Tamsaasa Kallatti:
Angafoota Oduu
Dandeettiin raayyaa ittisaa Itiyoophiyaan ijaarte nagaa fi tasgabbii naannichaaf humna guddaadha
Nov 18, 2026 81
Sadaasa 9/2019(ENA)-Dandeettiin raayyaa ittisaa Itiyoophiyaan mootummaa ida’amuutiin ijaarte faayidaa biyyaa eegsisuurra darbee nagaa fi tasgabbii naannichaaf humna guddaa fi dhiibbaa uumaa akka jiru wiirtuu nagaa kabachiisaa ittisaatti ajajaan inistiitiyuutii mana leenjii nagaa kabachiisaa idil addunyaa birgaader jeneraal Gazzaahany Faqaaduu ibsan. Ajajaan inistiitiyuutii mana leenjii nagaa kabachiisaa idil addunyaa birgaader jeneraal Gazzaahany Faqaaduu; raayyaa ittisaa loogii siyaasaa kamirraayyuu bilisa taasisuun, leenjii, teeknooloojii ammayyaa fi caasaa dhaabbataatiin cimsuun dandeettii raawwii hojii fi ittisaa isaa guddisuu ibsaniiru. Dandeettiin kun nageenya biyya keessaa eeguurra darbee hirmaannaa fi dhiibbaa Itiyoophiyaan nageenya idil-addunyaa eegsisuu keessatti qabdu akka guddisu hubachiisaniiru. Raayyaan ittisaa dandeettii ijaarame kana teeknooloojii fi beekumsa ammayyaatiin caalaatti cimsuun gahee hoggansa damee nageenya eegsisuu keessatti qabu itti fufuu akka qabuus dubbataniiru. Dursaan garee dhimmoota imaammataa fi tarsiimoo koolleejjii ittisa biyyaa Itiyoophiyaa letenaal koloneel Koloneel Arraagaaw Gabramaadihin gama isaaniin, raayyaan ittisaa teeknooloojii, leenjii fi baay’ina humna namaatiin yeroo gara yerootti ammayyaa’aa dhufuu ibsaniiru. Itiyoophiyaan Kooriyaa irraa kaasee hanga biyyoota Afrikaatti muuxannoo nageenya eegsisuu bal’aa akka qabdu yaadachiisuun, dandeettiin ammayyaa raayyaa ittisaa yeroo ammaa ijaarame nageenya biyyoota ollaa fi addunyaa tiksuuf gumaacha taasisuuf akka dandeessisu ibsaniiru. Kana malees, gumaacha Itiyoophiyaan nageenya eegsisuu keessatti taasisaa turtee fi dandeettii raayyaa ittisaa qorannoo fi kitaabota keessatti galmeessuun hawaasa idil-addunyaaf beeksisuuf yunivarsiitiiwwanii fi dhaabbileen qorannoo xiyyeeffannoon hojjechuu akka qaban hubachiisaniiruu.  
Godina Oromiyaa Kibba Bahaa keessatti hawata turizimii misoomsuu fi beeksisuuf hojii bal’aan hojjetamaa jira
Nov 18, 2026 61
Sadaasa 09/2019 (ENA)-Godina Oromiyaa Kibba Bahaa keessatti hawattoota uumamaa, seenaa fi aadaa misoomsuu fi beeksisuun lakkoofsi turistootaa fi galiin damee turizimii dabalaa dhufuu Waajjirri Turizimii Godinichaa beeksise. Bara baajataa darbe turistoonni miiliyoona 1.8 naannicha kan daawwatan yoo ta’u, bara kana immoo turistoota miiliyoona 2.1 ol simachuun galii Birrii biiliyoona 3 ol argachuuf karoorfamee hojii eegaluun ibsameera. Godinni Oromiyaa Kibba Bahaa Paarkii Biyyoolessaa gaarren Baalee, Holqa Soof Umar, Dirree Sheek Huseenii fi hawattoota uumamaa, seenaa fi aadaa hedduu kan qabu yoo ta’u, iddoowwan dandeettii turizimii olaanaa qaban keessaa tokko ta’uun ibsameera. Keessumaa sirna ikoo uumamaa addaa fi qabeenya bineensota bosonaa haarren Baalee, bareedina uumamaa Holqa Soof Umar, akkasumas duudhaa seenaa fi amantaa Dirree Sheek Huseen hawattoota ijoo turizimii naannichaa ta’uun eerameera. Itti aanaan itti gaafatamaa Waajjira Turizimii Godina Oromiyaa Kibba Bahaa Obbo Dajanee Milkeessaan, hawattoota turizimii misoomsuu, bu’uuraalee misoomaa fooyyessuu fi naannicha beeksisuuf hojii bal’aan hojjetamaa jiraachuu ibsaniiru. Misoomni turizimii hawaasa naannichaa fayyadamoo gochuu, carraa hojii uumuu fi dhaala aadaa fi seenaa dhalootaaf dabarsuuf gahee olaanaa qabaachuu dubbataniiru. Qabeenya turizimii guddisuuf Yunivarsiitii Madda Walaabuu fi qaamolee dhimmi ilaallatu waliin hojjetamaa jiraachuu, akkasumas hawattoota uumamaa, seenaa fi namtolchee haaraan 100 ol adda baafamuu fi kaartaan dijitaalaa qophaa’uu ibsaniiru. Iddoowwan hawataa qorachuu, galmeessuu fi odeeffannoo isaanii qaqqabamaa gochuun, akkasumas miidiyaalee fayyadamuun hawaasa biyya keessaa fi idil-addunyaatti beeksisuun barbaachisaa ta’uu hubachiisaniiru. Qindeessaan damee turizimii Paarkii Biyyoolessaa gaarren Baalee Obbo Garramuu Mabraatuun, turistoonni biyya keessaa fi alaa paarkicha daawwachuun galii fooyya’aa argamsiisuu ibsaniiru. Haroowwan paarkicha keessa jiran keessaa baay’een isaanii yeroo bonaa fi gannaa kan hin gognes ta’uu dubbataniiru. Daawwattoota paarkichaa keessaa Deeviid Maarshaal, biyyoota garaagaraatti hawatoota turizimii daawwatanii kan beekan ta’us, qabeenya turizimii gaarren Baalee keessatti arganitti baay’ee dinqisiifachuu ibsaniiru. Paarkichi bareedina uumamaa addaa fi bakka biraatti hin argamne qabaachuu isaas dubbataniiru.
