ENA - ENA Afaan Oromoo
Tamsaasa Kallatti:
Angafoota Oduu
Miidiyaaleefi Hayyootni Gibtsii waa’ee Hidha Haaromsa Guddicha Itoophiyaarratti yaadaan wal-faallessaa jiraachuu ibsame
Aug 14, 2026 134
Hagayya 8/2018(ENA): Gaazexeessaa fi barreessaa Zaahid Ziidaan akka ibsanitti, gabaasni miidiyaalee Gibxii waa’ee Hidha Haaromsa Guddicha Itoophiyaa dhiyeessan kan wal hin simne yoo ta’u, madaallii saayinsawaa ogeeyyii saayinsii fi bishaanii Gibtsii hedduu waliin kan wal-faallessudha jechuun ibsaniiru. Gaazexeessaa Zaahid ENA’f yaada kennaniin, marii fi falmiin Hidha Haaromsaa Guddichaarratti taasifamu xiinxala saayinsawaa fi teeknikaa irratti xiyyeeffachuu mannaa, seenaan miidiyaa ifa hin taaneefi wal-faallaa ta’een kan hoogganamu ta’uu ibsaniiru. Ji’oolojistiin Gibtsii Dooktar Abbaas Sharaaqii, hidhi kun uumamaan Gibtsii irratti miidhaa kamiyyuu akka hin geessisne ifatti kan ibsan ogeeyyii biyyattii keessaa tokko ta’uu gaazexeessaan kun eeraniiru. Akkasumas, saayinsistiin Gibtsii kan biraa Dooktar Sameeh Armaaniyoos, Hidhi Haaromsaa Guddichi pirojektii humna ibsaa maddisiisuuf bishaan fayyadamu yoo ta’u, bishaaniin hanqina hin uumin; humna elektirikaa erga maddisiisee booda bishaanichi kallattiin gara lagaatti kan deebi’u ta’uu isaa ibsaniiru. Haaluma walfakkaatuun, saayinsitistiin Hawaa Dooktar Faariq El-Baaz, hidhi kun bulchiinsi bishaanii fooyya’aa akka jiraatu gochuun, faayidaa Itoophiyaa qofa osoo hin taane faayidaa Sudaanii fi Gibtsiis eeguuf akka gargaaru ibsuu isaanii Gaazexeessaa fi barreessaa Zaahid Ziidaan himaniiru. Gaazexeessaan kun ogeeyyii Sudaan, kanneen akka Piroofeesar Saayif Al-Diin Haamaad dabalatee Ministira Bishaaniifi Jallisii Sudaan kan duraanii Usmaan Al-Toom eeruun, marii laga Abbayyaa irratti taasifamu keessatti sagaleefi wacaa siyaasaa osoo hin taane, ragaa saayinsawaa fi mirkanaa’aa irratti hundaa’uun xiinxala taasisuun barbaachisaa ta’uu hubachiisuu isaanii eeraniiru. Miidiyaaleen Gibtsii tokko tokko hidha kana yeroo barbaadan lolaafi barbadaa’uu bu’uuraalee misoomaa waliin walqabsiisu; yeroo biraa ammoo bishaan hir’achuu fi hongee fida jedhanii himatuun kan kaasan Gaazexeessaa Zaahid akka isaan jedhanitti, ilaalchi akkanaa yaada guutummaatti faallaa yaada hayyoota Gibtsii kan deemu tahuu hubachiisaniiru. Zaahid dabalataan akka ibsanitti, himannaan siyaasaa fi miidiyaaleen hidhi kun biyyoota yaa’a laga Abbayyaa jala jiran irratti balaa fida jedhanii dhiyeessan, fedhii siyaasaa kan of keessaa qabu malee, hundee saayinsawaa walitti fufiinsa qabu akka hin taane dubbataniiru. Akka isaan ibsanitti, seenaan dogoggoraa akkanaa mirga Itoophiyaan qabeenya uumamaa ishee jechuunis laga Abbayyaa gara biyyoota yaa’a gaditti yaa’u keessaa harka 86% kan ta’e, fayyadamuun misoomsuuf qabdu gufachiisuuf waggoota dheeraaf itti fufee kan turedha. Zaahid, baay’inni bishaanii waggaa guutuu laga Abbayyaa keessa darbu yeroo bonaafi roobaa irratti battalumatti adda baafamee beekamuu waan hin dandeenyeef, hanga bishaanii dursan tilmaamuun ykn murtii xumuraa kennuun akka hin danda’amne turtii ENA waliin taasisaniin ibsaniiru. Kanarra, miidiyaaleen Gibtsii “waca siyaasaa” irraa bahuun, qorannoowwan saayinsawaafi ragaa mirkanaa’aa irratti hundaa’uun gabaasa madaalawaa dhiyeessuu akka qaban Gaazexeessaa fi barreessaa Zaahid Ziidaan waamicha dhiyeessaniiru. #Ena Afaan Oromoo #TOI #Ena #
Deeggarsa Meeshaalee Barnootaa ENA’n taasiseet Gammanneerra – Maatii fi Barattootaa
Aug 14, 2026 80
Hagayya 8/2018 (ENA): Deeggarsa Meeshaalee Barnootaa ENA’n isaaniif taasiseef gammaduu isaanii barattoonnii fi maatiin barattootaa Magaalaa Baahir Daar deeggarsi taasiifameefii ibsan. Saganticharratti ENA’n odeeffannoo qaqqabsiisuu bira darbee hirmaannaa hawaasummaa fi tajaajila lammummaarratti bal’inaan hirmaachaa jiraachuu isaa Itti Aanaan Hogganaa olaanaa ENA Tafarraa Baqqallaa ibsaniiru. Hoggantoonnii fi hojjettoonni ENA, akkasumas hoggantoonnii fi jiraattonni Bulchiinsa Magaalaa Baahir Daar bakka argamanitti magaalattii sagantaan dhaabbii Ashaaraa Magariisaa raawwatameera. Saganticharratti kan argaman Itti Aanaa hojii gaggeessa olaanaa ENA Tafarraa Baqqallaa ENA’n lammilleef odeeffannoo madaalawaa fi yeroosaa eeggate qaqqabsiisuu bira darbee, hirmaannaa hawaasummaa fi tajaajila lammummaa taasiifamu irratti hirmaachaa jiraachuusaa ibsaniiru. Deeggarsi Manneen Barnootaaf waggoota ja’aa fi torban darbanitti itti fufinsaan raawwatamaa turuu eeranii; sagantaa Ashaaraa Magariisaa, deeggarsa meeshaalee barnootaa fi kanneen biroon taasifamu cimsee kan itti fufu ta’uu dubbataniiru. Barattoota 357f deeggarsa meeshaalee barnootaa gochuusaas ibsaniiru. Hoggantuun Waajjira Kantiibaa Magaalaa Baahir Daar Aadde Asiraatee Muuccee; Deeggarsi meeshaalee barnootaa fi dhaabbiin Ashaaraa magariisaa ENA’n taasiise, dhaabbatichi odeeffannoo qaqqabsiisuu bira darbee hirmaannaa hawaasummaa cimaa taasisaa jiraachuusaa qabatamaan kan agarsiisedha jedhaniiru. Sagantaan dhaabbii Ashaaraa Magariisaa raawwatameen eegumsa naannoof faayidaa kan qabu ta’uu ibsanii; deeggarsi meeshaalee barnootaas dhaloota boruu biyya ijaaruuf murteessaadha jedhaniiru. Hojiin fakkeenya ta’u ENA’n raawwate kanneen biroonis itti fufuu kan qabu ta’uu eeranii; gochaa gaarii taasiifame hundaaf maqaa bulchiinsa magaalaa Baahir Daariitiin galateeffataniiru. Sagantaa dhaabbii Ashaaraa Magariisaa fi deeggarsa meeshaalee barnootaa irratti hoggantoonni fi hojjettoonni ENA, akkasumas hoggantoonni fi jiraattonni Bulchiinsa Magaalattii hirmaataniiru.
.png)
Oromiyaatti waktii Arfaasaan lafa misoomerraa hanga ammaatti oomishni kuntaalli miliyoona 21 ol walitti qabameera
Aug 14, 2026 93
Hagayya 8/2018 (ENA): Naannoo Oromiyaatti waktii Arfaasaan midhaan facaafamerraa hanga ammaatti oomishni kuntaalli miliyoona 21 ol walitti qabamuusaa Biiroon Qonnaa Naannichaa beeksise. Naannoo Oroiyaatti Misoomni waktii Arfaasaa itti gaggeeffamu qonnaan bultootaa fi horsiisee bultootaaf madda dinagdee olaanaa fi bu'uura wabii nyaataati. Sochiin qonnaa bokkaa bonaan naannichatti gaggeeffamu kun qonnaan bultoonni nyaataan akka of danda'an taasisuun cinaatti, gabaa tasgabbeessuu keessatti ga'ee olaanaa qaba. Keessattuu kanneen akka Boorana, Gujii fi Arsiitti qonna Arfaasaatiin nyaata beelladaa omishuurraa darbuun midhaan nyaataa ijoon kan omishaman ta’uun dadammaqinsa misooma qonnaaf shoora olaanaa taphata. Naannichi Teeknooloojii ammayyaa fi fayyadama Makaanizeeshinii babal'isuun, dandeettii ga’umsa ogeessa qonnaan bultootaa guddisuunii fi galteewwan qonnaa yeroon dhiyeessuun milkaa’ina raawwii isaaf sababa ta'eera. Hogganaan Biiroo Qonnaa Naannoo Oromiyaa Obbo Geetuu Gammachuu ENA’f akka ibsanitti, naannichatti waktii Arfaasaan lafti hektaara miliyoona lama dhihaatu midhaan garaa garaan misoomuun gara omisha walitti qabuutti senamuusaa ibsaniiru. Bu'aa qabeessummaa qonna Arfaasaaf leenjiin hubannoo gabbisa dandeettii qonnaan bultootaa cimsan kennamuu ibsanii, ogeessonni deeggarsa ogummaa fi hordoffii walirraa hin cinne taasisaa turuu dubbataniiru. Galteewwan qonnaa Oomishaa fi oomishtummaa dabalan yeroon qonnaan bultootaafi horsiisee bultootaaf akka qaqqaban taasifamuu eeranii, kana malees midhaanichi ilbiisota midhaan nyaatanii fi aramaa ittisuuf qorichi farra aramaa fi farra ilbiisotaa dhiyaachuu ibsaniiru. Kanaanis qonna Arfaasaa kanaan midhaan gahe hektaara miliyoona 1 fi kuma dhibba 2 ol ta'u kan walitti qabame yoo ta’u, kanarraa oomisha kuntaalli miliyoona 21 fi kuma dhibba 8 argamuu danda'uun ibsameera. Sassaabbii oomishaa saffisaa fi qisaasama irraa bilisa taasisuuf makaanizeeshinii qonnaatiin fi humna namaa qindeessuun gaggeeffamaa jiraachuu eeraniiru. Hanga ammaatti oomishoota walitti qabaman xaafii, Qamadii, Garbuu, Salixii, Maashoo fi kan biroo kan argaman ta'uu ibsaniiru. Naannoo Oromiyaatti bakkeewwan Qonna Arfaasaa bal'inaan itti gaggeeffame godinaalee 11 keessatti yoo ta'u; isaan keessaa Boorana, Gujii, Arsii Lixa, Baalee fi Harargee Bahaatti ta’uun ibsameera.
Itiyoophiyaan dandeettii maddisiisuu anniisaa haaromfamuu danda’u guddisuun wiirtuu anniisaa naannichaa ta’aa jirti.
Aug 14, 2026 82
Hagayya 8/2018(ENA) : Itiyoophiyaan dandeettii maddisiisuu anniisaa haaromfamuu danda’u guddisuun wiirtuu anniisaa naannichaa ta’aa jirti jedhani Ministirri Bishaanii fi Inarjii Doktar Injiinar Habtaamuu Ittafaa. Misoomni qabeenya anniisaa Itiyoophiyaa dandeettii humna elektriikii kan akka bishaanii, aduu, bubbee fi ji’ooteermaalii guddisuuf haala mijeessaa jira. Imalli milkaa'aan misooma anniisaa haroomfamaas misooma madda humna elektriikii guddina diinagdeewaliin, guddina diinagdee immoo hariiroo naannawaan walqabsiisaa kan jiru galma ijaarsa diinagdee magariisaati. Misoomni anniisaa haroomfamaa Itiyoophiyaa diinagdee waaraa jijjiirama qilleensaaf hin jilbeenfanne uumuuf gargaara. Misoomni madda anniisaa haroomfamaa walitti qindeessuudhaan gaggeeffamus bu'uura dhiheessii anniisaa guddina indaastirii, qonnaa, misooma magaalaa fi diinagdee dijiitaalaa ariifachiisu ijaaraa jira. Itiyoophiyaan dandeettii humna anniisaa haroomfamaa maddisiisuu ishee guddisuudhaan wiirtuu anniisaa naannawichaa ta'aa jirti. Qabeenya bishaanii, aduu, bubbee fi ji’ooteermaalii misoomsuudhaan wabii fi waara'ummaa maddeen humna elektriikii cimsuun bu'uura diinagdee uumuun danda'ameera. Keessattuu, Hidhi Haaromsaa Guddichi tumsa lammiilee fi dandeettii biyya keessaatiin ijaarame seenaa misooma anniisaa Itiyoophiyaa keessatti boqonnaa haaraa banee jira. Imalli milkaa'aa misooma anniisaa haroomfamaa Itiyoophiyaa galma humna maddisiisuu irra darbee, galma misoomaa ardiichaa kan ta'e guddinaa fi badhaadhina waloo naannawaa ariifachiisuu dha. Dandeettiin dhiyeessii anniisaa Hidha Haaromsaa fedhii Itiyoophiyaa guutuu bira darbee, gara biyyoota ollatti erguudhaan hariiroo diinagdee naannawaa cimsuuf carraa haaraa uumee jira. Kanaanis Itiyoophiyaan qabeenya uumamaa tarsiimawaa misoomsuudhaan wabii anniisaa mataa ishee mirkaneessuu bira darbee, hariiroo anniisaa Baha Afrikaa fi tokkummaa diinagdee Afrikaatiif kan gargaaru boqonnaa haaraa ijaaraa jirti. Itiyoophiyaan Jibuutii, Keeniyaa fi biyyoota ollaa biroo wajjin hariiroo anniisaa bal'isuudhaan hojiiwwan guddinaa fi badhaadhina waloo cimsan hojjechaa jiraachuu Ministirri Bishaanii fi Inarjii Doktar Habtaamuu Ittafaa ibsaniiru. Fuuldurattis Sudaan Kibbaa fi Somaaliyaa dabalatee biyyoota ollaatiif humna elektriikii dhiheessuu fi bu'uura madda hariiroo anniisaa bal'isuuf qophiin taasifamaa jira. Gurgurtaan anniisaas Itiyoophiyaan wiirtuu anniisaa akka taatuuf gargaaruu bira darbee, madda galii sharafa alaa ta'uudhaan fayyadamummaa diinagdeen walqabatee itti fufee jiraachuu dubbataniiru. #Ena Afaan Oromoo #TOI #Ena #
.jpg)
Wallagga Bahaa: Giddu Gala Misooma Boqqolloo
Aug 14, 2026 73
Ministeerri Qonnaa oomishaafi oomishtummaa boqqolloo guddisuuf sirna kilaastaraan misoomsuu akka kallattii misoomaa ijoo tokkootti fudhatee hojjechaa jira. Sirni kun qonnaan bultoota gurmeessuun, sanyii boqqolloo filatamaa, mala qonnaa ammayyaa fi galteewwan qonnaa walitti qindeessuun, oomisha heektaara tokko irraa argamu guddisuuf kan kaayyeffatedha. Sochii misooma boqqolloo biyyaalessaa kana keessatti Godinni Wallagga Bahaatti bara oomishaa kana lafa heektaara 180,000 ol irratti qonnaan bultoota kuma 65 hirmaachisuun misoomni boqqolloo kilaastaraan misoomseera. Keessumaa Aanaa Guutoo Giddaa keessatti lafa heektaara 24,000 irratti boqqolloon misoomee, dirree qonnaa bal’aa uwwisee mul'ata. Sadarkaa biyyaatti bara kana qonna arfaasaatiin lafti heektaara 4,402,064 ta’u qotamee, keessaa heektaara 4,369,359 irratti boqqolloon misoomsamuu isaa Ministeerri Qonnaa ibseera. #Ena Afaan Oromoo #TOI #Ena #
Kan mul'ate
Miidiyaaleefi Hayyootni Gibtsii waa’ee Hidha Haaromsa Guddicha Itoophiyaarratti yaadaan wal-faallessaa jiraachuu ibsame
Aug 14, 2026 134
Hagayya 8/2018(ENA): Gaazexeessaa fi barreessaa Zaahid Ziidaan akka ibsanitti, gabaasni miidiyaalee Gibxii waa’ee Hidha Haaromsa Guddicha Itoophiyaa dhiyeessan kan wal hin simne yoo ta’u, madaallii saayinsawaa ogeeyyii saayinsii fi bishaanii Gibtsii hedduu waliin kan wal-faallessudha jechuun ibsaniiru. Gaazexeessaa Zaahid ENA’f yaada kennaniin, marii fi falmiin Hidha Haaromsaa Guddichaarratti taasifamu xiinxala saayinsawaa fi teeknikaa irratti xiyyeeffachuu mannaa, seenaan miidiyaa ifa hin taaneefi wal-faallaa ta’een kan hoogganamu ta’uu ibsaniiru. Ji’oolojistiin Gibtsii Dooktar Abbaas Sharaaqii, hidhi kun uumamaan Gibtsii irratti miidhaa kamiyyuu akka hin geessisne ifatti kan ibsan ogeeyyii biyyattii keessaa tokko ta’uu gaazexeessaan kun eeraniiru. Akkasumas, saayinsistiin Gibtsii kan biraa Dooktar Sameeh Armaaniyoos, Hidhi Haaromsaa Guddichi pirojektii humna ibsaa maddisiisuuf bishaan fayyadamu yoo ta’u, bishaaniin hanqina hin uumin; humna elektirikaa erga maddisiisee booda bishaanichi kallattiin gara lagaatti kan deebi’u ta’uu isaa ibsaniiru. Haaluma walfakkaatuun, saayinsitistiin Hawaa Dooktar Faariq El-Baaz, hidhi kun bulchiinsi bishaanii fooyya’aa akka jiraatu gochuun, faayidaa Itoophiyaa qofa osoo hin taane faayidaa Sudaanii fi Gibtsiis eeguuf akka gargaaru ibsuu isaanii Gaazexeessaa fi barreessaa Zaahid Ziidaan himaniiru. Gaazexeessaan kun ogeeyyii Sudaan, kanneen akka Piroofeesar Saayif Al-Diin Haamaad dabalatee Ministira Bishaaniifi Jallisii Sudaan kan duraanii Usmaan Al-Toom eeruun, marii laga Abbayyaa irratti taasifamu keessatti sagaleefi wacaa siyaasaa osoo hin taane, ragaa saayinsawaa fi mirkanaa’aa irratti hundaa’uun xiinxala taasisuun barbaachisaa ta’uu hubachiisuu isaanii eeraniiru. Miidiyaaleen Gibtsii tokko tokko hidha kana yeroo barbaadan lolaafi barbadaa’uu bu’uuraalee misoomaa waliin walqabsiisu; yeroo biraa ammoo bishaan hir’achuu fi hongee fida jedhanii himatuun kan kaasan Gaazexeessaa Zaahid akka isaan jedhanitti, ilaalchi akkanaa yaada guutummaatti faallaa yaada hayyoota Gibtsii kan deemu tahuu hubachiisaniiru. Zaahid dabalataan akka ibsanitti, himannaan siyaasaa fi miidiyaaleen hidhi kun biyyoota yaa’a laga Abbayyaa jala jiran irratti balaa fida jedhanii dhiyeessan, fedhii siyaasaa kan of keessaa qabu malee, hundee saayinsawaa walitti fufiinsa qabu akka hin taane dubbataniiru. Akka isaan ibsanitti, seenaan dogoggoraa akkanaa mirga Itoophiyaan qabeenya uumamaa ishee jechuunis laga Abbayyaa gara biyyoota yaa’a gaditti yaa’u keessaa harka 86% kan ta’e, fayyadamuun misoomsuuf qabdu gufachiisuuf waggoota dheeraaf itti fufee kan turedha. Zaahid, baay’inni bishaanii waggaa guutuu laga Abbayyaa keessa darbu yeroo bonaafi roobaa irratti battalumatti adda baafamee beekamuu waan hin dandeenyeef, hanga bishaanii dursan tilmaamuun ykn murtii xumuraa kennuun akka hin danda’amne turtii ENA waliin taasisaniin ibsaniiru. Kanarra, miidiyaaleen Gibtsii “waca siyaasaa” irraa bahuun, qorannoowwan saayinsawaafi ragaa mirkanaa’aa irratti hundaa’uun gabaasa madaalawaa dhiyeessuu akka qaban Gaazexeessaa fi barreessaa Zaahid Ziidaan waamicha dhiyeessaniiru. #Ena Afaan Oromoo #TOI #Ena #
