaa duraanii Zyo’aawoo Loorenzoo Aangoo yeroo dabarsan haasaa taasisaniin Afrikaan A.L.A. bara 2026tti galma guddaa kaa’un hojiitti galuu ibsaniiru.   Kanaanis Dhiheessii Bishaanii fulla’aa fi Sirna qulqullina nageenyisaa eegame mirkaneessuu ta’uu ibsuun, kunis milkaa’ina galma Ajandaa 2063f ’’murteessaa ta’uu beeksisaniiru. Pirezidaantichi Bishaan dhugaatii qulqulluu fi sirna qulqullinaa argachuun dirqama ta’uu ibsuun, kun immoo mootummoota qofaan osoo hin taane carraaqqii qindaa’aa kaampaanotaa fi Waldaa Siivikii akka gaafatu cimsanii dubbataniiru.   Pirezidaantiin Buruundii Eevaristee Nidaayiimiye Durataa’aa Gamtichaa haaraa ta’anii filatamuun isaanii, Ardichi dandeettii murtoo kennuu fi ogummaa isaaniirratti amantii qabu kan agarsiisudha jedhaniiru. Durataa’aan haaraan kun Afrikaa duubatti hafummaa keessaa baasuu fi sagantaawwan qabaman sirnaan hojiirra hoolchuuf itti gaafatamummaa guddaan akka isaan eeggatu eeraniiru. Pirezidaanti Looreenzi bara hojiisaaniitti waliin hojjechaa kan turan Dura taa’aa komishinii Gamtaa Afriikaa, Ogeesota teeknikaa fi garee hundaa galateeffataniiru. Afrikaa gara badhaadhina caalutti ceesisuuf hojiiwwan eegalaman cimanii akka ittifufanii fi biyyoonni miseensa hundi milkaa’ina dura taa’aa gamtichaa haaraa aangoo fudhateef deeggarsa barbaachisaa akka tassisan waamicha dhiheessaniiru.
Omishaa fi omishtummaa Qonnaaf xiyyeeffannoon kennamuu, gargaaramuuraa gara omishtummaatti ce’uu tattaaffiin taasifamu bu’aa qabeessa taasisuu ibsaniiru.
Feb 14, 2026 66
Qonna gannaa bara 2017/18 lafa hektaara miiliyoona 11, misoomsuun omisha kuntaala miiliyoona 314 ol argamuu eeruun, bona kana jallisiidhaan lafti hektaarri miiliyoona 3 tuqaa 3 misoomaa jiraachuu ibsaniiru. Omishaa fi omishtummaa beelladaa guddisuunii fi badhaadhina maatii mirkaneessuuf hojiiwwan hojjetamaa jiraniin bu’aan argamaa jira jedhaniiru.   Hojii misooma kaannisaa ammayyeessuuf gaagurri kaannisaa ammayaa dhaqqabamaa ta’uu kaasuun, kanaanis misoomni dammaa toonii kuma 83 ol argameera jedhaniiru. Naannichatti baatiiwwan ja’an darban bunni kuntaallii miiliyoona 16 tuqaa 4 walitti qabamuu fi ganna dhufu biqiltuuwan bunaa dhaabbatan qophaa’aa jiraachuu hubachiisaniiru. Walakkaa waggaatti bu’uuraaleen misoomaa fayyadamummaa Hawaasummaa fi Diinagdee guddisan hojjetamuusaanii Pirezidaanti Shimallis ibsaniiru.   Naannichatti akka fakkeenyaatti pirojektiin bishaan dhugatii qulqulluun 668 xumuramanii lammiilee kuma 375 fayyadamaa gochuun danda’amuu kaasaniiru. Baadiyaa fi magaalotatti qabeenya lafaa sirnaan gaggeessuu fi bulchuuf sirni kaadastaraa hojiirra ooluu fi bu’aa fidaa jiraachuu hubachiisaniiru. Naannichi qabeenya Albuudaa jiru sirnaan misoomsuu fi fayyadamuun akka danda’amuuf tattaaffii taasifameen baatiiwwan ja’an darban omisha Albuudaa gara alaatti ergameen galiin doolaarri miiliyoona 389 argamuusaa ibsaniiru. Naannoo gammoojjiitti Horsiisee bulaatti misooma fulla’aa mirkaneessuuf xiyyeeffannoon hojjetamaa jiraachuu kan kaasan pirezidaantichi baatiiwwan ja’an darban ijaarsi hidhawwan xixiqqaa fi giduugaleessa xumuramuusaa mirkaneesaniiru.   Naannichatti nageenyaa fi misooma fulla’aa mirkaneessuuf hojiiwwan eegalaman caalaatti cimanii akka itti fufanii fi qaamoleen hidhatanii socho’an karaa nagaa yoo dhufan balballi motummaa yeroo hunda banaadha jedhaniiru.