Godina Kibba Oromiyaa keessatti pirojektoonni Finnaa hojii irra oolaa jiran bu'aa qabatamaa galmeessaa jira
Nov 18, 2026 82
Sadaasa 9/2019 (ENA)- Godina Kibba Oromiyaa aanaalee garaagaraa keessatti pirojektoonni Finnaa hojii irra oolaa jiran bu'aa qabatamaa galmeessaa jiraachuun ibsame. Akka odeeffannoon tajaajila komnikeeshini Oromiyaa agarsiisutti, godina Kibba Oromiyaa aanaalee garaagaraa keessatti pirojektoonni Finnaa hojii irra oolaa jiran bu'aa qabatamaa galmeessaa kan jiran ta’u, Finni Dasee Goraa aanaa Gomaleetti hojjatame isa tokko. Pirojektichi qarshii walakkaa biiliyoonaa oliin kan ijaaramee fi bishaan meetir kuubii miliyoona 22.6 ol kan qabatu yoo ta'u, lafa hektaara 1,700 ol misoomsuun abbootii warraa 3,400 ol fayyadamaa taasiseera. Walumaagalatti, Pirojektiin Finnaa qabeenya bishaanii jiru gara oomishaatti jijjiiree wabii nyaataa mirkaneessuun hirkattummaa hir'isuu fi badhaadhina hawaasa horsiisee bulaa dhugoomsuuf shoora murteessaa qabachaa jira. Mootummaan Naannoo Oromiyaa hawaasa naannichaa hirkattummaa roobaa jalaa baasuun wabii nyaataa mirkaneessuuf pirojektoota jallisii gurguddoo godinaalee naannichaa keessatti babal'isaa akka jiru ni beekama. Hojii kanaanis waggoota muraasa keessatti bu'aawwan jireenya hawaasaa hirkattummaarraa gara of danda'uutti ceesisan galmaa'aa jiru. Keessumattuu, godinaalee gammoojjii keessatti inisheetiviin Pirojektii Finnaa jireenya hawaasa horsiisee bulaa jijjiiruun hawaasicha fayyadamaa misoomaa taasisuu keessatti gahee olaanaa taphachaa jira. Hawaasni horsiisee bulaas horsiisa horii cinaatti midhaan nyaataa oomishuun wabii nyaataa akka mirkaneeffatan taasisaa jira.
Kan mul'ate
Dandeettiin raayyaa ittisaa Itiyoophiyaan ijaarte nagaa fi tasgabbii naannichaaf humna guddaadha
Nov 18, 2026 81
Sadaasa 9/2019(ENA)-Dandeettiin raayyaa ittisaa Itiyoophiyaan mootummaa ida’amuutiin ijaarte faayidaa biyyaa eegsisuurra darbee nagaa fi tasgabbii naannichaaf humna guddaa fi dhiibbaa uumaa akka jiru wiirtuu nagaa kabachiisaa ittisaatti ajajaan inistiitiyuutii mana leenjii nagaa kabachiisaa idil addunyaa birgaader jeneraal Gazzaahany Faqaaduu ibsan. Ajajaan inistiitiyuutii mana leenjii nagaa kabachiisaa idil addunyaa birgaader jeneraal Gazzaahany Faqaaduu; raayyaa ittisaa loogii siyaasaa kamirraayyuu bilisa taasisuun, leenjii, teeknooloojii ammayyaa fi caasaa dhaabbataatiin cimsuun dandeettii raawwii hojii fi ittisaa isaa guddisuu ibsaniiru. Dandeettiin kun nageenya biyya keessaa eeguurra darbee hirmaannaa fi dhiibbaa Itiyoophiyaan nageenya idil-addunyaa eegsisuu keessatti qabdu akka guddisu hubachiisaniiru. Raayyaan ittisaa dandeettii ijaarame kana teeknooloojii fi beekumsa ammayyaatiin caalaatti cimsuun gahee hoggansa damee nageenya eegsisuu keessatti qabu itti fufuu akka qabuus dubbataniiru. Dursaan garee dhimmoota imaammataa fi tarsiimoo koolleejjii ittisa biyyaa Itiyoophiyaa letenaal koloneel Koloneel Arraagaaw Gabramaadihin gama isaaniin, raayyaan ittisaa teeknooloojii, leenjii fi baay’ina humna namaatiin yeroo gara yerootti ammayyaa’aa dhufuu ibsaniiru. Itiyoophiyaan Kooriyaa irraa kaasee hanga biyyoota Afrikaatti muuxannoo nageenya eegsisuu bal’aa akka qabdu yaadachiisuun, dandeettiin ammayyaa raayyaa ittisaa yeroo ammaa ijaarame nageenya biyyoota ollaa fi addunyaa tiksuuf gumaacha taasisuuf akka dandeessisu ibsaniiru. Kana malees, gumaacha Itiyoophiyaan nageenya eegsisuu keessatti taasisaa turtee fi dandeettii raayyaa ittisaa qorannoo fi kitaabota keessatti galmeessuun hawaasa idil-addunyaaf beeksisuuf yunivarsiitiiwwanii fi dhaabbileen qorannoo xiyyeeffannoon hojjechuu akka qaban hubachiisaniiruu.  
Godina Kibba Oromiyaa keessatti pirojektoonni Finnaa hojii irra oolaa jiran bu'aa qabatamaa galmeessaa jira
Nov 18, 2026 82
Sadaasa 9/2019 (ENA)- Godina Kibba Oromiyaa aanaalee garaagaraa keessatti pirojektoonni Finnaa hojii irra oolaa jiran bu'aa qabatamaa galmeessaa jiraachuun ibsame. Akka odeeffannoon tajaajila komnikeeshini Oromiyaa agarsiisutti, godina Kibba Oromiyaa aanaalee garaagaraa keessatti pirojektoonni Finnaa hojii irra oolaa jiran bu'aa qabatamaa galmeessaa kan jiran ta’u, Finni Dasee Goraa aanaa Gomaleetti hojjatame isa tokko. Pirojektichi qarshii walakkaa biiliyoonaa oliin kan ijaaramee fi bishaan meetir kuubii miliyoona 22.6 ol kan qabatu yoo ta'u, lafa hektaara 1,700 ol misoomsuun abbootii warraa 3,400 ol fayyadamaa taasiseera. Walumaagalatti, Pirojektiin Finnaa qabeenya bishaanii jiru gara oomishaatti jijjiiree wabii nyaataa mirkaneessuun hirkattummaa hir'isuu fi badhaadhina hawaasa horsiisee bulaa dhugoomsuuf shoora murteessaa qabachaa jira. Mootummaan Naannoo Oromiyaa hawaasa naannichaa hirkattummaa roobaa jalaa baasuun wabii nyaataa mirkaneessuuf pirojektoota jallisii gurguddoo godinaalee naannichaa keessatti babal'isaa akka jiru ni beekama. Hojii kanaanis waggoota muraasa keessatti bu'aawwan jireenya hawaasaa hirkattummaarraa gara of danda'uutti ceesisan galmaa'aa jiru. Keessumattuu, godinaalee gammoojjii keessatti inisheetiviin Pirojektii Finnaa jireenya hawaasa horsiisee bulaa jijjiiruun hawaasicha fayyadamaa misoomaa taasisuu keessatti gahee olaanaa taphachaa jira. Hawaasni horsiisee bulaas horsiisa horii cinaatti midhaan nyaataa oomishuun wabii nyaataa akka mirkaneeffatan taasisaa jira.