Deeggarsa Meeshaalee Barnootaa ENA’n taasiseet Gammanneerra – Maatii fi Barattootaa
Aug 14, 2026 80
Hagayya 8/2018 (ENA): Deeggarsa Meeshaalee Barnootaa ENA’n isaaniif taasiseef gammaduu isaanii barattoonnii fi maatiin barattootaa Magaalaa Baahir Daar deeggarsi taasiifameefii ibsan. Saganticharratti ENA’n odeeffannoo qaqqabsiisuu bira darbee hirmaannaa hawaasummaa fi tajaajila lammummaarratti bal’inaan hirmaachaa jiraachuu isaa Itti Aanaan Hogganaa olaanaa ENA Tafarraa Baqqallaa ibsaniiru. Hoggantoonnii fi hojjettoonni ENA, akkasumas hoggantoonnii fi jiraattonni Bulchiinsa Magaalaa Baahir Daar bakka argamanitti magaalattii sagantaan dhaabbii Ashaaraa Magariisaa raawwatameera. Saganticharratti kan argaman Itti Aanaa hojii gaggeessa olaanaa ENA Tafarraa Baqqallaa ENA’n lammilleef odeeffannoo madaalawaa fi yeroosaa eeggate qaqqabsiisuu bira darbee, hirmaannaa hawaasummaa fi tajaajila lammummaa taasiifamu irratti hirmaachaa jiraachuusaa ibsaniiru. Deeggarsi Manneen Barnootaaf waggoota ja’aa fi torban darbanitti itti fufinsaan raawwatamaa turuu eeranii; sagantaa Ashaaraa Magariisaa, deeggarsa meeshaalee barnootaa fi kanneen biroon taasifamu cimsee kan itti fufu ta’uu dubbataniiru. Barattoota 357f deeggarsa meeshaalee barnootaa gochuusaas ibsaniiru. Hoggantuun Waajjira Kantiibaa Magaalaa Baahir Daar Aadde Asiraatee Muuccee; Deeggarsi meeshaalee barnootaa fi dhaabbiin Ashaaraa magariisaa ENA’n taasiise, dhaabbatichi odeeffannoo qaqqabsiisuu bira darbee hirmaannaa hawaasummaa cimaa taasisaa jiraachuusaa qabatamaan kan agarsiisedha jedhaniiru. Sagantaan dhaabbii Ashaaraa Magariisaa raawwatameen eegumsa naannoof faayidaa kan qabu ta’uu ibsanii; deeggarsi meeshaalee barnootaas dhaloota boruu biyya ijaaruuf murteessaadha jedhaniiru. Hojiin fakkeenya ta’u ENA’n raawwate kanneen biroonis itti fufuu kan qabu ta’uu eeranii; gochaa gaarii taasiifame hundaaf maqaa bulchiinsa magaalaa Baahir Daariitiin galateeffataniiru. Sagantaa dhaabbii Ashaaraa Magariisaa fi deeggarsa meeshaalee barnootaa irratti hoggantoonni fi hojjettoonni ENA, akkasumas hoggantoonni fi jiraattonni Bulchiinsa Magaalattii hirmaataniiru.
.png)
Oromiyaatti waktii Arfaasaan lafa misoomerraa hanga ammaatti oomishni kuntaalli miliyoona 21 ol walitti qabameera
Aug 14, 2026 93
Hagayya 8/2018 (ENA): Naannoo Oromiyaatti waktii Arfaasaan midhaan facaafamerraa hanga ammaatti oomishni kuntaalli miliyoona 21 ol walitti qabamuusaa Biiroon Qonnaa Naannichaa beeksise. Naannoo Oroiyaatti Misoomni waktii Arfaasaa itti gaggeeffamu qonnaan bultootaa fi horsiisee bultootaaf madda dinagdee olaanaa fi bu'uura wabii nyaataati. Sochiin qonnaa bokkaa bonaan naannichatti gaggeeffamu kun qonnaan bultoonni nyaataan akka of danda'an taasisuun cinaatti, gabaa tasgabbeessuu keessatti ga'ee olaanaa qaba. Keessattuu kanneen akka Boorana, Gujii fi Arsiitti qonna Arfaasaatiin nyaata beelladaa omishuurraa darbuun midhaan nyaataa ijoon kan omishaman ta’uun dadammaqinsa misooma qonnaaf shoora olaanaa taphata. Naannichi Teeknooloojii ammayyaa fi fayyadama Makaanizeeshinii babal'isuun, dandeettii ga’umsa ogeessa qonnaan bultootaa guddisuunii fi galteewwan qonnaa yeroon dhiyeessuun milkaa’ina raawwii isaaf sababa ta'eera. Hogganaan Biiroo Qonnaa Naannoo Oromiyaa Obbo Geetuu Gammachuu ENA’f akka ibsanitti, naannichatti waktii Arfaasaan lafti hektaara miliyoona lama dhihaatu midhaan garaa garaan misoomuun gara omisha walitti qabuutti senamuusaa ibsaniiru. Bu'aa qabeessummaa qonna Arfaasaaf leenjiin hubannoo gabbisa dandeettii qonnaan bultootaa cimsan kennamuu ibsanii, ogeessonni deeggarsa ogummaa fi hordoffii walirraa hin cinne taasisaa turuu dubbataniiru. Galteewwan qonnaa Oomishaa fi oomishtummaa dabalan yeroon qonnaan bultootaafi horsiisee bultootaaf akka qaqqaban taasifamuu eeranii, kana malees midhaanichi ilbiisota midhaan nyaatanii fi aramaa ittisuuf qorichi farra aramaa fi farra ilbiisotaa dhiyaachuu ibsaniiru. Kanaanis qonna Arfaasaa kanaan midhaan gahe hektaara miliyoona 1 fi kuma dhibba 2 ol ta'u kan walitti qabame yoo ta’u, kanarraa oomisha kuntaalli miliyoona 21 fi kuma dhibba 8 argamuu danda'uun ibsameera. Sassaabbii oomishaa saffisaa fi qisaasama irraa bilisa taasisuuf makaanizeeshinii qonnaatiin fi humna namaa qindeessuun gaggeeffamaa jiraachuu eeraniiru. Hanga ammaatti oomishoota walitti qabaman xaafii, Qamadii, Garbuu, Salixii, Maashoo fi kan biroo kan argaman ta'uu ibsaniiru. Naannoo Oromiyaatti bakkeewwan Qonna Arfaasaa bal'inaan itti gaggeeffame godinaalee 11 keessatti yoo ta'u; isaan keessaa Boorana, Gujii, Arsii Lixa, Baalee fi Harargee Bahaatti ta’uun ibsameera.
Itiyoophiyaan dandeettii maddisiisuu anniisaa haaromfamuu danda’u guddisuun wiirtuu anniisaa naannichaa ta’aa jirti.
Aug 14, 2026 82
Hagayya 8/2018(ENA) : Itiyoophiyaan dandeettii maddisiisuu anniisaa haaromfamuu danda’u guddisuun wiirtuu anniisaa naannichaa ta’aa jirti jedhani Ministirri Bishaanii fi Inarjii Doktar Injiinar Habtaamuu Ittafaa. Misoomni qabeenya anniisaa Itiyoophiyaa dandeettii humna elektriikii kan akka bishaanii, aduu, bubbee fi ji’ooteermaalii guddisuuf haala mijeessaa jira. Imalli milkaa'aan misooma anniisaa haroomfamaas misooma madda humna elektriikii guddina diinagdeewaliin, guddina diinagdee immoo hariiroo naannawaan walqabsiisaa kan jiru galma ijaarsa diinagdee magariisaati. Misoomni anniisaa haroomfamaa Itiyoophiyaa diinagdee waaraa jijjiirama qilleensaaf hin jilbeenfanne uumuuf gargaara. Misoomni madda anniisaa haroomfamaa walitti qindeessuudhaan gaggeeffamus bu'uura dhiheessii anniisaa guddina indaastirii, qonnaa, misooma magaalaa fi diinagdee dijiitaalaa ariifachiisu ijaaraa jira. Itiyoophiyaan dandeettii humna anniisaa haroomfamaa maddisiisuu ishee guddisuudhaan wiirtuu anniisaa naannawichaa ta'aa jirti. Qabeenya bishaanii, aduu, bubbee fi ji’ooteermaalii misoomsuudhaan wabii fi waara'ummaa maddeen humna elektriikii cimsuun bu'uura diinagdee uumuun danda'ameera. Keessattuu, Hidhi Haaromsaa Guddichi tumsa lammiilee fi dandeettii biyya keessaatiin ijaarame seenaa misooma anniisaa Itiyoophiyaa keessatti boqonnaa haaraa banee jira. Imalli milkaa'aa misooma anniisaa haroomfamaa Itiyoophiyaa galma humna maddisiisuu irra darbee, galma misoomaa ardiichaa kan ta'e guddinaa fi badhaadhina waloo naannawaa ariifachiisuu dha. Dandeettiin dhiyeessii anniisaa Hidha Haaromsaa fedhii Itiyoophiyaa guutuu bira darbee, gara biyyoota ollatti erguudhaan hariiroo diinagdee naannawaa cimsuuf carraa haaraa uumee jira. Kanaanis Itiyoophiyaan qabeenya uumamaa tarsiimawaa misoomsuudhaan wabii anniisaa mataa ishee mirkaneessuu bira darbee, hariiroo anniisaa Baha Afrikaa fi tokkummaa diinagdee Afrikaatiif kan gargaaru boqonnaa haaraa ijaaraa jirti. Itiyoophiyaan Jibuutii, Keeniyaa fi biyyoota ollaa biroo wajjin hariiroo anniisaa bal'isuudhaan hojiiwwan guddinaa fi badhaadhina waloo cimsan hojjechaa jiraachuu Ministirri Bishaanii fi Inarjii Doktar Habtaamuu Ittafaa ibsaniiru. Fuuldurattis Sudaan Kibbaa fi Somaaliyaa dabalatee biyyoota ollaatiif humna elektriikii dhiheessuu fi bu'uura madda hariiroo anniisaa bal'isuuf qophiin taasifamaa jira. Gurgurtaan anniisaas Itiyoophiyaan wiirtuu anniisaa akka taatuuf gargaaruu bira darbee, madda galii sharafa alaa ta'uudhaan fayyadamummaa diinagdeen walqabatee itti fufee jiraachuu dubbataniiru. #Ena Afaan Oromoo #TOI #Ena #
.jpg)
Wallagga Bahaa: Giddu Gala Misooma Boqqolloo
Aug 14, 2026 73
Ministeerri Qonnaa oomishaafi oomishtummaa boqqolloo guddisuuf sirna kilaastaraan misoomsuu akka kallattii misoomaa ijoo tokkootti fudhatee hojjechaa jira. Sirni kun qonnaan bultoota gurmeessuun, sanyii boqqolloo filatamaa, mala qonnaa ammayyaa fi galteewwan qonnaa walitti qindeessuun, oomisha heektaara tokko irraa argamu guddisuuf kan kaayyeffatedha. Sochii misooma boqqolloo biyyaalessaa kana keessatti Godinni Wallagga Bahaatti bara oomishaa kana lafa heektaara 180,000 ol irratti qonnaan bultoota kuma 65 hirmaachisuun misoomni boqqolloo kilaastaraan misoomseera. Keessumaa Aanaa Guutoo Giddaa keessatti lafa heektaara 24,000 irratti boqqolloon misoomee, dirree qonnaa bal’aa uwwisee mul'ata. Sadarkaa biyyaatti bara kana qonna arfaasaatiin lafti heektaara 4,402,064 ta’u qotamee, keessaa heektaara 4,369,359 irratti boqqolloon misoomsamuu isaa Ministeerri Qonnaa ibseera. #Ena Afaan Oromoo #TOI #Ena #
POA English
Pulse Of Africa - English Language
Your news, current affairs and entertainment channel
Join us on
POA Arabic - عربي
Pulse Of Africa - Arabic Language
قناتكم الاخبارية و الترفيهية
Join us on
Siyaasa
Miidiyaaleefi Hayyootni Gibtsii waa’ee Hidha Haaromsa Guddicha Itoophiyaarratti yaadaan wal-faallessaa jiraachuu ibsame
Aug 14, 2026 134
Hagayya 8/2018(ENA): Gaazexeessaa fi barreessaa Zaahid Ziidaan akka ibsanitti, gabaasni miidiyaalee Gibxii waa’ee Hidha Haaromsa Guddicha Itoophiyaa dhiyeessan kan wal hin simne yoo ta’u, madaallii saayinsawaa ogeeyyii saayinsii fi bishaanii Gibtsii hedduu waliin kan wal-faallessudha jechuun ibsaniiru. Gaazexeessaa Zaahid ENA’f yaada kennaniin, marii fi falmiin Hidha Haaromsaa Guddichaarratti taasifamu xiinxala saayinsawaa fi teeknikaa irratti xiyyeeffachuu mannaa, seenaan miidiyaa ifa hin taaneefi wal-faallaa ta’een kan hoogganamu ta’uu ibsaniiru. Ji’oolojistiin Gibtsii Dooktar Abbaas Sharaaqii, hidhi kun uumamaan Gibtsii irratti miidhaa kamiyyuu akka hin geessisne ifatti kan ibsan ogeeyyii biyyattii keessaa tokko ta’uu gaazexeessaan kun eeraniiru. Akkasumas, saayinsistiin Gibtsii kan biraa Dooktar Sameeh Armaaniyoos, Hidhi Haaromsaa Guddichi pirojektii humna ibsaa maddisiisuuf bishaan fayyadamu yoo ta’u, bishaaniin hanqina hin uumin; humna elektirikaa erga maddisiisee booda bishaanichi kallattiin gara lagaatti kan deebi’u ta’uu isaa ibsaniiru. Haaluma walfakkaatuun, saayinsitistiin Hawaa Dooktar Faariq El-Baaz, hidhi kun bulchiinsi bishaanii fooyya’aa akka jiraatu gochuun, faayidaa Itoophiyaa qofa osoo hin taane faayidaa Sudaanii fi Gibtsiis eeguuf akka gargaaru ibsuu isaanii Gaazexeessaa fi barreessaa Zaahid Ziidaan himaniiru. Gaazexeessaan kun ogeeyyii Sudaan, kanneen akka Piroofeesar Saayif Al-Diin Haamaad dabalatee Ministira Bishaaniifi Jallisii Sudaan kan duraanii Usmaan Al-Toom eeruun, marii laga Abbayyaa irratti taasifamu keessatti sagaleefi wacaa siyaasaa osoo hin taane, ragaa saayinsawaa fi mirkanaa’aa irratti hundaa’uun xiinxala taasisuun barbaachisaa ta’uu hubachiisuu isaanii eeraniiru. Miidiyaaleen Gibtsii tokko tokko hidha kana yeroo barbaadan lolaafi barbadaa’uu bu’uuraalee misoomaa waliin walqabsiisu; yeroo biraa ammoo bishaan hir’achuu fi hongee fida jedhanii himatuun kan kaasan Gaazexeessaa Zaahid akka isaan jedhanitti, ilaalchi akkanaa yaada guutummaatti faallaa yaada hayyoota Gibtsii kan deemu tahuu hubachiisaniiru. Zaahid dabalataan akka ibsanitti, himannaan siyaasaa fi miidiyaaleen hidhi kun biyyoota yaa’a laga Abbayyaa jala jiran irratti balaa fida jedhanii dhiyeessan, fedhii siyaasaa kan of keessaa qabu malee, hundee saayinsawaa walitti fufiinsa qabu akka hin taane dubbataniiru. Akka isaan ibsanitti, seenaan dogoggoraa akkanaa mirga Itoophiyaan qabeenya uumamaa ishee jechuunis laga Abbayyaa gara biyyoota yaa’a gaditti yaa’u keessaa harka 86% kan ta’e, fayyadamuun misoomsuuf qabdu gufachiisuuf waggoota dheeraaf itti fufee kan turedha. Zaahid, baay’inni bishaanii waggaa guutuu laga Abbayyaa keessa darbu yeroo bonaafi roobaa irratti battalumatti adda baafamee beekamuu waan hin dandeenyeef, hanga bishaanii dursan tilmaamuun ykn murtii xumuraa kennuun akka hin danda’amne turtii ENA waliin taasisaniin ibsaniiru. Kanarra, miidiyaaleen Gibtsii “waca siyaasaa” irraa bahuun, qorannoowwan saayinsawaafi ragaa mirkanaa’aa irratti hundaa’uun gabaasa madaalawaa dhiyeessuu akka qaban Gaazexeessaa fi barreessaa Zaahid Ziidaan waamicha dhiyeessaniiru. #Ena Afaan Oromoo #TOI #Ena #
.jpg)
Gareewwan Hojii yaadota ajandaa isaanii dhiyeessaa jiru
Aug 14, 2026 120
Hagayya 8/2018 (ENA) : Gareewwan Hojii yaadota ajandaa isaanii gareewwan gurmeessaniif dhiyeessaa jiru. Gareewwan hojii hundi yaadota qopheessan irratti waliigalan, garee addaa miseensota120 qabu, yaadota kana walitti qabu, sirreessuu, madaaluu fi qindeessuuf hundaa’eef dhiyeessaa jiru. Gareen kun miseensoota 15, gareewwan hojii saddeet tokkoon tokkoon isaanii miseensota 500 qaban keessaa filatamaniin kan hundaa’edha. Gareen kun yaadota ajandaa hunda irratti waliigalame dhaggeeffatee walitti qindeessuu fi yaadota dhiyaatan gidduutti walfaallaan akka hin uumamne of eeggannoo taasisa. Akkasumas yaadota waliigalaa keessatti walsimannaa fi tokkummaa uumuun, yaada qindaa’e gara walga’ii guddaa miseensota 4000 qabuutti dhiyeessuuf ni qopheessa. Yeroo ammaa gareen hojii yaadota garicharraa dhiyaatan dhaggeeffachaa jira. #Ena Afaan Oromoo #TOI #Ena #
Miidiyaaleen hojii isaani keessatti faayidaa biyyaaleessaa gidduugalaa taasisuu qabu
Aug 13, 2026 295
Hagayya 7/2018 (ENA): Miidiyaaleen hojii isaani keessatti faayidaa biyyaaleessaa gidduugalaa taasisuu akka qaban Mana Maree Bakka Bu'oota Uummataatti waliitti qabaan koree Dhaabbi dhimmoota Dimokraasii Obbo Iwunatee Allanee ibsan. Abbaan Taayitaa Miidiyaalee Itoophiyaa sirna to'annoo miidiyaa cimsuuf dandeessisu waliigaltee waloo dhaabbilee adda addaa waliin mallatteesseera. Waliigaltichas Hoggantun Olaanaan Abbaa Taayitaa Miidiyaa Itoophiyaa Haaymanot Zallaqaa hojii gaggeessitoota dhaabbilee waliin mallatteessaniiru. Mana Maree Bakka Bu'oota Uummataatti Waliiti qabaan koree Dhaabbi Dhimmoota Dimokraasii Obbo Iwunatee Allanee akka jedhanitti, miidiyaaleen ijaarsa biyyaa fi dhalootaa keessatti shoora qabaachuu ibsaniiru. Bara ammaa kana odeeffannoon sobaa babal'achuu fi gaazzexeessummaan, akkasumas rogeessuumman walitti makamuu isaanii eeraniiru. Meeshaan guddaan biyyaa fi dhaloota ijaaru lolaa fi walitti bu'insaaf oolaa akka jiru kaasanii, kunis dandeettii to'annoo miidiyaa dijiitaalaa kan qoru ta'uu ibsan. Dhiibbaa gama miidiyaa dijiitaalaan dhufu to'achuuf imaammanni dandeessisu akka barbaachisus dubbataniiru. Faayidaan biyyaaleessaa, nagaa fi tasgabbiin uummataa xiyyeeffannoo guddaa hojii miidiyaalee ta'uu akka qabu eeranii, kanaafis sirna uumuu fi muuxannoowwan fudhachuun akka barbaachisu hubachiisaniiru. Labsiin bilisummaa odeeffannoo isa kanaan duraarra haala fooyya'aan qophaa'uu kan ibsan Obbo Iwunatee Allanee, dhaabbileen odeeffannoo miidiyaaleef banaa gochuun dirqama isaanii ta'uus eeraniiru. Nagaa fi guddina biyyaatiif tattaaffii qindaawaa gochuun akka barbaachisu kaasanii, miidiyaaleen carraa kanatti sirnaan fayyadamuu qabu jedhaniiru.