Galmoonni Ajandaa 2063 keessatti kaa’aman galma akka ga’aniif Xaaliyaaniin tumsa ishee cimsitee itti fufti
Feb 14, 2026 69
Guraandhala 7/2018 (ENA) -Galmoonni gajandaa 2063 keessatti kaa’aman galma akka ga’aniif Xaaliyaaniin tumsa ishee cimsitee itti fufti jedhan Ministirri Muummee Xaaliyaanii Joorjiyaa Meeloonii. Yaa’iin hoggantootaa Gamtaa Afrikaa 39ffaan mata duree “Dhiyeessii fi Qulqullina Bishaan Itti Fufiinsa Qabu Mirkaneessuu;Galmoota Ajandaa 2063 Galmaan Gahuu” jedhuun har’aa jalqabee Finfineetti eegalameera.   Ministirri Muummee Xaaliyaanii Joorjiyaa Meeloonii haasaa kanarratti taasisaniin, Xaaliyaan Yaa’ii hoggantootaa Gamtaa Afrikaa 39ffaa irratti hirmaachuuf carraa seena qabeessa Xaaliyaan argatteef galata guddaa qaban ibsaniiru.   Walgahiin hoggantootaa Gamtaa Afrikaa waltajjii filannoowwan siyaasaa bu’uuraa fi kallattii tarsiimoo ardii kanaa itti murtaa’u ta’uu ibsaniiru. Imaammanni alaa Xaaliyaanii tumsa waloo irratti kan hundaa’e ta’uu eeruun, tumsi dhugaa walqixxummaa irratti kan hundaa’u yoo ta’u, gama lachuu kaayyoo waloo tokkoof waliin kan hojjetan ta’uu ibsaniiru. Xaaliyaan tumsa dhugaa walqixxummaa irratti hundaa’e akka barbaaddu ibsuun, yaa’ii Xaaliyaanii fi Afriikaa lammataa, kan yeroo jalqabaaf Afrikaa Itiyoophiyaatti gaggeeffamees akka fakkeenyaatti kaasaniiru. Milkaa’ina yaa’ichaaf Ministirri Muummee doktar Abiyyi Ahimadii fi hoggantoota Gamtaa Afrikaa galateeffataniiru. Yaa’ii kanarratti Karoora Maatee, kan Xaaliyaan biyyoota Afrikaa adda addaa keessatti bu’uuraalee misoomaa, qonnaa, fayyaa fi leenjii irratti hojiirra oolchaa jirtu daran cimsuuf mariin gaggeeffamaa akka ture ibsaniiru. Akkasumas Karoorri Maatee karoora Xaaliyaanii qofa osoo hin taane pirojektii waloo Afrikaan karoora Ajandaa 2063 keessumattuu mata duree bara kanaa galmaan gahuuf kan gargaaru ta’uu ibsaniiru. Karoorri kun beekumsa, teeknooloojii fi invastimantii qabnutti fayyadamnee galmoota Ajandaa 2063 keessatti kaa’aman galmaan ga’uuf akkasumas mul’ata Afrikaa tokkummaa fi badhaate uumuu, galma Naannoo Daldala Walabaa Ardii Afrikaa ta’e galmaan ga’uuf kan gargaaru dha jedhaniiru. Dargaggoonni Afrikaa godaansa irra biyya isaanii keessatti hojjechuu fi jijjiiramuu akka danda’aniif misoomni humna namaa fi qulqullina barnootaa fooyyessuu kan dandeessisan hojiileen gaggeeffamuu akka qaban ibsaniiru. Kanaafis guddina ogummaa irratti invasti gochuun carraa hojii uumuu irratti waliin hojjechuun barbaachisaa ta’uu ibsaniiru. Xaaliyaaniin Gamtaa Afrikaa waliin ta’uun hojiiwwan kanneen irratti cimtee hojjechaa akka jirtus hubachiisaniiru.
Gamtaan Afrikaa fi Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii Ajandaawwan Biyyoota Hedduu Irratti Tumsa Cimsuuf ijjannoo qabaachuu isaanii ibsani
Feb 13, 2026 134
Gurandhala 6/2018 (ENA) - Gamtaan Afrikaa fi Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii bakka bu’ummaa Mana Maree Nageenya Afrikaa dabalatee ajandaalee biyyoota hedduu irratti tumsa isaanii cimsuu itti fufuu beeksisani. Yaa’iin hoggantoota Gamtaa Afrikaa 39ffaan Guraandhala 7 fi 8/ 2018, waajjira muummee Gamtichaa Finfinneetti gaggeeffama. Dura taa’aan Komishinii Gamtaa Afrikaa Mahaammud Alii Yuusuf yaa’ichaan dura barreessaa olaanaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii Antooniyoo Guterees waliin mari’ataniiru. Mariin kun nageenyaa fi tasgabbii naannoo, misooma itti fufiinsa qabuu fi jijjiirama diinagdee hunda hammate irratti kan xiyyeeffate ta’uu ibsameera. Keessattuu dameen industirii Afrikaa, sona dabaluu fi jijjiirama caasaa guddinaaf, carraa hojii uumuu fi tasgabbii itti fufiinsa qabuuf gahee olaanaa akka qabu eerameera. Dura taa’aan Komishinichaa Mahammud Alii Yuusuf akka ibsanitti, addunyaa walqixa hin taane kana keessatti nageenya, tasgabbii fi misooma itti fufiinsa qabu mirkaneessuuf tumsi Gamtichaa fi Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii murteessaa dha jedhani. Barreessaan olaanaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii Antooniyoo Guuterees, Gamtaan Afrikaa michuu tarsiimoo biyyoota hedduu Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii ta’uu ibsuun, Afrikaan haaromsa sirna nageenyaa, tasgabbii fi biyyoota hedduu addunyaa keessatti gahee murteessaa akka qabdu ibsaniiru. Marii kanaan haaromsi Mana Maree Nageenyaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii hatattamaan barbaachisaa ta’uu fi Afrikaan Mana Maree kana keessatti teessoo dhaabbataa qabaachuun barbaachisaa ta’uu ibsaniiru. Hoggantoonni kunneen hojii waloo Gamtichaa fi Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii sirna faayinaansii addunyaa haaromsuu fi Afrikaaf faayinaansii haqa qabeessa ta’e argachuuf jalqaban itti fufsiisuuf waliigaluu isaanii odeeffannoon ENA Gamticha irraa argate ni mul’isa.
Tajaajila Oduu Itiyoophiyaa
2015