Ambaasaaddaroonni tumsa dipilomaasii Itiyoophiyaa fi biyyoota isaanii cimsuuf akka hojjetan ibsan
Nov 18, 2026 76
Sadaasa 9/2019 (ENA)- Ambaasaaddaroonni biyyoota 16 irraa Itiyoophiyaatti haaraan muudaman, hariiroo dipilomaasii, daldalaa, invastimantii fi aadaa biyyoota isaanii fi Itiyoophiyaa gidduu jiru cimsuuf akka hojjetan ibsan. Pirezidaant Taayyee Atsqasillaasee ambaasaaddaroota biyyoota Afrikaa, Isiyaa, Baha Giddugaleessaa, Awurooppaa fi Kaaribiyaan biyyoota 16 irraa dhufan simachuun xalayaa muudamaa isaanii fudhataniiru. Ambaasaaddaroonni xalayaa muudamaa isaanii Pirezidaantichaaf dhiyeessan keessaa ENA waliin turtii taasisaniin akka jedhanitti, tumsa fi hariiroo dipilomaasii gama hundaan Itiyoophiyaa fi biyyoota isaanii gidduu jiru cimsuun faayidaa waliinii guddisuuf akka hojjetan ibsaniiru. Itiyoophiyaatti ambaasaaddarri Emereetota Araba Gamtoomanii Abdallaa Hasan Ubayid Hasan Alshamsii, Itiyoophiyaa fi Emereetonni Araba Gamtoomanii biyyoota michooma gadi fagoo qaban biyyoota tarsiimawaadha jedhaniiru. Itiyoophiyaatti ambaasaaddarri Qophroos Saavaas Viiladmiiruu gamasaaniin, Itiyoophiyaatti ambaasaaddara Qophiroos ta’ee muudamuu kootti gammadeera erga jedhanii booda, dameewwan aadaa, daldalaa fi hariiroo ummataa cimsuuf xiyyeeffannoon akka hojjetan mirkaneessaniiru. Ambaasaaddarri Cheek Rippabiliik Yan Roocheek tumsa mootummaa irraa mootummaaf, invastimantii fi ijaarsa pirojektootaa guddisuuf akka hojjetan ibsaniiru. Ambaasaaddarri Ayerlaand Kiyaaraan Madan invastaroonni biyyattii Itiyoophiyaa keessatti daldalaa fi invastimantii irratti akka hirmaatan taasisuu fi hariiroo aadaa cimsuuf akka hojjetan dubbataniiru. Itiyoophiyaatti ambaasaaddarri Hindii Deevish Utaam hariiroo michummaa dipilomaasii seena qabeessa biyyoota lamaanii caalaatti cimsuuf akka hojjetan ibsaniiru. Tumsa guddina dinagdee daldalaa fi invastimantii si’ataa fi dinqisiisaa Itiyoophiyaa guddisuuf ni hojjetama kan jedhan ammoo Itiyoophiyaatti ambaasaaddara Ostiriyaa Piiter Elsinermakayidha. Walumaagalatti, ambaasaaddaroonni biyyoota isaanii fi Itiyoophiyaa gidduutti tumsa dameewwan garaagaraatiin jiru bal'isuun faayidaa waliinii fi hariiroo dipilomaasii cimsuuf kutannoo qabaachuu isaanii ibsaniiru. See less
Atileetonni ol adeemtonni adeemsa injifannoo Itiyoophiyaa haaromsan, biyya kan boonsanidha – Itti aanaa ministira muummee Tamasgeen Xurunaa
Nov 18, 2026 60
Sadaasa 9/2019 (ENA)፦ Atileetonni ol adeemtonni adeemsa injifannoo Itiyoophiyaa haaromsan, biyya kan boonsan ta’uu itti aanaa ministira muummee Tamasgeen Xurunaa ibsan. Itti Aanaan Ministira Muummee ergaa fuula miidiyaa hawaasaa isaanii irratti dabarsaniin, atileetota ol adeemtota kana qaamaan arganii jajjabeessuu isaanii ibsaniiru. Dargaggoonni kunneen umrii isaanii dargaggummaa keessatti dandeettii olaanaa addunyaa irratti agarsiisanii fi injifannoo galmeessaniin alaabaa biyya isaanii kabajaan ol kaasuu isaanii dubbataniiru. Bu’aan kun Itiyoophiyaanonni hundi gammachuu fi kan nama boonsu, dhaloota dargaggootaaf immoo abdii guddaa fi fakkeenya gaarii ta’uu ibsaniiru. Itti aanaan ministira muummee injifannoon haraa kun milkaa’ina boruu caalmaa qabuuf ka’umsaa fi bu’uura ta’uu eeruun, atileetonni ofitti amanamummaa horachuun, abjuu isaanii guddisuun, injifannoo har’aa kan caaluuf akeekuun dorgommiiwwan shaampiyoonaa addunyaa fi taphoota olompikii dhufaniif dandeettii, kutannoo fi ciminaan akka qophaa’an dhaamaniiru. Mootummaanis adeemsa milkaa’ina isaanii itti aanu keessatti deeggarsa isaan barbaachisu hunda akka taasisu kan mirkaneessan obbo Tamasgeen, atileetonni dandeettii fi gahumsa isaanii itti fufiinsaan guddisuun maqaa fi alaabaa biyya isaanii addunyaa irratti ol kaasuu itti fufuuf kutannoon akka dorgoman hubachiisaniiru.
Birmadummaan Itiyoophiyaa nyaataa of danda'uu fi dandeettii dijitaalaatiin mirkanaa'a – Obbo Adam FaaraahBirmadummaan Itiyoophiyaa nyaataa of danda'uu fi dandeettii dijitaalaatiin mirkanaa'a – Obbo Adam Faaraah
Nov 17, 2026 154
Sadaasa 8/2019 (ENA)- Birmadummaan Itiyoophiyaa nyaataa of danda'uu fi dandeettii dijitaalaatiin mirkanaa'a –jedhan itti aanaan pirezidaantii paartii badhaadhinaa Obbo Adam Faaraah ibsan. Gita bittaa harka lafa jalaa ammayyaa (Modern neo colonialism) irratti qabsaa’uuf kan hundeeffame yaa’iin walii galaa sosochii idil addunyaa “bilisummaa Ummattootaaf” jedhu Ruusiyaa Moskootti gaggeeffamaa jira. Gareen jilaa olaanoo Obbo Adam Faaraah’n durfamu yaa’icharratti hirmaachaa jira. Obbo Adam Faaraah walgahicharratti Itiyoophiyaan birmadummaa biyyaalessaa, bilisummaa hiree misoomaa murteeffannaa (Development Autonomy) fi sirna addunyaa jijjiiramaa dhufe keessatti ejjennoo fi ilaalamaa ishee dhiheessaniiru. fi walqixxummaa biyyootaa, akkasumas sirna idil-addunyaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii fi seera idil-addunyaa irratti hundaa'e deeggaruu ishee Obbo Adam Faraah mirkaneessaniiru. Innis injifannoo Adwaa yaadachiisuun, Itoophiyaan seenaa koloneeffannaa qolachuu, bilisummaa uummataa fi mirga hiree ofii ofiin murteeffachuu kabachiisuu keessatti gahee olaanaa akka qabdu ibsaniiru. Bara ammaa keessatti bilisummaa biyyaalessaa cimsuuf of danda'uu nyaataa, dandeettii dijitaalaa, bulchiinsa daataa, nageenya saayibarii, garaagarummaa diinagdee fi fooyya'iinsa dhaabbilee irratti hojjechuun barbaachisaa ta'uu hubachiisaniiru. Addunyaa ammayyaa keessatti birmadummaa cimsuuf nyaataan of danda'uu, bulchiinsa dijitaalaa fi daataa, nageenya saayibarii, garaagarummaa dinagdee akkasumas fooyya'iinsa dhaabbilee irratti hojjechuun barbaachisaa ta'uu isaanii ibsaniiru. Kana ilaalchisee, sagantaan Ashaaraa Magariisaa, misoomni qamadii, misoomni koridarii magaalaa fi Hidhi Guddichi Haaromsaa Itiyoophiyaa qabeenyaa fi dandeettii biyyattii qindeessuun of danda'ummaa irratti hundaa'e misooma waaraa mirkaneessuuf hojiiwwan gurguddoo hojjetamaa jiran ta'uu isaanii eeraniiru. Dabalataanis, tumsi qaamolee hedduu gidduutti bu'a qabeessa ta'e, dhaabbilee idil-addunyaa keessatti bakka bu'iinsa haqa qabeessa Afrikaa, walitti fayyadamummaa, akkasumas nagaa fi araarri bu'uura badhaadhina waliinii ta'uu isaanii hubachiisaniiru. Hirmaannaan Paartii Badhaadhinaa kun tumsa siyaasaa idil-addunyaa cimsuu, seenaa fi muuxannoo misoomaa Itiyoophiyaa beeksisuu, akkasumas ilaalcha biyyattiin abbaa biyyummaa, bilisummaa misoomaa fi sirna idil-addunyaa haqa qabeessa irratti qabdu ifatti ibsuuf kan kaayyeffate ta'uu isaa ibseera. Walgahicharratti mariin waliigalaa, mariin minjaala tokkoo fi mariin gamlamee gaggeeffamaa kan jiran yoo ta'u, xumura walgahichaa irratti yaadonni murtoo fi waliigalteewwan tarsiimoo biyyoota lamaanii akka mallatteeffaman ni eegama.