.jpg)
Yaa’iin Marii Biyyaalessaa haala karoora qabameen milkiin adeemsifamaa jira – Komishinicha
Aug 13, 2026 199
Hagayya 7/2018 (ENA):Yaa’iin Marii Biyyaalessaa karooruma qabame irratti hundaa'uun milkiin adeemsifamaa akka jiru Itti Aantuun Komishiinara Olaanaa Komishinii Marii Biyyaalessaa Itoophiyaa, Hiruut Gabra-Sillaasee ibsan. Itti Aantuun Komishiinara Olaanaa Komishinii Marii Biyyaalessaa Itoophiyaa Hiruut GabraSillaase Ibsa kanaanis, yeroo ammaa gamtaan miseensota 500 irraa ijaarame ajandaalee gareen irratti mari'achaa turan irratti waliigaltee irra ga'uun yaada furmaataa dhiyaate irratti mallatteessanii xumuraa jiraachuu isaanii ibsaniiru. Adeemsa kana keessatti wal-dhabdeen yaadaa fi dhimmoonni falmisiisoon jiraachuu kan ibsan, Komishinarri kun; kanaanis falmiin yaada irratti godhamuun mariin kun hagam barbaachisaa akka ta'e kan ittiin mirkaneeffannedha jedhaniiru. Yaadolee hedduu irratti wal-dhaggeeffachuun gara yaada tokkootti dhufuu isaanii eeruun, ammas gareewwan saddeettan dhimmoota hedduu irratti walii galuun hojii isaanii xumuraa jiraachuu isaanii addeessaniiru. Fuulduraattis gareewwan saddeettan kun yaadolee furmaataa irratti walii galan wal-simsiisuu (harmonize) gochuu kan danda'u gareen akka ijaarame ibsaniiru. Gareen kunis hojii isaa har'a waaree booda kan jalqabu ta'uu ibsaniiru. Gareen hundaa'e kunis hojiin inni hojjetu waliigala yaada furmaataa dhiyaatuuf walfakkattummaa akka qabaatu kan taasisu ta'uu ibsaniiru.
Yaa’ii marii biyyaaleessaa irratti yaadota adda addaa bilisummaan akka dhiyaatan gochuun rakkoolee mariidhaan furuuf carraa bal'aa uumeera - Hirmaattota
Aug 13, 2026 192
Hagayya 7/2018 (ENA):Yaa’iin marii biyyaaleessaa Itoophiyaa irratti yaadotni adda addaa bilisummaan akka dhiyaatan gochuun, rakkoolee turaniif mariidhaan furmaata kennuuf carraa bal'aa uumuu isaa hirmaattonni ibsan. Yaa’iin marii biyyaaleessaa Itoophiyaa walii galaa Adoolessa 8 bara 2018 irraa eegalee Wiirtuu Konveenshinii Idil-Addunyaa Addisitti gaggeeffamaa jira. Hirmaattonni kuma afur ta’an biyya keessaa fi ala jiran uummata Itoophiyaa bakka bu'an ajandaawwan gurguddoo saddeet irratti waliigaltee uumuuf marii’achaa jiru. Hirmaattonni yaadasaanii ENA’f kennan akka ibsanitti, yaadotni marii sana irratti ka'aa jiran ijaarsa biyyaa waaraatiif gumaacha guddaa kan taasisan ta’uu ibsaniiru. Hirmaattota keessaa dhaabbata hawaasa siivikii bakka bu'uun kan hirmaachaa jiran Doktor Abdiisaa Abbabaa akka ibsanitti, marii kana irratti kutaan hawaasaa Itoophiyaa guutuu irraa walitti babba'an hirmaachaa kan jiran yoo ta'u, kanniin hirmaatan hundi yaada isaanii bilisummaan dhiyeeffachaa jiru. Marichi yaadotni adda addaa daangaa malee akka ka'an carraa uumuu isaa eeranii; kunis rakkoolee bifa hirmaachisaa ta'een mari'achuudhaan har'aaf qofa osoo hin ta'iin boruufis furmaata waaraa fiduuf kan gargaarudha jedhaniiru. Yaadotni hirmaattotaan ka'aa jiran Itoophiyaa gara nagaa waaraa, ol'aantummaa fi guddinaatti ceesisuuf kan gargaaran ta'uu ibsanii; adeemsichi ijaarsa sirna dimokiraasii biyyaattiifis gumaacha ol'aanaa qaba jedhaniiru. Bakka bu'aan Paartii Sosocho'a Bilisummaa Sidaamaa Obbo Simaachaw Engisoo akka ibsanitti, seenaa Itoophiyaa keessatti uummanni hedduun bakka tokkotti walitti dhufuun yeroo mari'atu kan jalqabaati jedhaniiru; yaadota marii sana irratti ka'an irratti mari'achuudhaan gara waliigaltee tokkootti dhufamaa akka jiru eeraniiru. Marichi rakkooleedhaaf furmaata waaraa kennuuf carraa guddaa uumuu isaa eeranii; kunis biyya fooyyoftuu dhaloota dhufuuf dabarsanii kennuuf kan gargaaru ta'uu dubbataniiru. Mariin biyyaaleessaa kun Itoophiyaan sabdaneessummaashee jabeessuudhaan Afrikaa bira dabartee Sadarkaa Idil-Addunyaatti shoora gaarii akka taphattu kan taasisudha jedhaniiru.
Itoophiyaaf Ulaa Galaanaa Argachuun Maaliif Dirqamaa Ta’ee?
Aug 12, 2026 469
Dhimmi Ulaa Galaanaa dubbii siyaasaa yeroo gabaabaa ykn fedhii sa'aatii muraasaa miti. Biyya uummata miliyoona 130 ol qabduuf, gaaffiin kun dhimma jireenyaa, guddina dinagdee fi nageenya biyyaalessaa itti fufiinsa qabuudha. Biyyi tokko guddina dinagdee ishee guutummaatti Ulaa Galaanaa biyya biraa irratti hirkattee jirti yoo taa’e, dinagdeen ishee yeroo kamiyyuu sodaa keessa jiraata. Haala saayinsaawaa, dinagdee fi Seera Idil-Addunyaatiin yoo ilaalle, sababoonni ijoon gaaffii kanaa kanneen gadiiti: 1 . Baasii biyyaatti hir’suu •Itoophiyaan meeshaalee alaa galchitu fi gara alaatti ergitu %95 ol karaa Jibuutii qofaa fayyadamti. Kanaafis waggaatti kaffaltii tajaajila buufata Ulaa Galaanaa fi dooniidhaaf qarshii doolaara biliyoonan lakka’amuu baasti. •Baasiin kun gatii meeshaalee biyya keessa irratti dabaltaa uuma, akkasumas sharafa alaa biyyattiin ittiin misooma biroo gaggeessuu dandeessu jalaa fudhata. 2 . Baay'ina uummataa fi guddina diinagdee ariifachiisa •Addunyaa irratti Itoophiyaan biyyoota Ulaa Galaanaa hin qabne taatee garuu ammoo biyyoota uummata baay’ee qaban keessaa tokkooffaa ta’uun ishee, gaaffiin ulaa galaanaa dirqama ta’usaa agarsiisa. •Dabalataaniis Ulaa Galaanaa mataa isee qabaachuun guddina industirii fi hojii uumuuf iddoo guddaa qaba. •Hundaa ol dinagdeen Itoophiyaa gama hundaanu ariitidhaan guddaacha waan jiruuf Gabaa Addunyaa barbaada. Qaqqabummaa gaba addunyaatiif ammo Ulaan Galaanaa baay’ee barbaachisaadha. 3 Haala Seera Idil-Addunyaa •Seera Galaana Idil-Addunyaa keessatti, biyyoonni ulaa galaanaa hin qabne mirga galaana fayyadamuu, Daldala Idil-Addunyaa irratti hirmaachuu fi daandii geessituu ulaa galaanaa argachuu akka danda'an ni heyyaama. •Gaaffiin Itoophiyaas haala Seera Idil-Addunyaa kana irratti hundaa'uudhaan mirga dinagdee ishee kabachiifachuuf ni hojjetti. 4. Haala Siyaasaa fi Nageenya Gaanfa Afrikaa •Galaanni Diimaan sarara Daldala Addunyaa irratti bakka murteessaadha. Itiyoophiyaanis sarara kana irratti qooda fudhattee, nageenyaa fi tas-gabbii naannichaaf gumaacha guddaa bahachuu qabdi. •Itoophiyaan Seenaa ishee keessatti galaana waliin hidhata cimaa kan qabdu yoo ta'u, dhabamuun ulaa galaanaa yeroo dhihoo keessa mudateen guddina isee irratti gufuu guddaa ta'eera. Kanaafuu guddina arifaachisa kana itti fufsiisu ulaan galaana barbaachisaadha. 5. Yaadama waliin guddachuu •Gaaffiin kun waraana yookan sarbiinsa daangaa biyya olla irratti gageessu osoo hin taane yaadam waalin guddachu maddi isaa ammo ida’aamudha. •Biyyoota ollaa waliin qabeenya uumamaa waloon fayyaadamanii waliin guddachuuf hawwii Itoophiyaan qabdu itti fufsiisufis Ulaan Galaana barbaachisa.
Itoophiyaan walitti hidhamiinsa naannawaa fi badhaadhina waloo Afrikaaf bu’uura jabaa kaa’aa jirti – Ambaasaaddar Albeerti Muchaangaa
Aug 12, 2026 301
Hagayya 06/2018(ENA): Itoophiyaan walitti hidhamiinsa naannoo fi walitti makamiinsa dinagdee Afrikaa saffisiisuun, badhaadhina waloo Afrikaaf bu’uura cimaa kaa’aa akka jiru Itoophiyaatti Ambaasaaddarri Zaambiyaa Ambaasaaaddar Albeerti Muchaangaa ibsan. Zaambiyaan Itoophiyaa waliin daldalaa, invastimantii fi dameewwan garaagaraa irratti tumsa dipilomaasii haaraa caalaatti cimsuuf kutannoo kan qabdu ta’uu Ambaasaaddarichi ibsaniiru. Keessattuu hariiroon michummaa dipilomaasii Zaambiyaa fi Itoophiyaa gidduu jiru damee daldalaa fi tumsa invastimantii irratti cimee kan itti fufe ta’uus eeraniiru. Itoophiyaan walitti hidhamiinsa naannoo fi walitti makamiinsa dinagdee Afrikaa saffisiisuun, akka fakkeenyatti eeramaa kan jirtu yoo ta’u, badhaadhina waloo Afrikaaf bu’uura ajaa’ibaa fi cimaa kaa’aa akka jirtus hubachiisaniiru. Itoophiyaan dameewwan dhiyeessii humna elektirikaa naannicha gidduutti, walitti hidhamiinsa bu’uuraalee misoomaa, daldalaa fi tumsa invastimantii keessatti dandeettii misoomaa uumte akka fakkeenyaatti fudhatamuu akka qabus ibsaniiru. Komishiniin Tumsa Waloo Itoophiyaafi Zaambiyaa hundeeffames walga’ii of duratti Itoophiyaatti gaggeessanin dhimmoota biyyoota lameeniif faayidaa waloo irratti waliigaltee fi hubannoo waliinii uumuuf akka hojjetanis ibsaniiru. #Ena Afaan Oromoo #TOI #Ena #
Abbayii fi Galaanni Diimaan bu’uura guddina walii galaa Itoophiyaa fi walitti-hidhaminsa Riijinii kan mirkaneessanidha – Dr.Injiinar Habtaamuu Ittafaa
Aug 11, 2026 443
Hagayya 5/2018 (ENA) Abbayii fi Galaanni Diimaan bu’uura guddina waliigalaa Itoophiyaa fi walitti-hidhamiinsa Riijinii kan mirkaneessudha jechuun Ministirri Bishaanii fi Inarjii Dr. Injinaar Habtaamuu Ittafaa ibsan. Abbayii fi Galaanni Diimaan seenaa Itoophiyaa, Ji'oo-politiksii fi guddina dinagdee keessatti kan walirraa hin cinnee fi lamaan isaanii tokkoo ta’uusanii ibsaniiru. Bishaanonni lamaan kun kaartaa siyaasaa riijinichaa irratti qaama tarsiimo’aa madaalliin humnaa itti murtaa'an ta'uu dubbataniiru. Itoophiyaan gaaffii abbummaa ulaa gaalaanaa ishee mirkaneessuuf bu'uura amala fayyadama woloo hordofuun hojiilee dippiloomaasii hojjechaa jirti. Ministirri Bishaanii fi Inarjii Dr.Injiinar Habtaamuu Ittafaa turtii ENA waliin taasisaniin; Abbayii fi Galaanni Diimaan hiree Itoophiyaa murteessaa turuu isaanii ibsaniiru. Jireenyi Itoophiyaanotaa qaamolee bishaanii kana waliin walitti-dhufeenya olaanaa qabaachuu isaas ibsuudhaan. Itoophiyaan Abbayii akka hin misoomsinee fi akka hin fayyadamne humnoonni alaa karaa garaa garaatiin carraaqqii yeroo dheeraaf taasisaa turuu isaanii eeruudhaan; akkasumas shiraan Galaana Diimaarraa akka fagaattu gochuun Itoophiyaanonni gatii guddaa kaffalaa turuu isaaniifi eeraniiru. Hidha Haaromsaatiin Itoophiyaanotni bara dheeraaf hawwaa kan turani keessaa abjuu isaanii keessaa tokko galmaan gahuu danda'uu isaanii ibsuun; kunis Itoophiyaanota irratti dhiibbaa gahaa ture cabsuuf milkaa’ina dandeessise ta'uusaa kaasaniiru. Hidhi Haaromsaa Guddichi Itoophiyaa shira biyyattii irratti taasifamaa turan hambisuu kan danda'e ibsituu boonsaa Itoophiyaanotaa ta'uusaa eeraniiru. Itoophiyaan Galaana Diimaa shira garaa garaatiin akka dhabdu erga ta'ee booda dhimma kana kaasuun kan hin hayyamamneef maqaa biraa kennisiisaa kan ture ta'uus yaadachiisaniiru. Itoophiyaan yeroo ammaa kana abbummaa ulaa galaanaa ishee karaa nagaatiin argachuu qabdi jettee gaaffii kaaste kutannoo hoggansa olaanaan kan irratti mul'ate ta'uu isaa eeraniiru. Dhimmi Galaana Diimaa dhimma mootummaa ykn dhaabbata siyaasa tokkoo qofa miti hojii dhalootatti ce'udha jechuun; Abbayii fi Galaana Diimaa bu’uura guddina waliigalaa Itoophiyaa fi walitti-hidhamiinsa riijinii kan mirkaneessanidha jechuun kaasaniiru. Akkasumas naannoo Galaana Diimaatti dorgommii ji'oo-politikaa addunyaa mul'atanii fi balaawwan nageenya galaana irraa jiran salphisuuf kan dandeessisu ta'uu isaas eeraniiru. Itoophiyaanonni tokkummaa Hidha haaromsaa irratti mul’isan Galaanaa Diimaarratti dabaluu akka qabnis dhaamaniiru.
Siyaasa
Miidiyaaleefi Hayyootni Gibtsii waa’ee Hidha Haaromsa Guddicha Itoophiyaarratti yaadaan wal-faallessaa jiraachuu ibsame
Aug 14, 2026 134
Hagayya 8/2018(ENA): Gaazexeessaa fi barreessaa Zaahid Ziidaan akka ibsanitti, gabaasni miidiyaalee Gibxii waa’ee Hidha Haaromsa Guddicha Itoophiyaa dhiyeessan kan wal hin simne yoo ta’u, madaallii saayinsawaa ogeeyyii saayinsii fi bishaanii Gibtsii hedduu waliin kan wal-faallessudha jechuun ibsaniiru. Gaazexeessaa Zaahid ENA’f yaada kennaniin, marii fi falmiin Hidha Haaromsaa Guddichaarratti taasifamu xiinxala saayinsawaa fi teeknikaa irratti xiyyeeffachuu mannaa, seenaan miidiyaa ifa hin taaneefi wal-faallaa ta’een kan hoogganamu ta’uu ibsaniiru. Ji’oolojistiin Gibtsii Dooktar Abbaas Sharaaqii, hidhi kun uumamaan Gibtsii irratti miidhaa kamiyyuu akka hin geessisne ifatti kan ibsan ogeeyyii biyyattii keessaa tokko ta’uu gaazexeessaan kun eeraniiru. Akkasumas, saayinsistiin Gibtsii kan biraa Dooktar Sameeh Armaaniyoos, Hidhi Haaromsaa Guddichi pirojektii humna ibsaa maddisiisuuf bishaan fayyadamu yoo ta’u, bishaaniin hanqina hin uumin; humna elektirikaa erga maddisiisee booda bishaanichi kallattiin gara lagaatti kan deebi’u ta’uu isaa ibsaniiru. Haaluma walfakkaatuun, saayinsitistiin Hawaa Dooktar Faariq El-Baaz, hidhi kun bulchiinsi bishaanii fooyya’aa akka jiraatu gochuun, faayidaa Itoophiyaa qofa osoo hin taane faayidaa Sudaanii fi Gibtsiis eeguuf akka gargaaru ibsuu isaanii Gaazexeessaa fi barreessaa Zaahid Ziidaan himaniiru. Gaazexeessaan kun ogeeyyii Sudaan, kanneen akka Piroofeesar Saayif Al-Diin Haamaad dabalatee Ministira Bishaaniifi Jallisii Sudaan kan duraanii Usmaan Al-Toom eeruun, marii laga Abbayyaa irratti taasifamu keessatti sagaleefi wacaa siyaasaa osoo hin taane, ragaa saayinsawaa fi mirkanaa’aa irratti hundaa’uun xiinxala taasisuun barbaachisaa ta’uu hubachiisuu isaanii eeraniiru. Miidiyaaleen Gibtsii tokko tokko hidha kana yeroo barbaadan lolaafi barbadaa’uu bu’uuraalee misoomaa waliin walqabsiisu; yeroo biraa ammoo bishaan hir’achuu fi hongee fida jedhanii himatuun kan kaasan Gaazexeessaa Zaahid akka isaan jedhanitti, ilaalchi akkanaa yaada guutummaatti faallaa yaada hayyoota Gibtsii kan deemu tahuu hubachiisaniiru. Zaahid dabalataan akka ibsanitti, himannaan siyaasaa fi miidiyaaleen hidhi kun biyyoota yaa’a laga Abbayyaa jala jiran irratti balaa fida jedhanii dhiyeessan, fedhii siyaasaa kan of keessaa qabu malee, hundee saayinsawaa walitti fufiinsa qabu akka hin taane dubbataniiru. Akka isaan ibsanitti, seenaan dogoggoraa akkanaa mirga Itoophiyaan qabeenya uumamaa ishee jechuunis laga Abbayyaa gara biyyoota yaa’a gaditti yaa’u keessaa harka 86% kan ta’e, fayyadamuun misoomsuuf qabdu gufachiisuuf waggoota dheeraaf itti fufee kan turedha. Zaahid, baay’inni bishaanii waggaa guutuu laga Abbayyaa keessa darbu yeroo bonaafi roobaa irratti battalumatti adda baafamee beekamuu waan hin dandeenyeef, hanga bishaanii dursan tilmaamuun ykn murtii xumuraa kennuun akka hin danda’amne turtii ENA waliin taasisaniin ibsaniiru. Kanarra, miidiyaaleen Gibtsii “waca siyaasaa” irraa bahuun, qorannoowwan saayinsawaafi ragaa mirkanaa’aa irratti hundaa’uun gabaasa madaalawaa dhiyeessuu akka qaban Gaazexeessaa fi barreessaa Zaahid Ziidaan waamicha dhiyeessaniiru. #Ena Afaan Oromoo #TOI #Ena #
Gareewwan Hojii yaadota ajandaa isaanii dhiyeessaa jiru
Aug 14, 2026 120
Hagayya 8/2018 (ENA) : Gareewwan Hojii yaadota ajandaa isaanii gareewwan gurmeessaniif dhiyeessaa jiru. Gareewwan hojii hundi yaadota qopheessan irratti waliigalan, garee addaa miseensota120 qabu, yaadota kana walitti qabu, sirreessuu, madaaluu fi qindeessuuf hundaa’eef dhiyeessaa jiru. Gareen kun miseensoota 15, gareewwan hojii saddeet tokkoon tokkoon isaanii miseensota 500 qaban keessaa filatamaniin kan hundaa’edha. Gareen kun yaadota ajandaa hunda irratti waliigalame dhaggeeffatee walitti qindeessuu fi yaadota dhiyaatan gidduutti walfaallaan akka hin uumamne of eeggannoo taasisa. Akkasumas yaadota waliigalaa keessatti walsimannaa fi tokkummaa uumuun, yaada qindaa’e gara walga’ii guddaa miseensota 4000 qabuutti dhiyeessuuf ni qopheessa. Yeroo ammaa gareen hojii yaadota garicharraa dhiyaatan dhaggeeffachaa jira. #Ena Afaan Oromoo #TOI #Ena #
Miidiyaaleen hojii isaani keessatti faayidaa biyyaaleessaa gidduugalaa taasisuu qabu
Aug 13, 2026 295
Hagayya 7/2018 (ENA): Miidiyaaleen hojii isaani keessatti faayidaa biyyaaleessaa gidduugalaa taasisuu akka qaban Mana Maree Bakka Bu'oota Uummataatti waliitti qabaan koree Dhaabbi dhimmoota Dimokraasii Obbo Iwunatee Allanee ibsan. Abbaan Taayitaa Miidiyaalee Itoophiyaa sirna to'annoo miidiyaa cimsuuf dandeessisu waliigaltee waloo dhaabbilee adda addaa waliin mallatteesseera. Waliigaltichas Hoggantun Olaanaan Abbaa Taayitaa Miidiyaa Itoophiyaa Haaymanot Zallaqaa hojii gaggeessitoota dhaabbilee waliin mallatteessaniiru. Mana Maree Bakka Bu'oota Uummataatti Waliiti qabaan koree Dhaabbi Dhimmoota Dimokraasii Obbo Iwunatee Allanee akka jedhanitti, miidiyaaleen ijaarsa biyyaa fi dhalootaa keessatti shoora qabaachuu ibsaniiru. Bara ammaa kana odeeffannoon sobaa babal'achuu fi gaazzexeessummaan, akkasumas rogeessuumman walitti makamuu isaanii eeraniiru. Meeshaan guddaan biyyaa fi dhaloota ijaaru lolaa fi walitti bu'insaaf oolaa akka jiru kaasanii, kunis dandeettii to'annoo miidiyaa dijiitaalaa kan qoru ta'uu ibsan. Dhiibbaa gama miidiyaa dijiitaalaan dhufu to'achuuf imaammanni dandeessisu akka barbaachisus dubbataniiru. Faayidaan biyyaaleessaa, nagaa fi tasgabbiin uummataa xiyyeeffannoo guddaa hojii miidiyaalee ta'uu akka qabu eeranii, kanaafis sirna uumuu fi muuxannoowwan fudhachuun akka barbaachisu hubachiisaniiru. Labsiin bilisummaa odeeffannoo isa kanaan duraarra haala fooyya'aan qophaa'uu kan ibsan Obbo Iwunatee Allanee, dhaabbileen odeeffannoo miidiyaaleef banaa gochuun dirqama isaanii ta'uus eeraniiru. Nagaa fi guddina biyyaatiif tattaaffii qindaawaa gochuun akka barbaachisu kaasanii, miidiyaaleen carraa kanatti sirnaan fayyadamuu qabu jedhaniiru.
Yaa’iin Marii Biyyaalessaa haala karoora qabameen milkiin adeemsifamaa jira – Komishinicha
Aug 13, 2026 199
Hagayya 7/2018 (ENA):Yaa’iin Marii Biyyaalessaa karooruma qabame irratti hundaa'uun milkiin adeemsifamaa akka jiru Itti Aantuun Komishiinara Olaanaa Komishinii Marii Biyyaalessaa Itoophiyaa, Hiruut Gabra-Sillaasee ibsan. Itti Aantuun Komishiinara Olaanaa Komishinii Marii Biyyaalessaa Itoophiyaa Hiruut GabraSillaase Ibsa kanaanis, yeroo ammaa gamtaan miseensota 500 irraa ijaarame ajandaalee gareen irratti mari'achaa turan irratti waliigaltee irra ga'uun yaada furmaataa dhiyaate irratti mallatteessanii xumuraa jiraachuu isaanii ibsaniiru. Adeemsa kana keessatti wal-dhabdeen yaadaa fi dhimmoonni falmisiisoon jiraachuu kan ibsan, Komishinarri kun; kanaanis falmiin yaada irratti godhamuun mariin kun hagam barbaachisaa akka ta'e kan ittiin mirkaneeffannedha jedhaniiru. Yaadolee hedduu irratti wal-dhaggeeffachuun gara yaada tokkootti dhufuu isaanii eeruun, ammas gareewwan saddeettan dhimmoota hedduu irratti walii galuun hojii isaanii xumuraa jiraachuu isaanii addeessaniiru. Fuulduraattis gareewwan saddeettan kun yaadolee furmaataa irratti walii galan wal-simsiisuu (harmonize) gochuu kan danda'u gareen akka ijaarame ibsaniiru. Gareen kunis hojii isaa har'a waaree booda kan jalqabu ta'uu ibsaniiru. Gareen hundaa'e kunis hojiin inni hojjetu waliigala yaada furmaataa dhiyaatuuf walfakkattummaa akka qabaatu kan taasisu ta'uu ibsaniiru.
Yaa’ii marii biyyaaleessaa irratti yaadota adda addaa bilisummaan akka dhiyaatan gochuun rakkoolee mariidhaan furuuf carraa bal'aa uumeera - Hirmaattota
Aug 13, 2026 192
Hagayya 7/2018 (ENA):Yaa’iin marii biyyaaleessaa Itoophiyaa irratti yaadotni adda addaa bilisummaan akka dhiyaatan gochuun, rakkoolee turaniif mariidhaan furmaata kennuuf carraa bal'aa uumuu isaa hirmaattonni ibsan. Yaa’iin marii biyyaaleessaa Itoophiyaa walii galaa Adoolessa 8 bara 2018 irraa eegalee Wiirtuu Konveenshinii Idil-Addunyaa Addisitti gaggeeffamaa jira. Hirmaattonni kuma afur ta’an biyya keessaa fi ala jiran uummata Itoophiyaa bakka bu'an ajandaawwan gurguddoo saddeet irratti waliigaltee uumuuf marii’achaa jiru. Hirmaattonni yaadasaanii ENA’f kennan akka ibsanitti, yaadotni marii sana irratti ka'aa jiran ijaarsa biyyaa waaraatiif gumaacha guddaa kan taasisan ta’uu ibsaniiru. Hirmaattota keessaa dhaabbata hawaasa siivikii bakka bu'uun kan hirmaachaa jiran Doktor Abdiisaa Abbabaa akka ibsanitti, marii kana irratti kutaan hawaasaa Itoophiyaa guutuu irraa walitti babba'an hirmaachaa kan jiran yoo ta'u, kanniin hirmaatan hundi yaada isaanii bilisummaan dhiyeeffachaa jiru. Marichi yaadotni adda addaa daangaa malee akka ka'an carraa uumuu isaa eeranii; kunis rakkoolee bifa hirmaachisaa ta'een mari'achuudhaan har'aaf qofa osoo hin ta'iin boruufis furmaata waaraa fiduuf kan gargaarudha jedhaniiru. Yaadotni hirmaattotaan ka'aa jiran Itoophiyaa gara nagaa waaraa, ol'aantummaa fi guddinaatti ceesisuuf kan gargaaran ta'uu ibsanii; adeemsichi ijaarsa sirna dimokiraasii biyyaattiifis gumaacha ol'aanaa qaba jedhaniiru. Bakka bu'aan Paartii Sosocho'a Bilisummaa Sidaamaa Obbo Simaachaw Engisoo akka ibsanitti, seenaa Itoophiyaa keessatti uummanni hedduun bakka tokkotti walitti dhufuun yeroo mari'atu kan jalqabaati jedhaniiru; yaadota marii sana irratti ka'an irratti mari'achuudhaan gara waliigaltee tokkootti dhufamaa akka jiru eeraniiru. Marichi rakkooleedhaaf furmaata waaraa kennuuf carraa guddaa uumuu isaa eeranii; kunis biyya fooyyoftuu dhaloota dhufuuf dabarsanii kennuuf kan gargaaru ta'uu dubbataniiru. Mariin biyyaaleessaa kun Itoophiyaan sabdaneessummaashee jabeessuudhaan Afrikaa bira dabartee Sadarkaa Idil-Addunyaatti shoora gaarii akka taphattu kan taasisudha jedhaniiru.
Itoophiyaaf Ulaa Galaanaa Argachuun Maaliif Dirqamaa Ta’ee?
Aug 12, 2026 469
Dhimmi Ulaa Galaanaa dubbii siyaasaa yeroo gabaabaa ykn fedhii sa'aatii muraasaa miti. Biyya uummata miliyoona 130 ol qabduuf, gaaffiin kun dhimma jireenyaa, guddina dinagdee fi nageenya biyyaalessaa itti fufiinsa qabuudha. Biyyi tokko guddina dinagdee ishee guutummaatti Ulaa Galaanaa biyya biraa irratti hirkattee jirti yoo taa’e, dinagdeen ishee yeroo kamiyyuu sodaa keessa jiraata. Haala saayinsaawaa, dinagdee fi Seera Idil-Addunyaatiin yoo ilaalle, sababoonni ijoon gaaffii kanaa kanneen gadiiti: 1 . Baasii biyyaatti hir’suu •Itoophiyaan meeshaalee alaa galchitu fi gara alaatti ergitu %95 ol karaa Jibuutii qofaa fayyadamti. Kanaafis waggaatti kaffaltii tajaajila buufata Ulaa Galaanaa fi dooniidhaaf qarshii doolaara biliyoonan lakka’amuu baasti. •Baasiin kun gatii meeshaalee biyya keessa irratti dabaltaa uuma, akkasumas sharafa alaa biyyattiin ittiin misooma biroo gaggeessuu dandeessu jalaa fudhata. 2 . Baay'ina uummataa fi guddina diinagdee ariifachiisa •Addunyaa irratti Itoophiyaan biyyoota Ulaa Galaanaa hin qabne taatee garuu ammoo biyyoota uummata baay’ee qaban keessaa tokkooffaa ta’uun ishee, gaaffiin ulaa galaanaa dirqama ta’usaa agarsiisa. •Dabalataaniis Ulaa Galaanaa mataa isee qabaachuun guddina industirii fi hojii uumuuf iddoo guddaa qaba. •Hundaa ol dinagdeen Itoophiyaa gama hundaanu ariitidhaan guddaacha waan jiruuf Gabaa Addunyaa barbaada. Qaqqabummaa gaba addunyaatiif ammo Ulaan Galaanaa baay’ee barbaachisaadha. 3 Haala Seera Idil-Addunyaa •Seera Galaana Idil-Addunyaa keessatti, biyyoonni ulaa galaanaa hin qabne mirga galaana fayyadamuu, Daldala Idil-Addunyaa irratti hirmaachuu fi daandii geessituu ulaa galaanaa argachuu akka danda'an ni heyyaama. •Gaaffiin Itoophiyaas haala Seera Idil-Addunyaa kana irratti hundaa'uudhaan mirga dinagdee ishee kabachiifachuuf ni hojjetti. 4. Haala Siyaasaa fi Nageenya Gaanfa Afrikaa •Galaanni Diimaan sarara Daldala Addunyaa irratti bakka murteessaadha. Itiyoophiyaanis sarara kana irratti qooda fudhattee, nageenyaa fi tas-gabbii naannichaaf gumaacha guddaa bahachuu qabdi. •Itoophiyaan Seenaa ishee keessatti galaana waliin hidhata cimaa kan qabdu yoo ta'u, dhabamuun ulaa galaanaa yeroo dhihoo keessa mudateen guddina isee irratti gufuu guddaa ta'eera. Kanaafuu guddina arifaachisa kana itti fufsiisu ulaan galaana barbaachisaadha. 5. Yaadama waliin guddachuu •Gaaffiin kun waraana yookan sarbiinsa daangaa biyya olla irratti gageessu osoo hin taane yaadam waalin guddachu maddi isaa ammo ida’aamudha. •Biyyoota ollaa waliin qabeenya uumamaa waloon fayyaadamanii waliin guddachuuf hawwii Itoophiyaan qabdu itti fufsiisufis Ulaan Galaana barbaachisa.