Pulse Of Africa

POA English

POA English

Pulse Of Africa - English Language

Your news, current affairs and entertainment channel

Join us on

POA Arabic

POA Arabic - عربي

Pulse Of Africa - Arabic Language

قناتكم الاخبارية و الترفيهية

Join us on

Siyaasa
Dandeettiin raayyaa ittisaa Itiyoophiyaan ijaarte nagaa fi tasgabbii naannichaaf humna guddaadha
Nov 18, 2026 81
Sadaasa 9/2019(ENA)-Dandeettiin raayyaa ittisaa Itiyoophiyaan mootummaa ida’amuutiin ijaarte faayidaa biyyaa eegsisuurra darbee nagaa fi tasgabbii naannichaaf humna guddaa fi dhiibbaa uumaa akka jiru wiirtuu nagaa kabachiisaa ittisaatti ajajaan inistiitiyuutii mana leenjii nagaa kabachiisaa idil addunyaa birgaader jeneraal Gazzaahany Faqaaduu ibsan. Ajajaan inistiitiyuutii mana leenjii nagaa kabachiisaa idil addunyaa birgaader jeneraal Gazzaahany Faqaaduu; raayyaa ittisaa loogii siyaasaa kamirraayyuu bilisa taasisuun, leenjii, teeknooloojii ammayyaa fi caasaa dhaabbataatiin cimsuun dandeettii raawwii hojii fi ittisaa isaa guddisuu ibsaniiru. Dandeettiin kun nageenya biyya keessaa eeguurra darbee hirmaannaa fi dhiibbaa Itiyoophiyaan nageenya idil-addunyaa eegsisuu keessatti qabdu akka guddisu hubachiisaniiru. Raayyaan ittisaa dandeettii ijaarame kana teeknooloojii fi beekumsa ammayyaatiin caalaatti cimsuun gahee hoggansa damee nageenya eegsisuu keessatti qabu itti fufuu akka qabuus dubbataniiru. Dursaan garee dhimmoota imaammataa fi tarsiimoo koolleejjii ittisa biyyaa Itiyoophiyaa letenaal koloneel Koloneel Arraagaaw Gabramaadihin gama isaaniin, raayyaan ittisaa teeknooloojii, leenjii fi baay’ina humna namaatiin yeroo gara yerootti ammayyaa’aa dhufuu ibsaniiru. Itiyoophiyaan Kooriyaa irraa kaasee hanga biyyoota Afrikaatti muuxannoo nageenya eegsisuu bal’aa akka qabdu yaadachiisuun, dandeettiin ammayyaa raayyaa ittisaa yeroo ammaa ijaarame nageenya biyyoota ollaa fi addunyaa tiksuuf gumaacha taasisuuf akka dandeessisu ibsaniiru. Kana malees, gumaacha Itiyoophiyaan nageenya eegsisuu keessatti taasisaa turtee fi dandeettii raayyaa ittisaa qorannoo fi kitaabota keessatti galmeessuun hawaasa idil-addunyaaf beeksisuuf yunivarsiitiiwwanii fi dhaabbileen qorannoo xiyyeeffannoon hojjechuu akka qaban hubachiisaniiruu.  
Ambaasaaddaroonni tumsa dipilomaasii Itiyoophiyaa fi biyyoota isaanii cimsuuf akka hojjetan ibsan
Nov 18, 2026 76
Sadaasa 9/2019 (ENA)- Ambaasaaddaroonni biyyoota 16 irraa Itiyoophiyaatti haaraan muudaman, hariiroo dipilomaasii, daldalaa, invastimantii fi aadaa biyyoota isaanii fi Itiyoophiyaa gidduu jiru cimsuuf akka hojjetan ibsan. Pirezidaant Taayyee Atsqasillaasee ambaasaaddaroota biyyoota Afrikaa, Isiyaa, Baha Giddugaleessaa, Awurooppaa fi Kaaribiyaan biyyoota 16 irraa dhufan simachuun xalayaa muudamaa isaanii fudhataniiru. Ambaasaaddaroonni xalayaa muudamaa isaanii Pirezidaantichaaf dhiyeessan keessaa ENA waliin turtii taasisaniin akka jedhanitti, tumsa fi hariiroo dipilomaasii gama hundaan Itiyoophiyaa fi biyyoota isaanii gidduu jiru cimsuun faayidaa waliinii guddisuuf akka hojjetan ibsaniiru. Itiyoophiyaatti ambaasaaddarri Emereetota Araba Gamtoomanii Abdallaa Hasan Ubayid Hasan Alshamsii, Itiyoophiyaa fi Emereetonni Araba Gamtoomanii biyyoota michooma gadi fagoo qaban biyyoota tarsiimawaadha jedhaniiru. Itiyoophiyaatti ambaasaaddarri Qophroos Saavaas Viiladmiiruu gamasaaniin, Itiyoophiyaatti ambaasaaddara Qophiroos ta’ee muudamuu kootti gammadeera erga jedhanii booda, dameewwan aadaa, daldalaa fi hariiroo ummataa cimsuuf xiyyeeffannoon akka hojjetan mirkaneessaniiru. Ambaasaaddarri Cheek Rippabiliik Yan Roocheek tumsa mootummaa irraa mootummaaf, invastimantii fi ijaarsa pirojektootaa guddisuuf akka hojjetan ibsaniiru. Ambaasaaddarri Ayerlaand Kiyaaraan Madan invastaroonni biyyattii Itiyoophiyaa keessatti daldalaa fi invastimantii irratti akka hirmaatan taasisuu fi hariiroo aadaa cimsuuf akka hojjetan dubbataniiru. Itiyoophiyaatti ambaasaaddarri Hindii Deevish Utaam hariiroo michummaa dipilomaasii seena qabeessa biyyoota lamaanii caalaatti cimsuuf akka hojjetan ibsaniiru. Tumsa guddina dinagdee daldalaa fi invastimantii si’ataa fi dinqisiisaa Itiyoophiyaa guddisuuf ni hojjetama kan jedhan ammoo Itiyoophiyaatti ambaasaaddara Ostiriyaa Piiter Elsinermakayidha. Walumaagalatti, ambaasaaddaroonni biyyoota isaanii fi Itiyoophiyaa gidduutti tumsa dameewwan garaagaraatiin jiru bal'isuun faayidaa waliinii fi hariiroo dipilomaasii cimsuuf kutannoo qabaachuu isaanii ibsaniiru. See less
Birmadummaan Itiyoophiyaa nyaataa of danda'uu fi dandeettii dijitaalaatiin mirkanaa'a – Obbo Adam FaaraahBirmadummaan Itiyoophiyaa nyaataa of danda'uu fi dandeettii dijitaalaatiin mirkanaa'a – Obbo Adam Faaraah