Itoophiyaan walitti hidhamiinsa naannawaa fi badhaadhina waloo Afrikaaf bu’uura jabaa kaa’aa jirti – Ambaasaaddar Albeerti Muchaangaa
Aug 12, 2026 301
Hagayya 06/2018(ENA): Itoophiyaan walitti hidhamiinsa naannoo fi walitti makamiinsa dinagdee Afrikaa saffisiisuun, badhaadhina waloo Afrikaaf bu’uura cimaa kaa’aa akka jiru Itoophiyaatti Ambaasaaddarri Zaambiyaa Ambaasaaaddar Albeerti Muchaangaa ibsan. Zaambiyaan Itoophiyaa waliin daldalaa, invastimantii fi dameewwan garaagaraa irratti tumsa dipilomaasii haaraa caalaatti cimsuuf kutannoo kan qabdu ta’uu Ambaasaaddarichi ibsaniiru. Keessattuu hariiroon michummaa dipilomaasii Zaambiyaa fi Itoophiyaa gidduu jiru damee daldalaa fi tumsa invastimantii irratti cimee kan itti fufe ta’uus eeraniiru. Itoophiyaan walitti hidhamiinsa naannoo fi walitti makamiinsa dinagdee Afrikaa saffisiisuun, akka fakkeenyatti eeramaa kan jirtu yoo ta’u, badhaadhina waloo Afrikaaf bu’uura ajaa’ibaa fi cimaa kaa’aa akka jirtus hubachiisaniiru. Itoophiyaan dameewwan dhiyeessii humna elektirikaa naannicha gidduutti, walitti hidhamiinsa bu’uuraalee misoomaa, daldalaa fi tumsa invastimantii keessatti dandeettii misoomaa uumte akka fakkeenyaatti fudhatamuu akka qabus ibsaniiru. Komishiniin Tumsa Waloo Itoophiyaafi Zaambiyaa hundeeffames walga’ii of duratti Itoophiyaatti gaggeessanin dhimmoota biyyoota lameeniif faayidaa waloo irratti waliigaltee fi hubannoo waliinii uumuuf akka hojjetanis ibsaniiru. #Ena Afaan Oromoo #TOI #Ena #
Abbayii fi Galaanni Diimaan bu’uura guddina walii galaa Itoophiyaa fi walitti-hidhaminsa Riijinii kan mirkaneessanidha – Dr.Injiinar Habtaamuu Ittafaa
Aug 11, 2026 443
Hagayya 5/2018 (ENA) Abbayii fi Galaanni Diimaan bu’uura guddina waliigalaa Itoophiyaa fi walitti-hidhamiinsa Riijinii kan mirkaneessudha jechuun Ministirri Bishaanii fi Inarjii Dr. Injinaar Habtaamuu Ittafaa ibsan. Abbayii fi Galaanni Diimaan seenaa Itoophiyaa, Ji'oo-politiksii fi guddina dinagdee keessatti kan walirraa hin cinnee fi lamaan isaanii tokkoo ta’uusanii ibsaniiru. Bishaanonni lamaan kun kaartaa siyaasaa riijinichaa irratti qaama tarsiimo’aa madaalliin humnaa itti murtaa'an ta'uu dubbataniiru. Itoophiyaan gaaffii abbummaa ulaa gaalaanaa ishee mirkaneessuuf bu'uura amala fayyadama woloo hordofuun hojiilee dippiloomaasii hojjechaa jirti. Ministirri Bishaanii fi Inarjii Dr.Injiinar Habtaamuu Ittafaa turtii ENA waliin taasisaniin; Abbayii fi Galaanni Diimaan hiree Itoophiyaa murteessaa turuu isaanii ibsaniiru. Jireenyi Itoophiyaanotaa qaamolee bishaanii kana waliin walitti-dhufeenya olaanaa qabaachuu isaas ibsuudhaan. Itoophiyaan Abbayii akka hin misoomsinee fi akka hin fayyadamne humnoonni alaa karaa garaa garaatiin carraaqqii yeroo dheeraaf taasisaa turuu isaanii eeruudhaan; akkasumas shiraan Galaana Diimaarraa akka fagaattu gochuun Itoophiyaanonni gatii guddaa kaffalaa turuu isaaniifi eeraniiru. Hidha Haaromsaatiin Itoophiyaanotni bara dheeraaf hawwaa kan turani keessaa abjuu isaanii keessaa tokko galmaan gahuu danda'uu isaanii ibsuun; kunis Itoophiyaanota irratti dhiibbaa gahaa ture cabsuuf milkaa’ina dandeessise ta'uusaa kaasaniiru. Hidhi Haaromsaa Guddichi Itoophiyaa shira biyyattii irratti taasifamaa turan hambisuu kan danda'e ibsituu boonsaa Itoophiyaanotaa ta'uusaa eeraniiru. Itoophiyaan Galaana Diimaa shira garaa garaatiin akka dhabdu erga ta'ee booda dhimma kana kaasuun kan hin hayyamamneef maqaa biraa kennisiisaa kan ture ta'uus yaadachiisaniiru. Itoophiyaan yeroo ammaa kana abbummaa ulaa galaanaa ishee karaa nagaatiin argachuu qabdi jettee gaaffii kaaste kutannoo hoggansa olaanaan kan irratti mul'ate ta'uu isaa eeraniiru. Dhimmi Galaana Diimaa dhimma mootummaa ykn dhaabbata siyaasa tokkoo qofa miti hojii dhalootatti ce'udha jechuun; Abbayii fi Galaana Diimaa bu’uura guddina waliigalaa Itoophiyaa fi walitti-hidhamiinsa riijinii kan mirkaneessanidha jechuun kaasaniiru. Akkasumas naannoo Galaana Diimaatti dorgommii ji'oo-politikaa addunyaa mul'atanii fi balaawwan nageenya galaana irraa jiran salphisuuf kan dandeessisu ta'uu isaas eeraniiru. Itoophiyaanonni tokkummaa Hidha haaromsaa irratti mul’isan Galaanaa Diimaarratti dabaluu akka qabnis dhaamaniiru.
Hawaasummaa
Deeggarsa Meeshaalee Barnootaa ENA’n taasiseet Gammanneerra – Maatii fi Barattootaa
Aug 14, 2026 80
Hagayya 8/2018 (ENA): Deeggarsa Meeshaalee Barnootaa ENA’n isaaniif taasiseef gammaduu isaanii barattoonnii fi maatiin barattootaa Magaalaa Baahir Daar deeggarsi taasiifameefii ibsan. Saganticharratti ENA’n odeeffannoo qaqqabsiisuu bira darbee hirmaannaa hawaasummaa fi tajaajila lammummaarratti bal’inaan hirmaachaa jiraachuu isaa Itti Aanaan Hogganaa olaanaa ENA Tafarraa Baqqallaa ibsaniiru. Hoggantoonnii fi hojjettoonni ENA, akkasumas hoggantoonnii fi jiraattonni Bulchiinsa Magaalaa Baahir Daar bakka argamanitti magaalattii sagantaan dhaabbii Ashaaraa Magariisaa raawwatameera. Saganticharratti kan argaman Itti Aanaa hojii gaggeessa olaanaa ENA Tafarraa Baqqallaa ENA’n lammilleef odeeffannoo madaalawaa fi yeroosaa eeggate qaqqabsiisuu bira darbee, hirmaannaa hawaasummaa fi tajaajila lammummaa taasiifamu irratti hirmaachaa jiraachuusaa ibsaniiru. Deeggarsi Manneen Barnootaaf waggoota ja’aa fi torban darbanitti itti fufinsaan raawwatamaa turuu eeranii; sagantaa Ashaaraa Magariisaa, deeggarsa meeshaalee barnootaa fi kanneen biroon taasifamu cimsee kan itti fufu ta’uu dubbataniiru. Barattoota 357f deeggarsa meeshaalee barnootaa gochuusaas ibsaniiru. Hoggantuun Waajjira Kantiibaa Magaalaa Baahir Daar Aadde Asiraatee Muuccee; Deeggarsi meeshaalee barnootaa fi dhaabbiin Ashaaraa magariisaa ENA’n taasiise, dhaabbatichi odeeffannoo qaqqabsiisuu bira darbee hirmaannaa hawaasummaa cimaa taasisaa jiraachuusaa qabatamaan kan agarsiisedha jedhaniiru. Sagantaan dhaabbii Ashaaraa Magariisaa raawwatameen eegumsa naannoof faayidaa kan qabu ta’uu ibsanii; deeggarsi meeshaalee barnootaas dhaloota boruu biyya ijaaruuf murteessaadha jedhaniiru. Hojiin fakkeenya ta’u ENA’n raawwate kanneen biroonis itti fufuu kan qabu ta’uu eeranii; gochaa gaarii taasiifame hundaaf maqaa bulchiinsa magaalaa Baahir Daariitiin galateeffataniiru. Sagantaa dhaabbii Ashaaraa Magariisaa fi deeggarsa meeshaalee barnootaa irratti hoggantoonni fi hojjettoonni ENA, akkasumas hoggantoonni fi jiraattonni Bulchiinsa Magaalattii hirmaataniiru.
Itiyoophiyaan godaansa seeraan alaa ittisuuf cimininaan hojjechaa jirti.
Aug 14, 2026 61
Hagayya 8/2018 (ENA) : Itiyoophiyaan godaansa seeraan alaa ittisuuf cimininaan hojjechaa jirti jedhan Ministirri Dhimma Dubartootaafi Hawaasummaa, Doktar Ergoogee Tasfaayee. Itiyoophiyaafi Maalaawwiin waliigaltee godaansa seeraan alaa fi yakka daangaa ce’anii raawwataman waliin ittisuuf isaan dandeessisu mallatteessaniiru. Doktar Ergoogee Tasfaayee yeroo kana akka himanitti, biyyoonni lamaan seenaa yeroo dheeraa waliin kan qabanidha jedhani. Godaansa sirnaan yoo bulchuun danda’ame, misooma hawaas-diinagdee saffisiiruufi walitti dhufeenya naannawaa cimsuuf gumaachuu akka danda’u ibsaniiru. Faallaa kanaatiin garuu, godaansi seeraan alaa lammiileefi biyya irratti miidhaa guddaa akka geessisu eeraniiru. Itiyoophiyaan biyya madda, karaa darbaafi bakka ga’umsaa godaansaa ta’uufi Maalaawwiin immoo karaa gara Afrikaa Kibbaatti geessu keessaa koridarii ijoo fi daandii geejjibaa murteessaa ta’uu kaasaniiru. Maalaawwiin godaantotaaf bakka jireenyaa kennuuf, gara biyya isaaniittis deebisuuf, akkasumas namoota gurmaa’aanii yakka raawwatan seeratti dhiyeessuuf gumaachi gootu jajjabeeffamuu kan qabu ta’uu ibsaniiru. Waliigaltichi biyyoonni lamaan godaansa seeraan alaa fi qaamolee daldala namaa raawwatan ittisuuf, bulchiinsa godaansaa fayya qabeessa ta’e diriirsuuf, lammiilee eeguufi miidhamtoota deeggaruuf hojiiwwan jalqabaman cimsanii akka itti fufan kan gargaaru ta’uun ibsameera. Ministirri Dhimma Nageenya Keessoo Maalaawwii, Piitar Muukuhitoon gamasaaniin, lammiilee baraaruufi yakka daangaa ce’ee raawwatamu dhaabuuf Maalaawwiin kutannoodhaan akka hojjettu mirkaneessaniiru. #Ena Afaan Oromoo #TOI #Ena #
Hiramaannaa fi fayyadamumma dubartootaa mirkaneessuuf hojjetamaa jira
Aug 14, 2026 89
Hagayya 8/2018 (ENA) : Mootummaan Naannoo Oromiyaa hirmaannaa fayyadamummaa dubartootaa gama hundaan mirkaneessuufi nageenya daa'immaniifi dubartootaa mirkaneessuuf hojjechaa jira. Biiroon Dhimma Dubartootaafi Daa'imman Oromiyaa leenjii hubannoo cimsuu 'Imaammata dubartoota dinagdeen gahomsuufi walqixxumma sirna korniyaa biyyaalessaa' irratti caasaalee isaa sadarkaan jiraniif Magaalaa Adaamaatti kennaa jira. Hoggantuun Biiroo Dhimma Dubartootaafi Daa'imman Oromiyaa Aadde Maabraat Baacaa saganticha irratti haasaa taasisaniin mootummaan fayyadamummaa dubartootaafi daa'immanii mirkaneessuuf imaammattootaafi tarsiimolee garagaraa hojiirra oolchaa jiruun hojiile bu'a qabeessi hojjetamaa jiraachuu himaniiru. Biirichi hojii kenna tajaajila lammummaatiin hojjeteen hojii bu'a qabeessa waggoottan darban keessatti mul’achuusaa ibsaaniiru. Hojii Tajaajila lammummaa kanaanis hanga ammaatti mana harka qal’eeyyii Kuma 156 ijaaruudhaan rakkoo hawaasa keenyaa kan furuusaa ibsaniiru. Gama birootiin rakkoo dinagdee dubartootaa bu'uura irraa furuuf hojii bal'aan hojjetamaa turuu kaasanii, kunis dubartoonni dinagdeen of danda'anii miidhaa dubartoota irra gahu xiqqeessuuf gumaacha olaanaa akka qabu himaniiru. Dabalataanis hojii ijaarsa dubartoota cimsuu irratti hojii hojjetameen dubartoota mil. 11. 2 ijaaruudhaan hojii bu'a qabeessi hojjetamaa jiraachuu dubbatanii, humna kanattis fayyadamuun jijjiirama biyyaa itti fufsiisuun akka danda'amu kaasaniiru. Gama birootiin fayyadamummaafi nageenya daa'immanii mirkaneessuuf hojii bal'aan gama Paarlaamaa Daa'immanii hundeessuufi akkasumas iddoo tursiisa daa'immanii kuma 1 fi 980 hundeessuudhaan hojii bu'a qabeessi hojjetamuu dubbataniiru. Leenjiin guyyaa har'aa kennamu kunis jijjiiramaafi milkaa'ina hanga ammaatti argame kana gara sadarkaa olaanaatti ceesisuuf caalmaatti immoo dubartoonni akka dinagdeen ciman gochuu keessatti gahee olaanaa akka qabu eeraniiru.
Abbaan Taayitaa Hambaa Federaalaa Golambaa fi gidduugala Aadaa Oromoo Salaaleetiif beekamtii kenne
Aug 13, 2026 188
Hagayya 07/2018 (ENA)-Godina Shawaa Kaabaatti Abbaan Taayitaa Abbaan Taayitaa Hambaa Federaalaa Golambaa fi gidduugala Aadaa Oromoo Salaaleetiif beekamtii kenneera. Abbaan Taayitaa Hambaa Federaalatti Dursaa Garee qorannoo fi qo'annoo Dr.Itaagenyi Asras sagantaa kana irratti haasaa taasisaniin Kaayyoon galmeefi beekkamtii kennuu Golambaafi Giddu gala Aadaa; duudhaa, aadaafi seenaa hawaasni kunuunsee asiin gahe calamatti akka kunuunfaman taasisuun sadarkaa biyyaa fi Idil Addunyaatti beeksisuuf ta'uu ibsanii jiru. Hojiin kun tajaajila Golambaalee si’eessuun qabiyyee Golambaalee kan gabbisuufi tajaajila yeroon gaafatu kennuu kan dandeesisu ta'us himanii jiru. Saganticharratti Biiroo Aadaafi Turizimii Oromiyaarraa Obbo Admaasuu Gaaggaa akka jedhanitti Biiroon Aadaafi Turizimii Aadaa,safuu fi duudhaa uummatichaa lafa qabsiisuuf kan hojjetu ta'uu ibsuun,sirni beekkamtii guyyaa har'aa kenname hanga ammaatti hojii hojjetame galateeffachuun,gara fuula duraatti akka naannoo fi biyyaatti Golaambicha beeksisuufi guddisuuf hojii caalmaan akka hojjetamu imaanaa kennuu akka ta'e himanii jiru. Akka Naannoo Oromiyaatti Golambaan kun sadarkaa 5ffaa irratti kan galmaa'e ta'uu himuun,waraqaan beekkamtii kuni sirna itti gaafatamummaa waliin kan kenname akkasuma sirni beekkamtii kuni caalmaatti aadaa,duudhaafi seenan uummatichaa akka beekamu qooda olaanaa qabachuus himanii jiru. Itti gaafatamtuun Giddugala Damee Ijaarsaa Waajjira Paartii Badhaadhinaa Godina Shawaa Kaabaa Aadde Meeroon Mokonnin akka jedhanitti Uummanni Salaalee, aadaa,duudhaa fi seenaa dilbii kan qabu ta'uu himuun,uummatichi qabeenya kana kunuunseefi eegee gurmeessuun dhaloota dhufu dhaalchisuuf Golaambaatti fayyadamaa jiraachuu ibsanii jiru.
Diinagdee
Oromiyaatti waktii Arfaasaan lafa misoomerraa hanga ammaatti oomishni kuntaalli miliyoona 21 ol walitti qabameera
Aug 14, 2026 93
Hagayya 8/2018 (ENA): Naannoo Oromiyaatti waktii Arfaasaan midhaan facaafamerraa hanga ammaatti oomishni kuntaalli miliyoona 21 ol walitti qabamuusaa Biiroon Qonnaa Naannichaa beeksise. Naannoo Oroiyaatti Misoomni waktii Arfaasaa itti gaggeeffamu qonnaan bultootaa fi horsiisee bultootaaf madda dinagdee olaanaa fi bu'uura wabii nyaataati. Sochiin qonnaa bokkaa bonaan naannichatti gaggeeffamu kun qonnaan bultoonni nyaataan akka of danda'an taasisuun cinaatti, gabaa tasgabbeessuu keessatti ga'ee olaanaa qaba. Keessattuu kanneen akka Boorana, Gujii fi Arsiitti qonna Arfaasaatiin nyaata beelladaa omishuurraa darbuun midhaan nyaataa ijoon kan omishaman ta’uun dadammaqinsa misooma qonnaaf shoora olaanaa taphata. Naannichi Teeknooloojii ammayyaa fi fayyadama Makaanizeeshinii babal'isuun, dandeettii ga’umsa ogeessa qonnaan bultootaa guddisuunii fi galteewwan qonnaa yeroon dhiyeessuun milkaa’ina raawwii isaaf sababa ta'eera. Hogganaan Biiroo Qonnaa Naannoo Oromiyaa Obbo Geetuu Gammachuu ENA’f akka ibsanitti, naannichatti waktii Arfaasaan lafti hektaara miliyoona lama dhihaatu midhaan garaa garaan misoomuun gara omisha walitti qabuutti senamuusaa ibsaniiru. Bu'aa qabeessummaa qonna Arfaasaaf leenjiin hubannoo gabbisa dandeettii qonnaan bultootaa cimsan kennamuu ibsanii, ogeessonni deeggarsa ogummaa fi hordoffii walirraa hin cinne taasisaa turuu dubbataniiru. Galteewwan qonnaa Oomishaa fi oomishtummaa dabalan yeroon qonnaan bultootaafi horsiisee bultootaaf akka qaqqaban taasifamuu eeranii, kana malees midhaanichi ilbiisota midhaan nyaatanii fi aramaa ittisuuf qorichi farra aramaa fi farra ilbiisotaa dhiyaachuu ibsaniiru. Kanaanis qonna Arfaasaa kanaan midhaan gahe hektaara miliyoona 1 fi kuma dhibba 2 ol ta'u kan walitti qabame yoo ta’u, kanarraa oomisha kuntaalli miliyoona 21 fi kuma dhibba 8 argamuu danda'uun ibsameera. Sassaabbii oomishaa saffisaa fi qisaasama irraa bilisa taasisuuf makaanizeeshinii qonnaatiin fi humna namaa qindeessuun gaggeeffamaa jiraachuu eeraniiru. Hanga ammaatti oomishoota walitti qabaman xaafii, Qamadii, Garbuu, Salixii, Maashoo fi kan biroo kan argaman ta'uu ibsaniiru. Naannoo Oromiyaatti bakkeewwan Qonna Arfaasaa bal'inaan itti gaggeeffame godinaalee 11 keessatti yoo ta'u; isaan keessaa Boorana, Gujii, Arsii Lixa, Baalee fi Harargee Bahaatti ta’uun ibsameera.
Itiyoophiyaan dandeettii maddisiisuu anniisaa haaromfamuu danda’u guddisuun wiirtuu anniisaa naannichaa ta’aa jirti.
Aug 14, 2026 82
Hagayya 8/2018(ENA) : Itiyoophiyaan dandeettii maddisiisuu anniisaa haaromfamuu danda’u guddisuun wiirtuu anniisaa naannichaa ta’aa jirti jedhani Ministirri Bishaanii fi Inarjii Doktar Injiinar Habtaamuu Ittafaa. Misoomni qabeenya anniisaa Itiyoophiyaa dandeettii humna elektriikii kan akka bishaanii, aduu, bubbee fi ji’ooteermaalii guddisuuf haala mijeessaa jira. Imalli milkaa'aan misooma anniisaa haroomfamaas misooma madda humna elektriikii guddina diinagdeewaliin, guddina diinagdee immoo hariiroo naannawaan walqabsiisaa kan jiru galma ijaarsa diinagdee magariisaati. Misoomni anniisaa haroomfamaa Itiyoophiyaa diinagdee waaraa jijjiirama qilleensaaf hin jilbeenfanne uumuuf gargaara. Misoomni madda anniisaa haroomfamaa walitti qindeessuudhaan gaggeeffamus bu'uura dhiheessii anniisaa guddina indaastirii, qonnaa, misooma magaalaa fi diinagdee dijiitaalaa ariifachiisu ijaaraa jira. Itiyoophiyaan dandeettii humna anniisaa haroomfamaa maddisiisuu ishee guddisuudhaan wiirtuu anniisaa naannawichaa ta'aa jirti. Qabeenya bishaanii, aduu, bubbee fi ji’ooteermaalii misoomsuudhaan wabii fi waara'ummaa maddeen humna elektriikii cimsuun bu'uura diinagdee uumuun danda'ameera. Keessattuu, Hidhi Haaromsaa Guddichi tumsa lammiilee fi dandeettii biyya keessaatiin ijaarame seenaa misooma anniisaa Itiyoophiyaa keessatti boqonnaa haaraa banee jira. Imalli milkaa'aa misooma anniisaa haroomfamaa Itiyoophiyaa galma humna maddisiisuu irra darbee, galma misoomaa ardiichaa kan ta'e guddinaa fi badhaadhina waloo naannawaa ariifachiisuu dha. Dandeettiin dhiyeessii anniisaa Hidha Haaromsaa fedhii Itiyoophiyaa guutuu bira darbee, gara biyyoota ollatti erguudhaan hariiroo diinagdee naannawaa cimsuuf carraa haaraa uumee jira. Kanaanis Itiyoophiyaan qabeenya uumamaa tarsiimawaa misoomsuudhaan wabii anniisaa mataa ishee mirkaneessuu bira darbee, hariiroo anniisaa Baha Afrikaa fi tokkummaa diinagdee Afrikaatiif kan gargaaru boqonnaa haaraa ijaaraa jirti. Itiyoophiyaan Jibuutii, Keeniyaa fi biyyoota ollaa biroo wajjin hariiroo anniisaa bal'isuudhaan hojiiwwan guddinaa fi badhaadhina waloo cimsan hojjechaa jiraachuu Ministirri Bishaanii fi Inarjii Doktar Habtaamuu Ittafaa ibsaniiru. Fuuldurattis Sudaan Kibbaa fi Somaaliyaa dabalatee biyyoota ollaatiif humna elektriikii dhiheessuu fi bu'uura madda hariiroo anniisaa bal'isuuf qophiin taasifamaa jira. Gurgurtaan anniisaas Itiyoophiyaan wiirtuu anniisaa akka taatuuf gargaaruu bira darbee, madda galii sharafa alaa ta'uudhaan fayyadamummaa diinagdeen walqabatee itti fufee jiraachuu dubbataniiru. #Ena Afaan Oromoo #TOI #Ena #
Wallagga Bahaa: Giddu Gala Misooma Boqqolloo
Aug 14, 2026 73
Ministeerri Qonnaa oomishaafi oomishtummaa boqqolloo guddisuuf sirna kilaastaraan misoomsuu akka kallattii misoomaa ijoo tokkootti fudhatee hojjechaa jira. Sirni kun qonnaan bultoota gurmeessuun, sanyii boqqolloo filatamaa, mala qonnaa ammayyaa fi galteewwan qonnaa walitti qindeessuun, oomisha heektaara tokko irraa argamu guddisuuf kan kaayyeffatedha. Sochii misooma boqqolloo biyyaalessaa kana keessatti Godinni Wallagga Bahaatti bara oomishaa kana lafa heektaara 180,000 ol irratti qonnaan bultoota kuma 65 hirmaachisuun misoomni boqqolloo kilaastaraan misoomseera. Keessumaa Aanaa Guutoo Giddaa keessatti lafa heektaara 24,000 irratti boqqolloon misoomee, dirree qonnaa bal’aa uwwisee mul'ata. Sadarkaa biyyaatti bara kana qonna arfaasaatiin lafti heektaara 4,402,064 ta’u qotamee, keessaa heektaara 4,369,359 irratti boqqolloon misoomsamuu isaa Ministeerri Qonnaa ibseera. #Ena Afaan Oromoo #TOI #Ena #
.jpg)
Godina Wallagga Bahaatti Lafa Hektaara Kuma 184 ol ta’u Boqqolloon Kilaasteraan Misoomeera
Aug 14, 2026 87
Hagayya 8/2018 (ENA) – Godina Wallagga Bahaatti qonna gannaa bara omishaa 2018/19tti lafti hektaara kuma 184 ol ta’u boqqolloon kilaasteraan misoomaa jiraachuu waajjirri Qonnaa Godinichaa beeksise. Godinni Wallagga Bahaa lafa qonnaa bal’aafi biyyee gabbataa, akkasumas rooba gahaa kan qabuu fi naannoolee oomisha qonnaa ijoo ta’an keessaa tokko yoo ta’u; oomishoota naannichatti bal’inaan oomishaman keessaa oomishni boqqolloo isa tokkodha. Godinichatti waggoota dhihoo asitti oomishaafi oomishtummaa qonnaa guddisuuf, qonnaan bultoota gurmeessuun mala qonna kilaasteratiin misoomsan, Teeknoolojii Qonnaa ammayyaa, Sanyii filatamaafi xaa'oo bal’inaan akka fayyadaman gochuuf sochiin guddaan taasifamaa turera. Itti aanaa Itti gaafatamaa Waajjira Qonnaa Godina Wallagga Bahaa Dr. Darajjee Biraanuu akka ibsanitti; bar-hojjetannaa kanaan zoonichatti lafti hektaarri kuma 831fi 816 midhaan adda addaatiin uwwifameera. Lafa sanyiidhaan facaasame keessaa hektaarri kuma 184 fi 879 kilaasteraan boqqolloon misoomaa kan jiryu ta’uu eeranii; misooma kanarraa oomisha quntaala miiliyoona 10 argachuuf xiyyeeffannoon hojjetamaa jiraachuus dubbataniiru. Aanaalee Godina Wallagga Bahaatti argaman hunda keessatti oomishoota bal’inaan oomishaman keessaa oomishni boqqolloo isa ijoo ta’uu eeranii, midhaannoo akka misingaa, xaafii, qamadiifi garbuu akkasumas oomishoonni midhaan dibataa bal’inaan akka oomishaman ibsaniiru. Qonnaan bultoonni malawwan qonnaa ammayyatti fayyadamuun caalaatti bu'a-qabeessaafi oomishtuu akka ta’u gochuuf; deeggarsi ogummaa, dhiyeessiin teeknoolojiifi galteewwan qonnaa, akkasumas hordoffiin dhiheenyaa ogeessota qonnaa sadarkaan jiraniin taasifamu cimee kan itti fufamu ta’uus dabalanii ibsaniiru. Godinichatti oomishaafi oomishtummaa boqqolloo guddisuuf xaa'oo kuntaala kuma 550 dhihaate keessaa kuntaalli kuma 400 qonnaan bultootaaf raabsamuu dubbataniiru. Gama Sanyii filatamaatiinis sanyii filatamaa boqqolloo kuntaala kuma 32 dhihaachuu ibsaniiru. Misooma kanafis qonnaan bultoonni kuma 152 ol hirmaataniiru. Qonnaan bultoota misooma kanaan hirmaachaa jiran keessaa Qonnaan Bulaa Abduu Sixootaaw akka dubbataniitti; waggoota lamaan darbanitti mala kilaasteraan Boqqolloo bal’inaan misoomsaa turuusaanii ibsaniiru. Kanaanis waggaa darbe oomishtummaan isaanii fooyya’uu fi sanyii filatamaa fayyadamuun lafa hektaara tokko irraa oomisha kuntaala 43 argachuu isaanii yaadachiisanii; bara kanas bu'aa fooyya’aa argachuuf hojjechaa jiraachuu dubbataniiru. Qonnaan Bulaa Addisuu Tashoomaa gama isaaniitiin; gorsa ogeessota qonnaa hojiirra oolchuun sanyii filatamaafi xaa'oo dhihaateef sirnaan fayyadamuun oomishtuu ta’uuf ciminaan hojjechaa jiraachuu isaanii dubbataniiru.
Viidiyoo
Saayinsii fi teeknooloojii
.jpg)
Tajaajilli Wiirtuu tokkoo Masoob kenna tajaajila Mootummaa Ammayyeessun Itti Quufinsa maamilaa dabalaa jira
Aug 13, 2026 189
Hagayya 07/2018 (ENA): Tajaajilli Wiirtuu tokkoo Masoob kenna tajaajila Mootummaa Ammayyeessun Itti Quufinsa maamilaa dabalaa jira Itti Aanaa Pirezidaantii Mootummaa Naannoo Oromiyaa Obbo Awwaluu Abdii fi hoggantoonni olaanoon sadarkaa gara garaa Wiirtuu Tajaajila tokkoo Masoob Aanaa Maannaa daawwataniiru. Tajaajilli Wiirtuu tokkoo Masoob magaalotaa fi aanaalee keessatti babal’achaa jiru tajaajila mootummaa duraan bifa bittinnaa'een kennamaa tureefi qisaasama yeroo fi baasii hin malleef hawaasa Saaxilaa ture bu'uurarraa furuun itti quufiinsa maamilaa dabalaa akka jiru Obbo Awwaluun ibsaniiru. Yeroo ammaa kanattis magaalotaafi aanaalee Oromiyaa 96 keessatti baballachuun kaayyoo qabameef milkeessaa akka jirus himaniiru. Wiirtuun tajaajila tokkoo Masoob Bulchiinsa Aanaa Maannaa tajaajiloota 88 seekaroota aanichaa 10 irraa fooddaawwan 9 fi ogeeyyii 43 ta'aniin tajaajila kennaa jira. Daawwannaa kanarratti Ittigaafatamaa Damee Siyaasaa Paartii Badhaadhinaa Damee Oromiyaa Obbo Namarraa Buliifi Bulchaa Godina Jimmaa Obbo Tijjaanii Naasir dabalatee Bulchoota Godinaaleefi Kantiibota Magaalota ollaa dabalatee qaamoleen gara garaa argamuusaanii odeeffannoon BKO argame mul’isa.
Hannaa fi Malaammaltummaa Dhabamsiisuu Keessatti Gahee Wiirtuu Tajaajila Iddoo Tokkoo (Masoob)
Aug 11, 2026 311
Hannaa fi Malaammaltummaa Dhabamsiisuu Keessatti Gahee Wiirtuu Tajaajila Iddoo Tokkoo (Masoob) Malaammaltummaan, hannii fi saamichi daranyoo guddina biyyaa fi diina bulchiinsa gaariiti. Tajaajilli mootummaa yeroo dheeraaf lafarra harkifachuu, iftoomina dhabuu fi hojmaata boodatti hafaa ta’een kan deeggaramu yoo ta’e, gufuu guddaa qulqullina tajaajilaa uumuun uummata komii keessa galchaa tureera. Haata’u malee, Mootummaan rakkoo fi hudhaa waggoota hedduuf uummata danqaa ture kana furuuf tarkaanfii seenaa-qabeessa fudhataa jira. Isaan keessaa inni ijoon Wiirtuu Tajaajila Iddoo Tokkoo (Masoob) teknoolojiidhaan deeggaruun hojiirra oolchuudha. Masoob tajaajila mootummaa si’ataa, ammayyaa'aa fi dhaqqabamaa gochuu qofa osoo hin taane, qaawwa malaammaltummaa fi saamicha diriiree ture cufuu keessatti gahee murteessaa qaba. Mootummaan bulchiinsa gaarii fi amanamummaa kenna tajaajilaa haqa-qabeessa, ammayyaa'aa fi malaammaltummaa irraa bilisa ta'e kennuuf hojjechaa jira. Wiirtuun Tajaajila Iddoo Tokkoo (Masoob) hudhaawwan waggoota hedduuf uummata rakkisaa turan furuudhaan itti-quufinsa uummataa mirkaneessaa jira. Ministirri Muummee Dr. Abiyyi Ahimad 'aappilikeeshinii' tajaajiloota bakka adda addaatti kennaman bakka tokkotti walitti fiduu fi tajaajila dijitaalaa qindaa'aa Afrikaatti kan jalqabaa yeroo eebbisaniitti akka jedhanitti, appilikeeshiniin kun tajaajiloota dhaabbilee garagaraa keessatti kennaman waltajjii tokkorratti kan walitti fidu akka ta’e dubbataniiru. Milkaa’inni guddaan kun biyya keenya guddaa kan boonsu ta’uun olitti teeknooloojiin kan gaggeeffamuu fi invastimantiin kaayyoon gaggeeffamu maal akka buusuu danda’u kan mirkaneessudha jedhanii turan. Bu’uura misoomaa dinagdee isa ijoo kan ta’e tajaajilli wiirtuu tokkoo Masoob, yeroo ni qusata, ulaa malaammaltummaa akka duuchu ibsanii, gama mootummaatiin amanamummaa fi cimina akka gabbisu dubbataniiru. Milkaa’ina kana akka cimsinu, muuxannoo keenya obbolootaa keenya Afriikaanotaaf akka qoodnu, akkasumas bu’aa kana caalu galmeessuuf kutannoon tarkaanfachuu barbaachisa jedhaniiru. Wiirtuu Tajaajila Iddoo Tokkoo (Masoob) Qaawwa Malaammaltummaa fi Saamichaa Akkamitti Cufa? Masoob sirna kenna tajaajilaa duraan ture sirreessuudhaan malaammaltummaa fi hanna qabataamaan hir’isa: Deddeebii fi Dhamaatii Hambisuu: Abbootiin dhimmaa waajjiraa waajjiratti deddeebi’uu fi deddeebisuun karaa itti mattaayaan gaafatamuu fi saaxilaman ture. Masoob tajaajila iddoo tokkotti waan walitti fiduuf, walitti dhufeenya kallattii abbaa dhimmaa fi tajaajila kennaa sana gidduu jiru hir’isuun carraa malaammaltummaa dhabamsiisa. Dijitaalessuu: Tajaajila tekinoolojiin deeggaramee fi dijitaala ta’e fayyadamuun hojmaata waraqaa ta’e ni dhabamsiisa. Hojmaanni dijitaalaa galmeen isaa ifa waan ta’eef, hannaa fi maallaqa seeraan ala gaafatamu hanqisa. Iftoomina fi Itti Gaafatamummaa: Sirni Masoob hojiiwwan hunda iftoominaan akka raawwataman taasisa. Namni tajaajila kennu beekumsa qabuu fi malaammaltummaa irraa bilisa ta’een akka deeggaramu gochuun, itti gaafatamummaa diriirsa. Yeroo fi Baasii Qusachuu: Tajaajila ariifataa sa'aatii muraasa keessatti kennuun, namoonni tajaajila saffisaa argachuuf jecha matta’aa akka hin kennine gochaa jira. Tarkaanfii Tarsiimawaa fi Bu'aawwan Galmaa'an Deddeebii fi dhamaatii tajaajilamaa xiqqeessuu. Tajaajila mijataa, saffisaa fi qulqullina qabu tekinoolojiin deeggaruudhaan baasii xiqqeessuu. Sirna iftoominaa fi itti gaafatamummaa diriirsuudhaan amantaa lammiilee guddisuu. Tajaajilli wiirtuu tokkoo akka naannoo Oromiyaattis magaaloota baay'ee irratti tajaajila kenna. Kanaanis itti-quufinsa uummataa haalaan kennuun rakkoolee kana dura hojmaata badaa waliin qabatee jiru hiikaa jira. #Ena Afaan Oromoo #TOI #Ena #
Hojiin humna namaa gahumsa qabu misoomsuu, kan naannoo nageenya saayibarii nageenya qabu ijaaruuf murteessaa ta’e cimee itti fufa
Aug 11, 2026 211
Hagayya 5/2018 (ENA): Itoophiyaatti haala nageenya saayibarii nageenya qabu ijaaruuf murteessaa kan ta’e hojiin humna namaa gahumsa qabu misoomsuu cimee itti fufa jedhan Daayrektarri Olaantuun Bulchiinsa Nageenya Odeeffannoo Biyyaalessaa Tigist Hamiid. Leenjiin Kalaqa Saayibarii Waqtii Gannaa marsaa 5ffaan guyyaa har’aa eegalameera. Aadde Tigist Hamiid wayita kana leenjichi nageenyaafi birmadummaa saayibarii biyyattiif bu’uura kan kaa’u ta’uus ibsaniiru. Humna namaa gahoomsuu irratti hojjetamaa akka jiru eeranii, ittisa saayibarii milkaa’ina qabuuf misooma guddattoota irratti xiyyeeffatuuf xiyyeeffannoon kennamuus kaasaniiru. Pireezidaantiin Yuuniivarsiitii Saayinsiifi Teeknooloojii Finfinnee Dooktar Asraat Atsadawayin gamasaaniin, misoomni teeknooloojiirratti hundaa’e badhaadhina waaraa biyya tokkoof murteessaa ta’uu dubbataniiru. Sagantichi Bulchiinsa Nageenya Odeeffannoo Biyyaalessaan nageenyaafi birmadummaa Saayibarii biyyattii mirkaneessuuf yaadamee kan qophaa’e ta’uun eerameera. Leenjichaaf barattoonni kumni 14 ol kan galmaa’an yoo ta’u kanneen keessaa kumni 1 fi 249 leenjicha fudhachaa jiru. #Ena Afaan Oromoo #TOI #Ena #
.jpg)
Innisheetivii Qonna Magaalaan jijiiramni guddaan mul’achaa jira
Aug 10, 2026 282
Hagayya 4/2018 (ENA) : hojiirra oolmaa Innisheetivii Qonna majgaalaan jijiiramni gudan mul’achaa jiraachuun Biiroon Misooma magaalaa fi manneenii Oromiyaa beeksise. Tarsiimoo Magaalota giddugala dinagdee taasisuuf hojjetama jiruun bu’aan abdachiisaan mul’achuusaa Hogganaa Biiroo Misooma Magaalaa fi Manneenii Oromiyaa Obbo Mohaammad Guyyee ibsaniru. Biiroon Misooma Magaalaa fi Manneenii Oromiyaa waltaa'insa Yunvarsitii Naannoo Oromiyaa waliin ta'uun qorannoo rakkoo hawaas-dinagdee magaalota hiikuu dandeessisan gaggeesse irratti qooda fudhattoota waliin marii gaggeessa jira. Magaalota giddugala dinagdee taasisuufii fi beekumsan hogganuuf qorannoon deeggaramuun hojjetamaa jiraachuu Hogganaa Biiroo Misooma Magaalaa fi Manneenii Oromiyaa Obbo Mohaammad Guyyee ibsaniru. Mootummaan tarsiimoo magaalomsuu hojirra oolchaa jiruun jijjiiramni dhufa jiraachuu ibsuun qorannoo kanaan rakkoowwan raawwii keessatti mudaacha jiru addaa baasuun fi tarsiimoo haaraa bocuun hojjechuuf yaadame kan gaggeeffame ta'u Obbo Mohaammad himaniru. Qorannicha kan dhiheessan Yunvarsitii Naannoo Oromiyaa irra sanada "Urban Agriculture Initiatives" irratti kan dhiyeessan qorattoonni Dr Dasaalenyi Fiqaaduu fi Dr. Ahimed Mohaammad akka jedhanitti hojiin inisheetivii qonna magaalaa magaalota keessatti hojjetama jiran jijjiirama gaarii argamsiisaa jiraachuu ibsuun, hojiiwwan inisheetiviin hojjetamaa jiran daran ammayyeessuuf ''Innovative Urban Farming''(Qonna magaalaa kalaqaa) hojirra oolchuun yoo hojjetame misooma itti fufinsa barbaadame fiduun barbaachisa ta'u himaniru. Hojiin inisheetivii qonna magaalaa ijaarsa kilaastara beelladaa, omishaa kuduraa fi muduraa, misooma dammaa karaa qindaa'een hojjetamaa jiruun carraan hojii uumamuu, galii fayyadamtoota guddisuu, magaalaa iddoo oomishaa taasisuu, maddii madaalawwa lammileen akka argatan taasifama jiraachuus ibsameera. Magaalota jireenyaaf mijataa ta'an horaachuuf kan hojjetamu ta’uunis ibsameera. BMMMO irraa
Ispoortii
.png)
Chelsiin taphaataa isaa Enzoo Fernaandeez gurguruuf daangaa guyyaa xumuraa kaa'e
Aug 13, 2026 202
Hagayya 7/2018 (ENA): Cheelsiin taphaataa isaa Enzoo Fernaandeez gurguruuf daangaa guyyaa xumuraa kaa'uu beeksise. Maanchistar Siitiin taphataa sarara gidduu Cheelsii Enzoo Fernaandeez fudhachuuf fedhii akka qabu himamaa jira. Cheelsiinis Maanchistar Siitiin taphataa kanaa bituuf gaaffii nanbitaa daangaa guyyaa keessatti dhiheesuu danda'u murteeseera. Maanchistar Siitiin hanga Jimaata galgalaatti qofa Yuuroo miliyoona 120( £120) Cheelisiin beeksiseera jedhameera. Cheelisiin guyyaa kanaan booda Maanchistar Siitiin gaaffii taphaticha bituu yoo dhiheesse taphaticha akka hin gurgurre ibseera. Daangaa yeroo gurguraa kaa'ame kanas bakka buutota Maanchistar Siitii fi taphaticha beeksisuu isaa kilabichi ibseera.