Nov 17, 2026 154
Sadaasa 8/2019 (ENA)- Birmadummaan Itiyoophiyaa nyaataa of danda'uu fi dandeettii dijitaalaatiin mirkanaa'a –jedhan itti aanaan pirezidaantii paartii badhaadhinaa Obbo Adam Faaraah ibsan. Gita bittaa harka lafa jalaa ammayyaa (Modern neo colonialism) irratti qabsaa’uuf kan hundeeffame yaa’iin walii galaa sosochii idil addunyaa “bilisummaa Ummattootaaf” jedhu Ruusiyaa Moskootti gaggeeffamaa jira. Gareen jilaa olaanoo Obbo Adam Faaraah’n durfamu yaa’icharratti hirmaachaa jira. Obbo Adam Faaraah walgahicharratti Itiyoophiyaan birmadummaa biyyaalessaa, bilisummaa hiree misoomaa murteeffannaa (Development Autonomy) fi sirna addunyaa jijjiiramaa dhufe keessatti ejjennoo fi ilaalamaa ishee dhiheessaniiru. fi walqixxummaa biyyootaa, akkasumas sirna idil-addunyaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii fi seera idil-addunyaa irratti hundaa'e deeggaruu ishee Obbo Adam Faraah mirkaneessaniiru. Innis injifannoo Adwaa yaadachiisuun, Itoophiyaan seenaa koloneeffannaa qolachuu, bilisummaa uummataa fi mirga hiree ofii ofiin murteeffachuu kabachiisuu keessatti gahee olaanaa akka qabdu ibsaniiru. Bara ammaa keessatti bilisummaa biyyaalessaa cimsuuf of danda'uu nyaataa, dandeettii dijitaalaa, bulchiinsa daataa, nageenya saayibarii, garaagarummaa diinagdee fi fooyya'iinsa dhaabbilee irratti hojjechuun barbaachisaa ta'uu hubachiisaniiru. Addunyaa ammayyaa keessatti birmadummaa cimsuuf nyaataan of danda'uu, bulchiinsa dijitaalaa fi daataa, nageenya saayibarii, garaagarummaa dinagdee akkasumas fooyya'iinsa dhaabbilee irratti hojjechuun barbaachisaa ta'uu isaanii ibsaniiru. Kana ilaalchisee, sagantaan Ashaaraa Magariisaa, misoomni qamadii, misoomni koridarii magaalaa fi Hidhi Guddichi Haaromsaa Itiyoophiyaa qabeenyaa fi dandeettii biyyattii qindeessuun of danda'ummaa irratti hundaa'e misooma waaraa mirkaneessuuf hojiiwwan gurguddoo hojjetamaa jiran ta'uu isaanii eeraniiru. Dabalataanis, tumsi qaamolee hedduu gidduutti bu'a qabeessa ta'e, dhaabbilee idil-addunyaa keessatti bakka bu'iinsa haqa qabeessa Afrikaa, walitti fayyadamummaa, akkasumas nagaa fi araarri bu'uura badhaadhina waliinii ta'uu isaanii hubachiisaniiru. Hirmaannaan Paartii Badhaadhinaa kun tumsa siyaasaa idil-addunyaa cimsuu, seenaa fi muuxannoo misoomaa Itiyoophiyaa beeksisuu, akkasumas ilaalcha biyyattiin abbaa biyyummaa, bilisummaa misoomaa fi sirna idil-addunyaa haqa qabeessa irratti qabdu ifatti ibsuuf kan kaayyeffate ta'uu isaa ibseera. Walgahicharratti mariin waliigalaa, mariin minjaala tokkoo fi mariin gamlamee gaggeeffamaa kan jiran yoo ta'u, xumura walgahichaa irratti yaadonni murtoo fi waliigalteewwan tarsiimoo biyyoota lamaanii akka mallatteeffaman ni eegama.
Itiyoophiyaan gahee ishee nagaa eeguu idil-addunyaa irratti qabdu cimsitee itti fufti
Nov 17, 2026 157
Sadaasa 8/2019 (ENA)፦ Itiyoophiyaan dandeettii dhaabbilee ishee ammayyeessuun fi fi tumsa michootaa ishee cimsuun nagaa eeguu idil-addunyaa keessatti gahee qabdu caalaa cimsitee akka itti fuftu Ajajaan Olaanaa humna galaanaa Vaayis Adimiiraal Kinduu Gazuu ibsan. Waltajjii inistiitiyuutiin leenjii nagaa eeguu idil-addunyaa RFDI fi kolleejjiin ittisa biyyaa qopheessan irratti, jijjiirama sirna addunyaa fi laafina tumsa gama hedduu gidduutti tarsiimoo nagaa eeguu Itiyoophiyaa itti fufsiistu irratti mari'atameera. Vaayis Admiiraal Kinduu Gezuun guduunfaa waltajjichaarratti akka jedhanitti, hirmaannaan Itiyoophiyaa hojii nagaa eeguu idil-addunyaa dirqama addunyaa qofa osoo hin taane, seenaa biyyaalessaa boonsaa fi qabeenya tarsiimoo isheeti. Itiyoophiyaan bara 1950moota irraa eegalee, yeroo waraana Kooriyaa irratti hirmaattee eegalee, waggoota 70 ol keessatti loltoota kuma 180 ol gara biyyoota addunyaa garaagaraatti bobbaasuun kutannoo nagaa fi nageenya addunyaatiif qabdu hojiin mirkaneessiteetti. Teeknooloojiiwwan haaraa ta’anitti gargaaramuun dandeettii dhaabbilee ammayyeessuu fi imaammattoota, hammattoo seeraa fi hojmaatilee sadarkaalee idil addunyaa waliin wal simsiisuu, akkasumas dhaabbata mootummoota gamtoomanii, gamtaa Afrikaa, IGAD fi humna eegumsa baha Afrikaa waliin tumsa jiru cimsuun xiyyeeffannoo argachuu qabu. Tarsiimoon nagaa eeguu gara fuulduraa dirqama idil-addunyaa, nagaa fi tasgabbii gaanfa Afrikaa akkasumas faayidaa nageenyaa biyyaalessaa yeroo dheeraa Itiyoophiyaa waliin walitti hidhamee kan gaggeeffamu ta'uu ibsaniiru. Yaadota furmaataa waltajjicharratti ka'an gara imaammata qabatamaa fi sagantaa hojii irra ooluuttI jijjiiruuf dhaabbileen dhimmi ilaallatu qindoominaan hojjechuu akka qaban hubachiisaniiru.