PSG'n waggaa lammaffaaf walitti aansee waancaa Awurooppaa Suuper Kaappi injifate
Aug 13, 2026 155
Hagayya 7/2018 (ENA): PSG'n waggaa lammaffaaf walitti aansee waancaa Awurooppaa Suuper Kaappi injifateera. PSG'n tapha Awurooppaa Suuper Kaappiin Aston Viilaa 2 fi 1n injifachuun Shaampiyoonaa Liigii Kilaboota Awurooppaa ta'eera. Taphichaan PSG'f daqiiqaa 20ffaa irratti Kivachaa Kiravatiskeli'aan immoo Dizayer Duwee immoo daqiiqaa 61ffaa irratti goolii injifannoof isaan geesise galchaniru. Aston Viilaaf immoo Biiraayyaan Maagoon daqiiqaa 45ffaatti galchus; PSG'n Aston Viilaa injifachuun waancaa Awurooppaa Suuper Kaappi/ waancaa mo'aa mo'atootaa bara 2026 fudhateera.
PSG’n Aston Viilaa waliin; Tapha waancaa moo'attoota Awurooppaa
Aug 12, 2026 244
Hagayya 6/2018 (ENA): Taphni waancaa moo'attoota Awurooppaa har'a PSG fi Aston Viilaa gidduutti taphatama. Taphichi galgala sa'aatii 4 irratti ostiraaliyaa ‘Red Bull Arena’ keessatti taphatama. Kilabni PSG’n Faransaay tapha xumuraa Shaampiyoonsi Liigii Awurooppaa kan gahe, xumura shaampiyoonsi liigii irratti Arsenaaliin adabbiin injifachuun waancaa fudhachuuni. Luusiis Enrikeetiin kan durfamu ‘PSG’n bara darbes tapha wal fakkaatuun Tootinaam adabbiin injifachuun waancaa kana injifachuun isaa kan yaadatamu qaba. Gama biraatiin ammoo Aston Viilaan leenjisaa Unayi Emretiin hogganamu, tapha har'aaf kan darbe tapha xumuraa Liigii Awurooppaatiin kilaba Jarmanii Firaayibargi 3 fi 0’n injifateeti. Seenaa keessatti Aston Viilaan si’a tokko, bara 1982 Baarseloonaa injifachuun waancaa kana kaase. PSG fi Aston Viilaan kanaan dura dorgommii Awurooppaa qofaan wal argan, shaampiyoonsi liigii bara 2024/25 irratti jechuudha. Yericha PSG’n dirree isaa irratti 3 fi 1’n yoo injifatu, Aston Viilaan ammoo Viilaa Paarki irratti 3 fi 2 injifate. PSG’n waliigalatti 5-4’n injifachuun gara walakkaa xumuraatti darbuun shaampiyoonaa dorgommii kanaa isa jalqabaa ta'eera. Tapha kana daran adda kan godhu riikardii murteessummaa inni galmeessisudha. Gamtaan Waldaalee Kubbaa Miilaa Awurooppaa (UEFA) tapha kana akka to'atu abbaa murtii lammii Somaaliyaa ganna 34 Omar Artaan filateera. Kunis seenaa dorgommii kanaa waggoota 51 keessatti abbaa murtii lammii Awurooppaa hin taane tapha xumuraa Shaampiyoonsi Liigii Awrooppaa kan jalqabaa isa taasisa. Taphichi sa'aatii idilee daqiiqaa 90 booda qixaan yoo xumurame, sa'aatii dabalataa osoo hin kenniin, kallattiin gara adabbiitti ni deema. Gareen injifate badhaasa maallaqaa Yuuroo miiliyoona shan kan argatu yoo ta'u, gareen mo'ame ammoo Yuuroo miiliyoona afur argatu. Kilabiin dorgommii kana irratti milkaa'ina guddaa kan argate Riyaal Maadriid yoo ta'u, yeroo 6 waancaa kana injifateera. Baarseloonaa fi Essi Miilaan waancaa shan qabachuun itti aanu. #Ena Afaan Oromoo #TOI #Ena #
Garee Atileetiksii Itiyoophiyaa Shaampiyoonaa Atileetiksii Addunyaa Umurii 20 gadii irratti hirmaataniif Simannaan taasifame
Aug 12, 2026 172
Hagayya 6/ 2018 (ENA): Garee Atileetiksii Itiyoophiyaa Shaampiyoonaa Atileetiksii Addunyaa Umurii 20 gadii Ameerikaa Origon keessatti gaggeeffame irratti hirmaachaa turaniif simannaa ho'aan taasifameefi. Itiyoophiyaan shaampiyoonaa kana walumaa galatti meedaaliyaa 6 argachuun kan xumurte yoo ta’u, warqee 2, meetii 3 fi naasa 1 aragatteetti. Biyyi dorgommii bara kanaa keessummeessite Ameerikaan meedaaliyaa 24’n dursaa xumurteetti. Keeniyaan meedaaliyaa 11 walitti qabachuun sadarkaa 2ffaa wayita baatu, Itiyoophiyaan dorgommii kana akka addunyaatti sadarkaa 5ffaa, akka Afrikaatti ammoo sadarkaa 2ffaa bahuun xumurteetti. Itiyoophiyaan dorgommii walfakkaatu waggaa lama dura Peeruu magaalaa Liimaatti gaggeeffameen warqee 6, walumaa galatti meedaaliyaa 10 argachuun ishee kan yaadatamudha. Shaampiyoonaan kun Ameerikaa bulchiinsa Origon magaalaa Yuujiin keessatti Adoolessa 29 hanga Hagayya 3, 2018tti gaggeeffameera. #Ena Afaan Oromoo #TOI #Ena #
Eegumsa naannoofi haala qilleensaa
Ashaaraa Magariisaa - Eegumsa Uumamaa Irraa Hanga Nyaata Biyyaalessaa fi Abbaa Biyyummaa Diinagdee!
Aug 14, 2026 54
Sagantaan Ashandaa Magariisaa biqiltuu dhaabuu ykn naannoo miidhagsuu caalaa akka ta’e agarsiisaa jira; misooma itti fufiinsa qabuuf bu’uura eegsisuuf, misoomsuu fi cimsuuf tarsiimoo jalqabbii biyyaalessaati. Sochiin biyyaalessaa guddaan kun dhiibbaa jijjiirama qilleensaa dandamachuuf dandeettii qabnu cimsuu qofa osoo hin taane, sirna ikoo uumamaa keenya sirreessuu fi misoomsuun Itiyoophiyaa lafa magariisaa taasisaa jira. Itiyoophiyaan dandeettii mataa ishee fi tattaaffii waloo lammiilee isheetiin qabeenya uumamaa ishee eeguu fi misoomsuu akka dandeessu kan mirkaneesse yoo ta’u, jijjiirama qilleensaaf deebii kennuu keessatti biyyoota biroof fakkeenya ta’ee tajaajiluu kan danda’u milkaa’ina ummataa ta’uu hojiiwwan waggoota darban keessatti raawwataman mirkaneessee jira. Qabeenya uumamaa eeguun eegumsa naannoo qofaaf osoo hin taane, oomishtummaa qonnaa, wabii nyaataa mirkaneeffachuu fi guddina dinagdeefis bu’aa olaanaa qaba. Kanaafidha Ashaaraan Magariisaa xiyyeeffannoo misooma biyyaalessaa itti fufiinsa qabu isa ijoo taasifnee wabii nyaataa fi dinagdee keenya cimsuuf kan hojjenne. Dhaloonni kun qabeenya uumamaa isaa tiksuu fi misoomsuun fedhii bara kanaa guutuu bira darbee Itoophiyaa badhaatee fi mo’amuu hin dandeenye dhaloota itti aanutti dabarsee kennuuf itti gaafatamummaa qaba. Itoophiyaa boruuf bu'uura cimaa fi amanamaa kaa'uuf piroojektoonni misooma magariisaa qindoominaan jalqabne cimee itti fufa. Itti aanaa ministeera muummee obbo Tamasgeen Xurunaa #Ena Afaan Oromoo #TOI #Ena #
Konsoo: Aadaa fi Ogummaa Qonnaa walitti qindaa'e.
Aug 14, 2026 86
Naannoo Kibba Itiyoophiyaa, Godina Konsoo keessatti, lafti gaarreen irraa fi tabbaawwan olka’oo qabu, uumamaa fi ogummaa ilma namaa walitti makuun, bifa lafaa ajaa’ibsiisaa fi bareedaa uumeera. Ummanni Konsoo waggoota dheeraaf lafa gaara bu'aa ba'iin itti heddummate dhagaa fi biyyeen daangessuun, ittisuun akkasumas sirnaan tarreessuun, gara lafa qonnaaf mijataa fi oomishaa ta’etti jijjiireera. Hojii harkaan raawwatamu kun lafti akka hin mancaane, biyyeen rooba irraa kan ka’e akka hin dhiqamne taasisee, naannicha qonna walmakaa (agroforestry) fi hojiiwwan qonnaa adda addaatiif mijataa taasiseera. Hojiin daagaa Konsoo kun ogummaa ajaa’ibaa eegumsa qabeenya uumamaa of keessatti qabatee, amaloota addaa hedduu qaba. Naannoon kun hojii eegumsa naannoo fi aadaa isaa addaa ta’eef, bara 2011tti Dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniitti, Dhaabbata Barnootaa, Saayinsii fi Aadaa ‘UNESCO’n Hambaa Addunyaa ta’ee galmaa’eera. Daagaan Konsoo, uumamaa wajjin walsimnee jiraachuu akkasumas cimina, obsaa fi kutannoo ilma namaa kan agarsiisu mallattoo guddaadha. Ummanni Konsoo har’as hambaa ajaa’ibaa fi bareedaa kana eegaa, kunuunsaa fi dhalootaa dhalootatti dabarsaa jira. #Ena Afaan Oromoo #TOI #Ena #
.jpg)
Paarkiiwwan Biyyaalessaa Haala Qindoomina qabuun Hogganamuu Qabu - Abbaa Taayitichaa
Aug 6, 2026 526
Adoolessa 30/2018 (ENA): Hambaa idil addunyaa kan ta’e paarkiin biyyaalessa Gaarreen Baalee misoomsuunii fi madda galii itti fufinsa qabu taasisuuf waliin hojjechuun barbaachisaa ta’uu daarektarri Olaanaa Abbaa Taayitaa eegumasa Bineensota Bosonaafi fi Kunuunsa Itoophiyaa obbo Kumarraa Waaqjiraa ibsani. Workshopiin Karoora Bulchiinsa Waggaa Kudhanii Paarkii Biyyaalessaa Gaarreen Baalee (2027-2036) irratti mari’achuuf Baalee Roobeetti qooda fudhattoota waliin gaggeeffamaa jira. Waltajjicharratti Daarektarri Olaanaa Abbaa Taayitichaa obbo Kumarraa Waaqjiraa haasawa taasisaniin, waggoota darban keessatti paarkiiwwan biyyaalessaa fi iddoowwan eegumsa argatan keessatti hojii qindoominaan hojjetamaa tureen qormaanni paarkiiwwan mudatu hir’achuusaa ibsaniiru. Waggoota darbanitti bulchiinsa federaalaa, naannoo fi paarkii qindoominaan tattaaffii taasisaniin qormaanni paarkicha mudate hir’achuu isaa ibsaniiru. Akkasumas, dheedichi garmalee, bosona ciruu fi qubsumni seeraan alaa rakkoowwan jiraachuu paarkiiwwanii qormaata ta’aa turan keessaa tokko ta’uu fi yeroo ammaa hojii qindoominaan hojjetamaa jiruun hir’achaa akka jiran akeekaniiru. Bulchaan olaanaa godina Baalee obbo Abdulhaakim Alii akka jedhanitti, bulchiinsi paarkii biyyaalessaa fi heddummina lubbu qabeeyyii isaa sirnaan akka eegamu ciminaan hojjechatamaa jira. Kaayyoon guddaan karoora hoggansa waggaa kudhanii qophaa’aa jiru paarkicha eeguu fi misoomsuun fayyadamummaa hawaasa naannoo itti fufiinsa qabu mirkaneessuudha jedhan. Bulchiinsi paarkicha misoomsuu fi tiksuuf qooda fudhattoota sadarkaa sadarkaan jiran waliin ta’uun akka itti fufu akeekaniiru. Maastar pilaaniin mariif dhiyaate qooda fudhattoota hunda hirmaachisuun, filannoowwanii fi qormaata adda baasuun, furmaata itti kennuun itti gaafatamaan Paarkii Biyyaalessaa Gaarreen Baalee obbo Shaamil Kadir himaniiru. Dhaabbata Barnoota, Saayinsii fi Aadaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii (UNESCO)’n galmaa’ee hambaalee Itoophiyaa keessaa tokko kan ta’e Paarkiin Biyyoolessaa Gaarreen Baalee, Gadmsaa fi jeedala diimtuu dabalatee bineensota bosonaa bal’aa kan qabudha. #Ena Afaan Oromoo #TOI #Ena #
.jpg)
Sagantaan Ashaaraa Magariisaa guddina damee turizimii keessatti gumaacha olaanaa taasisaa jira
Aug 6, 2026 366
Adoolessa 30/2018 (ENA): Waajjirri Aadaa fi Tuurizimii Godina Harargee Lixaa Sagantaan Ashaaraa Magariisaa guddina turizimii keessatti gumaacha olaanaa taasisaa jiraachuu beeksise. Waggoota saddeet darban keessatti hojiiwwan dhaabbii fi kunuunsi Sagantaa Ashaaraa Magariisaa jalatti hojjetaman uwwisa bosonaa dabaluu fi haroo goge deebisee burqisiisaa jiraachuu keessatti bu’aa qabatamaa agarsiisaniiru. Akka dursaan garee misooma gahumsa turizimii waajjirichaa obbo Saaniyoo Adam ENAtti akka himanittii, iddoowwan bosonaa fi ikoo-tuurizimii Godinicha keessa jiran mukkeen mandhaleen waan uwwifamaniif lakkoofsi bineensota bosonaa godinicha keessatti baay’ee dabalaa jira jedhan. Aanaa Doobbaa, Habroo, Odaa Bultum, Ancar, Shanan Dhugoo, Ciroo fi Gammachiis bosonni dandamachaa kan ture yoo ta’u, kunis baay’ina bineensota bosonaa dabalaa jira jedhan. Dursaan garee kun bosonni uumamaa aanaa Ancarii fi aanaa Gammachiis gaara Muktaar keessatti bosonni uumamaa argamu baay’ina bineensota bosonaa kanneen akka Gadamsaa, Karkarroo,Bosonuufi bineensonni biroon akka aragaman ibsaniiru. Milkaa’inni kan biraan waggoota kurnanii oliif gogee kan ture haroo Carcar aanaalee Habroo, Bookee fi Odaa Bultum keessatti argamu deebisee akka maddu taasiseera. Haroo kana daran misoomsuu fi beeksisuuf akkasumas bakka gahumsa turizimii isaa guddisuuf tattaaffiin taasifamaa akka jirus obbo Saaniyoo ibsaniiru. Hojii gaggeesituu Dhaabbata Bosonaa fi Bineensota Bosonaa Oromiyaa damee Harargee Aadde Faakiyaa Adam sagantaa Ashaaraa Magariisaa jalatti biqiltuu dhaabuun bosonni hawaasaa kanaan dura haalaan manca’ee ture ulfina duraan turetti deebi’uu isaa mirkaneessaniiru. Kunis baay’ina bineensota bosonaa naannoo sana jiran dabaluudhaan adamsa seera qabeessa ta’een galii akka argatan taasiseera jedhani. Bara baajataa xumurame kana qofatti adamsa seeraatiin birri miiliyoona lamaa ol kan argame ta’uu ibsuun, galiin irra caalaan isaa qonnaan bultoota kunuunsaa fi bulchiinsa bosona naannoo sanaa irratti bobba’aniif raabsamee, fayyadamummaa kallattiin hawaasaaf mirkaneesseera jedhani. Qonnaan bulaan aanaa Gammachiis Ganda Diingatee Ahmad Sulee sagantaan Ashaaraa magariisaa naannoon sun rooba idilee akka argatu gochuudhaan qonnaafi horsiisa beeyladaatiif haala mijataa uumeera jechuun ragaa ba’aniiru. Kanaan dura sababa qoginsaan baay’inni bosonaa hir’achaa kan ture yoo ta’u, amma garuu hojii ashaaraa magariisaa irraa kan ka’e baay’inni bosonaa dabalaa dhufuu fi lakkoofsi bineensota bosonaa dabalaa akka jiru yaadachiisaniiru. Odeeffannoon Waajjira Aadaa fi Tuurizimii godinicha irraa argame akka mul’isutti, godina Harargee Lixaatti bakkeewwan hawwata turizimii 50 ol adda baafamaniiru. Isaan keessaa harki caalaan isaanii bosona uumamaa fi ikoo-tuurizimii irratti kan xiyyeeffataniidha. #Ena Afaan Oromoo #TOI #Ena #
Baay’inaan Kan Dubbifaman
Bu'aan qormaata naannoo kutaa 8ffaa naannoo Oromiyaa beekkamuu Biiroon Barnootaa naannoo Oromiyaa beeksise.