Hoggantoonni ABUT seeraan alaa konkolaattota 830 ol Ertiraatti ceesisaniiru
Nov 17, 2026 165
Sadaasa 8/2019 (ENA)- Hoggantoonni ABUT seeraan alaa konkolaattota 830 ol Ertiraatti ceesisaniiru jedhan raawwachiisaan olaanaa bulchiinsaa fi tajaajila ummataa bulchiinsa yeroo naannoo Tigraayii obbo Asaffaa Abrahaa. Hoggantoonni olaanoon bulchiinsa yeroo magaalaa Maqaleetti ergamtoota dhaabbata mootummoota gamtoomanii, ambaasaaddaroota biyyoota garaagaraa fi qaamolee idil-addunyaa dhimmi ilaallatu waliin mari’ataniiru. Obbo Asaffaa Abirhaa yeroo kana, hoggantoonni ABUT seeraan alaa konkolaattota 830 ol gara Eertiraatti ceesisuun isaanii, dhaabbileen mootummaa hojii isaanii guutuu akka hin raawwanne gufuu ta’uu fi sochiin garee kanaa tasgabbii fi nageenya naannichaa irratti dhiibbaa hamaa geessisaa jiraachuu himaniiru. Kanaaf hawaasni idil-addunyaa gocha garee kanaa ifatti akka balaaleffatuu fi nageenyi waaraa naannichatti akka mirkanaa’u dhiibbaa barbaachisaa akka godhu gaafataniiru. Bulchiinsi yeroo aangoo ji’a ja’aa isaaf kenname keessatti nageenyaa fi tasgabbii mirkaneessuu, bulchiinsa mootummaa fi tajaajiloota bu’uuraa deebisuu, dinagdee naannichaa dandamachiisuu, lammiilee qe’ee isaanii irraa buqqa’an gara mana isaanii deebisuu fi qophii dhaabbilee filannoof barbaachisu xumuruu hojiiwwan dursa kennuuf ta’uu ibsaniiru. Dabalataanis, akka madaallii ji’a Hagayyaa gaggeeffameetti, naannoo Tigraay keessatti deeggarsa namoomaaf Yuuroo miliyoona 700 akka barbaachisu ibsuun, hawaasni idil-addunyaa deeggarsa namoomaa akka cimsu waamicha dhiyeessaniiru.
Siyaasa
Dandeettiin raayyaa ittisaa Itiyoophiyaan ijaarte nagaa fi tasgabbii naannichaaf humna guddaadha
Nov 18, 2026 81
Sadaasa 9/2019(ENA)-Dandeettiin raayyaa ittisaa Itiyoophiyaan mootummaa ida’amuutiin ijaarte faayidaa biyyaa eegsisuurra darbee nagaa fi tasgabbii naannichaaf humna guddaa fi dhiibbaa uumaa akka jiru wiirtuu nagaa kabachiisaa ittisaatti ajajaan inistiitiyuutii mana leenjii nagaa kabachiisaa idil addunyaa birgaader jeneraal Gazzaahany Faqaaduu ibsan. Ajajaan inistiitiyuutii mana leenjii nagaa kabachiisaa idil addunyaa birgaader jeneraal Gazzaahany Faqaaduu; raayyaa ittisaa loogii siyaasaa kamirraayyuu bilisa taasisuun, leenjii, teeknooloojii ammayyaa fi caasaa dhaabbataatiin cimsuun dandeettii raawwii hojii fi ittisaa isaa guddisuu ibsaniiru. Dandeettiin kun nageenya biyya keessaa eeguurra darbee hirmaannaa fi dhiibbaa Itiyoophiyaan nageenya idil-addunyaa eegsisuu keessatti qabdu akka guddisu hubachiisaniiru. Raayyaan ittisaa dandeettii ijaarame kana teeknooloojii fi beekumsa ammayyaatiin caalaatti cimsuun gahee hoggansa damee nageenya eegsisuu keessatti qabu itti fufuu akka qabuus dubbataniiru. Dursaan garee dhimmoota imaammataa fi tarsiimoo koolleejjii ittisa biyyaa Itiyoophiyaa letenaal koloneel Koloneel Arraagaaw Gabramaadihin gama isaaniin, raayyaan ittisaa teeknooloojii, leenjii fi baay’ina humna namaatiin yeroo gara yerootti ammayyaa’aa dhufuu ibsaniiru. Itiyoophiyaan Kooriyaa irraa kaasee hanga biyyoota Afrikaatti muuxannoo nageenya eegsisuu bal’aa akka qabdu yaadachiisuun, dandeettiin ammayyaa raayyaa ittisaa yeroo ammaa ijaarame nageenya biyyoota ollaa fi addunyaa tiksuuf gumaacha taasisuuf akka dandeessisu ibsaniiru. Kana malees, gumaacha Itiyoophiyaan nageenya eegsisuu keessatti taasisaa turtee fi dandeettii raayyaa ittisaa qorannoo fi kitaabota keessatti galmeessuun hawaasa idil-addunyaaf beeksisuuf yunivarsiitiiwwanii fi dhaabbileen qorannoo xiyyeeffannoon hojjechuu akka qaban hubachiisaniiruu.  
Ambaasaaddaroonni tumsa dipilomaasii Itiyoophiyaa fi biyyoota isaanii cimsuuf akka hojjetan ibsan
Nov 18, 2026 76
Sadaasa 9/2019 (ENA)- Ambaasaaddaroonni biyyoota 16 irraa Itiyoophiyaatti haaraan muudaman, hariiroo dipilomaasii, daldalaa, invastimantii fi aadaa biyyoota isaanii fi Itiyoophiyaa gidduu jiru cimsuuf akka hojjetan ibsan. Pirezidaant Taayyee Atsqasillaasee ambaasaaddaroota biyyoota Afrikaa, Isiyaa, Baha Giddugaleessaa, Awurooppaa fi Kaaribiyaan biyyoota 16 irraa dhufan simachuun xalayaa muudamaa isaanii fudhataniiru. Ambaasaaddaroonni xalayaa muudamaa isaanii Pirezidaantichaaf dhiyeessan keessaa ENA waliin turtii taasisaniin akka jedhanitti, tumsa fi hariiroo dipilomaasii gama hundaan Itiyoophiyaa fi biyyoota isaanii gidduu jiru cimsuun faayidaa waliinii guddisuuf akka hojjetan ibsaniiru. Itiyoophiyaatti ambaasaaddarri Emereetota Araba Gamtoomanii Abdallaa Hasan Ubayid Hasan Alshamsii, Itiyoophiyaa fi Emereetonni Araba Gamtoomanii biyyoota michooma gadi fagoo qaban biyyoota tarsiimawaadha jedhaniiru. Itiyoophiyaatti ambaasaaddarri Qophroos Saavaas Viiladmiiruu gamasaaniin, Itiyoophiyaatti ambaasaaddara Qophiroos ta’ee muudamuu kootti gammadeera erga jedhanii booda, dameewwan aadaa, daldalaa fi hariiroo ummataa cimsuuf xiyyeeffannoon akka hojjetan mirkaneessaniiru. Ambaasaaddarri Cheek Rippabiliik Yan Roocheek tumsa mootummaa irraa mootummaaf, invastimantii fi ijaarsa pirojektootaa guddisuuf akka hojjetan ibsaniiru. Ambaasaaddarri Ayerlaand Kiyaaraan Madan invastaroonni biyyattii Itiyoophiyaa keessatti daldalaa fi invastimantii irratti akka hirmaatan taasisuu fi hariiroo aadaa cimsuuf akka hojjetan dubbataniiru. Itiyoophiyaatti ambaasaaddarri Hindii Deevish Utaam hariiroo michummaa dipilomaasii seena qabeessa biyyoota lamaanii caalaatti cimsuuf akka hojjetan ibsaniiru. Tumsa guddina dinagdee daldalaa fi invastimantii si’ataa fi dinqisiisaa Itiyoophiyaa guddisuuf ni hojjetama kan jedhan ammoo Itiyoophiyaatti ambaasaaddara Ostiriyaa Piiter Elsinermakayidha. Walumaagalatti, ambaasaaddaroonni biyyoota isaanii fi Itiyoophiyaa gidduutti tumsa dameewwan garaagaraatiin jiru bal'isuun faayidaa waliinii fi hariiroo dipilomaasii cimsuuf kutannoo qabaachuu isaanii ibsaniiru. See less
Birmadummaan Itiyoophiyaa nyaataa of danda'uu fi dandeettii dijitaalaatiin mirkanaa'a – Obbo Adam FaaraahBirmadummaan Itiyoophiyaa nyaataa of danda'uu fi dandeettii dijitaalaatiin mirkanaa'a – Obbo Adam Faaraah
Nov 17, 2026 154
Sadaasa 8/2019 (ENA)- Birmadummaan Itiyoophiyaa nyaataa of danda'uu fi dandeettii dijitaalaatiin mirkanaa'a –jedhan itti aanaan pirezidaantii paartii badhaadhinaa Obbo Adam Faaraah ibsan. Gita bittaa harka lafa jalaa ammayyaa (Modern neo colonialism) irratti qabsaa’uuf kan hundeeffame yaa’iin walii galaa sosochii idil addunyaa “bilisummaa Ummattootaaf” jedhu Ruusiyaa Moskootti gaggeeffamaa jira. Gareen jilaa olaanoo Obbo Adam Faaraah’n durfamu yaa’icharratti hirmaachaa jira. Obbo Adam Faaraah walgahicharratti Itiyoophiyaan birmadummaa biyyaalessaa, bilisummaa hiree misoomaa murteeffannaa (Development Autonomy) fi sirna addunyaa jijjiiramaa dhufe keessatti ejjennoo fi ilaalamaa ishee dhiheessaniiru. fi walqixxummaa biyyootaa, akkasumas sirna idil-addunyaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii fi seera idil-addunyaa irratti hundaa'e deeggaruu ishee Obbo Adam Faraah mirkaneessaniiru. Innis injifannoo Adwaa yaadachiisuun, Itoophiyaan seenaa koloneeffannaa qolachuu, bilisummaa uummataa fi mirga hiree ofii ofiin murteeffachuu kabachiisuu keessatti gahee olaanaa akka qabdu ibsaniiru. Bara ammaa keessatti bilisummaa biyyaalessaa cimsuuf of danda'uu nyaataa, dandeettii dijitaalaa, bulchiinsa daataa, nageenya saayibarii, garaagarummaa diinagdee fi fooyya'iinsa dhaabbilee irratti hojjechuun barbaachisaa ta'uu hubachiisaniiru. Addunyaa ammayyaa keessatti birmadummaa cimsuuf nyaataan of danda'uu, bulchiinsa dijitaalaa fi daataa, nageenya saayibarii, garaagarummaa dinagdee akkasumas fooyya'iinsa dhaabbilee irratti hojjechuun barbaachisaa ta'uu isaanii ibsaniiru. Kana ilaalchisee, sagantaan Ashaaraa Magariisaa, misoomni qamadii, misoomni koridarii magaalaa fi Hidhi Guddichi Haaromsaa Itiyoophiyaa qabeenyaa fi dandeettii biyyattii qindeessuun of danda'ummaa irratti hundaa'e misooma waaraa mirkaneessuuf hojiiwwan gurguddoo hojjetamaa jiran ta'uu isaanii eeraniiru. Dabalataanis, tumsi qaamolee hedduu gidduutti bu'a qabeessa ta'e, dhaabbilee idil-addunyaa keessatti bakka bu'iinsa haqa qabeessa Afrikaa, walitti fayyadamummaa, akkasumas nagaa fi araarri bu'uura badhaadhina waliinii ta'uu isaanii hubachiisaniiru. Hirmaannaan Paartii Badhaadhinaa kun tumsa siyaasaa idil-addunyaa cimsuu, seenaa fi muuxannoo misoomaa Itiyoophiyaa beeksisuu, akkasumas ilaalcha biyyattiin abbaa biyyummaa, bilisummaa misoomaa fi sirna idil-addunyaa haqa qabeessa irratti qabdu ifatti ibsuuf kan kaayyeffate ta'uu isaa ibseera. Walgahicharratti mariin waliigalaa, mariin minjaala tokkoo fi mariin gamlamee gaggeeffamaa kan jiran yoo ta'u, xumura walgahichaa irratti yaadonni murtoo fi waliigalteewwan tarsiimoo biyyoota lamaanii akka mallatteeffaman ni eegama.
Itiyoophiyaan gahee ishee nagaa eeguu idil-addunyaa irratti qabdu cimsitee itti fufti
Nov 17, 2026 157
Sadaasa 8/2019 (ENA)፦ Itiyoophiyaan dandeettii dhaabbilee ishee ammayyeessuun fi fi tumsa michootaa ishee cimsuun nagaa eeguu idil-addunyaa keessatti gahee qabdu caalaa cimsitee akka itti fuftu Ajajaan Olaanaa humna galaanaa Vaayis Adimiiraal Kinduu Gazuu ibsan. Waltajjii inistiitiyuutiin leenjii nagaa eeguu idil-addunyaa RFDI fi kolleejjiin ittisa biyyaa qopheessan irratti, jijjiirama sirna addunyaa fi laafina tumsa gama hedduu gidduutti tarsiimoo nagaa eeguu Itiyoophiyaa itti fufsiistu irratti mari'atameera. Vaayis Admiiraal Kinduu Gezuun guduunfaa waltajjichaarratti akka jedhanitti, hirmaannaan Itiyoophiyaa hojii nagaa eeguu idil-addunyaa dirqama addunyaa qofa osoo hin taane, seenaa biyyaalessaa boonsaa fi qabeenya tarsiimoo isheeti. Itiyoophiyaan bara 1950moota irraa eegalee, yeroo waraana Kooriyaa irratti hirmaattee eegalee, waggoota 70 ol keessatti loltoota kuma 180 ol gara biyyoota addunyaa garaagaraatti bobbaasuun kutannoo nagaa fi nageenya addunyaatiif qabdu hojiin mirkaneessiteetti. Teeknooloojiiwwan haaraa ta’anitti gargaaramuun dandeettii dhaabbilee ammayyeessuu fi imaammattoota, hammattoo seeraa fi hojmaatilee sadarkaalee idil addunyaa waliin wal simsiisuu, akkasumas dhaabbata mootummoota gamtoomanii, gamtaa Afrikaa, IGAD fi humna eegumsa baha Afrikaa waliin tumsa jiru cimsuun xiyyeeffannoo argachuu qabu. Tarsiimoon nagaa eeguu gara fuulduraa dirqama idil-addunyaa, nagaa fi tasgabbii gaanfa Afrikaa akkasumas faayidaa nageenyaa biyyaalessaa yeroo dheeraa Itiyoophiyaa waliin walitti hidhamee kan gaggeeffamu ta'uu ibsaniiru. Yaadota furmaataa waltajjicharratti ka'an gara imaammata qabatamaa fi sagantaa hojii irra ooluuttI jijjiiruuf dhaabbileen dhimmi ilaallatu qindoominaan hojjechuu akka qaban hubachiisaniiru.