Jan 5, 2021 291263
Finfinnee, Muddee 26, 2013 (TOI) - Bu'aan qormaata naannoo kutaa 8ffaa naannoo Oromiyaa beekkamuu Biiroon Barnootaa naannoo Oromiyaa beeksise. Qormaatni Sadaasa 30 hanga Muddee 2, 2013tti guutummaa Oromiyaatti kennamee ture bu'aan isaa beekkameera. Waraqaan deebii kallattii Oromiyaa hunda irraa Manneen Barnootaa kuma 8 ol-irraa aanaatti, aanaa irraa godinatti, godina irraa BBOtti sassaabamee torban 3 keessatti halkanii fi guyyaa shiftii 3n biiroo keessa bulaa hojjetamee har'a bu'aan isaa beekameera. Barattoota qormaata fudhatan kuma dhibba 4 ffi kuma 46 fi 907 keessa barattoonni kumni dhibbi 4 fi kumni 17 fi 411 yookaa % 93.4 darbaniiru.Barattootni kumni 29,fi 96 yookaa 6.6% kufuu isaanii maanaajimantiin Biiroo Barnoota Oromiyaa har'a murteesseera. Bu'aan qormaataa kun waajjiraalee barnootaa godinaalee 21 fi waajjiraalee barnootaa bulchiinsa magaalotaa 19n Oromiyaaf kara hooggantootaa 'telegram' dhaan ergamuu biirichi beekisieera. Waajjiraaleen kun bu'aa qormaataa kana gara aanaa isaaniitti dabarsuun , aanaaleen ammoo hardcopy isaa Manneen Barnootaa isaaniin borii kaasanii ni beeksisu jedhame.Torban dhufuu kaasee barnootni kutaa 9ffaa kan eegalu ta'uu ragaan Biiroo Barnootaa Oromiyaarraa argame ni muul'isa. Kaardii barataa dhuufaan maxxansee Biiroon Barnootaa Oromiyaa yeroo gabaabaa keessatti kan raabsu ta'uu beeksisera.
Waraanni Bilisummaa Oromoo (WBO)n zoonii Lixaa hawaasaan simatamaa jira
Feb 20, 2019 147680
Guraandhala 13/2011 Waraanni Bilisummaa Oromoo (WBO)n zoonii Lixaa guyyaa kaleessaatii kaasee hawaasaan simatamaa jira. Haaluma koreen teeknikaa fi araaraa akkasumas gumiin abbootii Gadaa waamicha dhiyeessaniin loltoonni Adda Bilisummaa Oromoo zoonii lixaa guyyaa kaleessaa irraa eegalee deebi'aa jira. Waraanni bilisummaa Oromoo guyyaa kaleessaa aanaa Manasibuu ganda Harawweetti qaama mootummaa fi abbootii Gadaatiin simatamaniiru. Guyyaa har'aas bifuma walfakkaatuun aanaa Beegii, Giddaa Ayyaanaa fi Baabboo Gambeelitti simannaan itti fufueera. Guyyoota Sadan kanatti simannaan erga taasifameefii booda gara kaampii qophaa'efiitti kan galan ta'uus walitti qabaan gumii abbootii Gadaa Bayyanaa Sanbatoo ‘BBC’ Afaan Oromootti himaniiru. Abbaa Gadaa Bayyanaa Sanbatoo akka himanitti, Zoonii Lixaarraa qofa loltoonni WBO Kuma 10 ol kan simataman ta'uu ibsaniiru. Simannaan WBO kun aanaalee garaa garaatti kan itti fufu yoo ta'u, miseensonni WBO iddoowwan biroo jiranis waamichi taasifameef simatamanii akka galantu eegama. Madda: OBN
Biiroon Barnootaa Oromiyaa firii qormaata kutaa 8ffaa bara 2014 ifoomse
Aug 31, 2022 32589
Hagayya 25/2014(TOI) - Bara barnootaa 2014tti barattoota kuma 451fi 25 qormaata naannoo kutaa 8ffaa fudhachuuf galmaa'an keessaa barattoonni kumni 443fi 526 qormaaticha fudhataniiru. Barattoota qoramaata fudhatan walii galaa keessaa barattoonni kumni 421fi 779 (%95.09) qabxii darbiinsaa argatanii gara kutaa 9ffaatti darbuu Hogganaa Ittaanaan BBO Obbo Girmaa Baay'isaa ibsa miidiyaaleef kennaniin ibsaniiru. Naannawaa horsiisee bulaan ala qabxii darbiinsaa dhiiraaf 50fi dubartootaaf 47 ta'uus himaniiru. Naannawaa horsiisiisee bulaatti ammoo qabxiin darbinsaa dhiiraaf 47 yoo ta'u, barattoota dubaraaf 44 ta'uufi qabxiin darbiinsa barattoota fedhii adda kan dhiiraa 44fi dubaraaf 41 ta'uu Obbo Girman himaniiru. Naannoo Oromiyaatti bara barnootaa 2015 barattoota miiliyoona 11 ol barsiisuuf galmeessi kan eegalameen yoo ta'u, Fulbaana 9/2015 guutummaa Oromiyaatti barnoonni ni eegalana. Barana barattoota miliyoona 7.5 ol sagantaa nyaataa manneen barnootaan fayyadamoo taasisuuf haaldureen xumuramuus ibsaniiru. Barattoonni baasii gara garaaf osoo hinsaaxilamin qabxii darbiinsaasaanii karaa toora interneetii http://oromia.ministry.et/#/home jedhuun ilaallachuu akka danda'an biirochi ibseera. DhPI irraa
Komishiniin Naamusaa fi Farra Malaammaltummaa Federaalaa 'Appilikeeshinii' namoonni eeruu kennaniifi ragaa kennaan itti fayyadamuu danda'an ifa godhe.
Mar 3, 2023 29661
Guraandhala 24/2015(TOI) - Komishiniin Naamusaa fi Farra Malaammaltummaa Federaalaa guyyaa har'aa 'Appilikeeshinii' namoonni eeruu ittiin kennaniifi ragaa ittiin eeraan fayyadamuu danda'an 'Public Feedback System' jedhamu ifa godhe. Komishinichi Bulchiinsa Nageenya Odeeffannoo waliin ta’uun Appilikeeshinii kana akka hojjete eerameera. Appichi afaanota biyya keessaa shaniin tajaajila kan kennu ta'uun himaeera. Komishinarri Komishinii Naamusaa fi Farra Malaammaltummaa Federaalaa Dooktar Saamu’eel Urqatoo akka jedhanitti, komishinichi hojiiwwan jijjiramaa hojjechaa jiru milkeesuuf teeknooloojiiwwan fayyadamaa jiraachuu ibsaniiru. Appilikeeshinichi hojii kan ariifachiisuufi haleellaa fi sodaachisaa ragaa eertootaa fi odeeffannoo kennitootarra gahu kan ittisu ta'uu himaniiru. Kana hordofuun hawaasni karaa appilikeshinii 'Public Feedback System'' yaada kennuudhaan itti gaafatamummaa biyyaalessaa isaa ba'uu qabu gaafataniiru. Daarektarri Olaanaa Bulchiinsa Nageenya Odeeffannoo Obbo Solomoon Sookaa akka jedhanitti, appilikeeshinii kana haleellaa saayibarii eegumsii cimaan kan taasifamuuf ta'uu himaniiru. Waajjira Ministira Muummeetti deetaan dhimmoota Kaabinee obbo Tasfaayee Dhaabaa akka jedhanitti, malaammaltummaa ittisuuf dhaabbanni tokko qofaan hojjetee milkaa'uu hin danda'u. Kanaaf lammileen hunduu miira itti gaafatamummaa qabuun malaan maltummaa ittisuuf hirmaachuu qabu jedhaniiru.
Gabaasa addaa
Itiyoophiyaan liqaa ishee hurgufachaa,abdii ishee horachaa gara fuula duraatti tarkaanfachaa jirti - Itti aanaa Ministira Muummee obbo Tamasgeen Xurunaa
Jun 9, 2026 16305
Waxabajji 2 /2018 (ENA): Itiyoophiyaan liqaa ishee hurgufachaa,abdii ishee horachaa gara fuula duraatti tarkaanfachaa jirti jedhani itti aanaan Ministira Muummee obbo Tamasgeen Xurunaa. Itti aanaan muummee ministiraa Pirojektoota misoomaa adda addaa magaalaa Woldiyaatti ijaaraman eebbisuun tajaajilaaf bananiiru. Yeroo eebba kanaatti pirojektoonni misoomaa eebbifaman imala biyyattiin gara fuulduraatti taasiftu kan agarsiisan yoo ta’u, guddinni Itiyoophiyaa eenyullee dhaabuu akka hin dandeenye kuni ragaadha jedhan. Itti aanaan ministira muummee kun ummanni magaalaa Woldiyaa finxaaleyyii fi qoqqoodinsa mormuudhaan kan beekamu ta’uu ibsuun, filannoon isaanii irra deddeebiin nagaa fi mootummaa cimaa ta’uu isaa kan argisiisu ta’uu ibsaniiru. Mootummaan baandota irratti qabsaa’aa jira jedhani. Waggoota 50 fi 60 darbaniif warri yaada dulloomaatiin qabaman guddina ariifataa biyyattii hubachuu akka hin dandeenyes ibsaniiru. Warri bosona keessa jiran jijjiirama guddaa biyyatti dhufe kan akka misooma koridarii, maaddii guutuu, pirojektoota misoomaa fi oomisha qamadii arguu akka hin dandeenye dubbataniiru. Misoomni koridarii magaalota keessatti gaggeeffamaa jiru dhimma bareedinaa qofa osoo hin taane magaalota ammayyeessuun sadarkaa jireenyaa ummataa ol kaasuuf kaayyoo ta’uu ibsaniiru. Magaalonni Itiyoophiyaa magaalota Baha Afriikaa fi addunyaa waliin dorgomuu akka qaban ibsaniiru; akkasumas tajaajila ammayyeessuuf tajaajilli giddugala tokkoo guutuu biyyattiitti babal’achaa akka jiru hubachiisaniiru. Manneen kitaabaa ummataa, manneen kitaabaa dijitaalaa fi kaffeewwan saayinsii magaalaa Woldiyaatti ijaaraman odeeffannoo guyyaa guyyaa irraa gara beekumsaa fi qorannoo gadi fagootti kan ceesisu ta’uu ibsaniiru. Mootummaan, abbootii qabeenyaa fi ummanni pirojektoota misoomaa eegalaman gara baadiyyaatti babal’isuun badhaadhina biyyattii dhugoomsuuf waliin hojjechuu akka qaban waamicha dhiyeessaniiru.
Yaa’ichi dhimmoota Afrikaarratti sagalee tokko dhageessisuun akka danda’amu carraa uumuudha
May 6, 2026 16006
Ebla 28/2018 (ENA)- Kaayyoon guddaan yaa’ii dhiibbaa uumtota miidiyaa hawaasaa Afriikaa (ASMIS) dhiibbaa uumtota jidduutti tumsa cimaa uumuudhaan dhimmoota Afrikaarratti sagalee tokko dhageessisuun akka danda’amu carraa uumuu akka ta’e qindeessaan Palsi oof Afriikaa(POA) obbo Barakat Sisaayi ibsan. Ajandaawwan Afriikaa qabsiisuu fi sagalee waloo dhageessisuuf carraa kan uumu ta’uu dabalanii ibsaniiru. Palsi oof Afriikaan (Pulse of Africa-POA) intarpiraayizii teknolojii E.ji.e waliin ta’uun mata duree “dhiibbaa uumtonni Afriikaa fooyyee qabduuf” jedhuun yaa’iin qophaa’u kun, Ebla 29 fi 30 2018 Finfinnee yaadannoo injifannoo Adwaatti ni gaggeeffama. Yaa’iin kun dhiibbaa uumtota miidiyaa hawaasaa jajjabeessuuf, dinagdee dijitaalaa cimsuuf, tumsa uumuu fi wiirtuu dijitaalaa gochuuf kan kaayyeffateha. Qopheessitoonni yaa’ii kanaa, dhiibbaa uumtonni miidiyaa hawaasaa Itiyoophiyaa yeroo yaa’ii kanaa maqaa gaarii biyyasaanii guddisuu fi tumsasaanii cimsuun haala danda’amurratti ibsa kennaniiru. Qindeessaan Palsi oof Afriikaa obbo Barakat Sisaayi wayita kana akka jedhanitti, Palsi Oof Afriikaan seenessa Afriikaa jallate jijjiiruuf kan hundeeffame miidiyaa Paan Afriikaati. Yaa’iin kun intarpiraayizii teeknooloojii E.ji.e waliin ta’uun qophaa’uusaa eeranii, qajeelfama “seenessa Afriikaa namoota keenyaan dubbachuu qabna” kan jedhu akka bu’uureffate ibsaniiru. Kaayyoon ijoo yaa’ii kanaas dhiibbaa uumtota jidduutti tumsa cumaa uumuun dhimmoota Afriikaarratti sagalee waloo dhageessisuuf carraa uumuu akka ta’e dubbataniiru. Ajandaan gamtaa Afriikaa 2063 karoora wagga 50 Afriikaan ittiin gaggeeffamtu ta’uu eeranii, ummattoota jidduutti walii galtee uumuuf dhiibbaa uumtonni miidiyaa hawaasaa waloomaan akka hojjetan carraa uumuuf waltajjichi faayidaa akka qabu ibsaniiru. Kanaaf yaa’iin kun Afriikonni galmoota ajandaasaanii milkeessuuf waltajjii waloon hojjetan ta’a jedhaniiru. Miidiyaan dijitaalaa waltajjii guddaa kan dinagdee sochoosudha kan jedhan obbo Barakat, dhiibbaa uumtonni miidiyaa hawaasaa karaa faayidaa qabuun akka itti fayyadaman hubannoo waloo uumuu akka barbaachisu hubachiisaniiru. Hojii raawwachiisaan intarpiraayizii E.ji.e obbo Gammadaa olaanaa gamasaaniin, yaa’iin kun maqaa gaarii Itiyoophiyaa akkasumas Afriikaa guddisuuf waltajjii murteessaa ta’uu dubbataniiru. Dhiibbaa uumtonni miidiyaa hawaasaa waa’ee qabiyyee uumuu, wa’ee ijaarsa seenessa Afriikaa fi waa’ee galmoota ajandaa 2063 ejjennoo ifaa akka qabatan godha jedhaniiru. Dhiibbaa uumtonni yaa’ii kanaaf biyyoota Afriikaa garagaraarraa filataman, qaqqabama miidiyaa hawaasaatiin qabanii fi maqaa gaarii Afriikaa guddisuuf gumaacha qabaniin madaalamanii kan filataman ta’uu mirkaneessaniiru.