Hoggantoonni ABUT seeraan alaa konkolaattota 830 ol Ertiraatti ceesisaniiru
Nov 17, 2026 165
Sadaasa 8/2019 (ENA)- Hoggantoonni ABUT seeraan alaa konkolaattota 830 ol Ertiraatti ceesisaniiru jedhan raawwachiisaan olaanaa bulchiinsaa fi tajaajila ummataa bulchiinsa yeroo naannoo Tigraayii obbo Asaffaa Abrahaa. Hoggantoonni olaanoon bulchiinsa yeroo magaalaa Maqaleetti ergamtoota dhaabbata mootummoota gamtoomanii, ambaasaaddaroota biyyoota garaagaraa fi qaamolee idil-addunyaa dhimmi ilaallatu waliin mari’ataniiru. Obbo Asaffaa Abirhaa yeroo kana, hoggantoonni ABUT seeraan alaa konkolaattota 830 ol gara Eertiraatti ceesisuun isaanii, dhaabbileen mootummaa hojii isaanii guutuu akka hin raawwanne gufuu ta’uu fi sochiin garee kanaa tasgabbii fi nageenya naannichaa irratti dhiibbaa hamaa geessisaa jiraachuu himaniiru. Kanaaf hawaasni idil-addunyaa gocha garee kanaa ifatti akka balaaleffatuu fi nageenyi waaraa naannichatti akka mirkanaa’u dhiibbaa barbaachisaa akka godhu gaafataniiru. Bulchiinsi yeroo aangoo ji’a ja’aa isaaf kenname keessatti nageenyaa fi tasgabbii mirkaneessuu, bulchiinsa mootummaa fi tajaajiloota bu’uuraa deebisuu, dinagdee naannichaa dandamachiisuu, lammiilee qe’ee isaanii irraa buqqa’an gara mana isaanii deebisuu fi qophii dhaabbilee filannoof barbaachisu xumuruu hojiiwwan dursa kennuuf ta’uu ibsaniiru. Dabalataanis, akka madaallii ji’a Hagayyaa gaggeeffameetti, naannoo Tigraay keessatti deeggarsa namoomaaf Yuuroo miliyoona 700 akka barbaachisu ibsuun, hawaasni idil-addunyaa deeggarsa namoomaa akka cimsu waamicha dhiyeessaniiru.
Hawaasummaa
Godina Oromiyaa Kibba Bahaa keessatti hawata turizimii misoomsuu fi beeksisuuf hojii bal’aan hojjetamaa jira
Nov 18, 2026 61
Sadaasa 09/2019 (ENA)-Godina Oromiyaa Kibba Bahaa keessatti hawattoota uumamaa, seenaa fi aadaa misoomsuu fi beeksisuun lakkoofsi turistootaa fi galiin damee turizimii dabalaa dhufuu Waajjirri Turizimii Godinichaa beeksise. Bara baajataa darbe turistoonni miiliyoona 1.8 naannicha kan daawwatan yoo ta’u, bara kana immoo turistoota miiliyoona 2.1 ol simachuun galii Birrii biiliyoona 3 ol argachuuf karoorfamee hojii eegaluun ibsameera. Godinni Oromiyaa Kibba Bahaa Paarkii Biyyoolessaa gaarren Baalee, Holqa Soof Umar, Dirree Sheek Huseenii fi hawattoota uumamaa, seenaa fi aadaa hedduu kan qabu yoo ta’u, iddoowwan dandeettii turizimii olaanaa qaban keessaa tokko ta’uun ibsameera. Keessumaa sirna ikoo uumamaa addaa fi qabeenya bineensota bosonaa haarren Baalee, bareedina uumamaa Holqa Soof Umar, akkasumas duudhaa seenaa fi amantaa Dirree Sheek Huseen hawattoota ijoo turizimii naannichaa ta’uun eerameera. Itti aanaan itti gaafatamaa Waajjira Turizimii Godina Oromiyaa Kibba Bahaa Obbo Dajanee Milkeessaan, hawattoota turizimii misoomsuu, bu’uuraalee misoomaa fooyyessuu fi naannicha beeksisuuf hojii bal’aan hojjetamaa jiraachuu ibsaniiru. Misoomni turizimii hawaasa naannichaa fayyadamoo gochuu, carraa hojii uumuu fi dhaala aadaa fi seenaa dhalootaaf dabarsuuf gahee olaanaa qabaachuu dubbataniiru. Qabeenya turizimii guddisuuf Yunivarsiitii Madda Walaabuu fi qaamolee dhimmi ilaallatu waliin hojjetamaa jiraachuu, akkasumas hawattoota uumamaa, seenaa fi namtolchee haaraan 100 ol adda baafamuu fi kaartaan dijitaalaa qophaa’uu ibsaniiru. Iddoowwan hawataa qorachuu, galmeessuu fi odeeffannoo isaanii qaqqabamaa gochuun, akkasumas miidiyaalee fayyadamuun hawaasa biyya keessaa fi idil-addunyaatti beeksisuun barbaachisaa ta’uu hubachiisaniiru. Qindeessaan damee turizimii Paarkii Biyyoolessaa gaarren Baalee Obbo Garramuu Mabraatuun, turistoonni biyya keessaa fi alaa paarkicha daawwachuun galii fooyya’aa argamsiisuu ibsaniiru. Haroowwan paarkicha keessa jiran keessaa baay’een isaanii yeroo bonaa fi gannaa kan hin gognes ta’uu dubbataniiru. Daawwattoota paarkichaa keessaa Deeviid Maarshaal, biyyoota garaagaraatti hawatoota turizimii daawwatanii kan beekan ta’us, qabeenya turizimii gaarren Baalee keessatti arganitti baay’ee dinqisiifachuu ibsaniiru. Paarkichi bareedina uumamaa addaa fi bakka biraatti hin argamne qabaachuu isaas dubbataniiru.
Ardaalee jilaa akkaataa guddummaa duudhaa sirna Gadaa ibsuun misoomsuun dhalootaaf dabarsuuf hojjetamuu qaba - Abbaa Gadaa Geetuu Taliilaa
Nov 17, 2026 133
Sadaasa 8/2019(ENA)- Ardaalee jilaa akkaataa guddummaa duudhaa sirna Gadaa ibsuun misoomsuun dhaloota boriif dabarsuuf hojjetamuu akka qabu Abbaa Gadaa Geetuu Taliilaa ibsan. Mareen galtee saxaxa misooma Ardaalee jilaa Gadaa Tuulamaa; Caffee Dongoraa, Caffee Tumaa fi Dhaka Koraa irratti xiyyeeffate abbootii Gadaa, haadholii Siinqee, yuuba Gadaa Goobanaa, hayyoonnii fi ogeeyyiin garagaraa marii kanarratti hirmaataniiru. Abbaa Gadaa Geetuu Taliilaa marecha irratti argamuun Ardaalee jilaa kanneen akkaataa Guddummaa duudhaa sirna Gadaa ibsuun misoomsuun dhaloota boriif dabarsuuf xiyyeeffannoon hojjetamuu qaba jedhaniiru. Mootummaan sirna sirnaan cabe wal'aanuun Aadaa, duudhaafi eenyummaa Uummata Oromoo iddootti deebisuuf xiyyeeffannoo kennee hojjechaa jiraachuun marii Kanarratti ibsameera. Mootummaan Aadaa, eenyummaa fi duudhaa ganamaa deebisuuf ardaalee jilaa misoomsuu irratti xiyyeeffachuun hojjechaa jiraachuun marii kanarratti ibsameera. Mareen galtee saxaxa misooma Ardaalee jilaa Gadaa Tuulamaa; Caffee Dongoraa, Caffee Tumaafi Dhaka Koraa irratti xiyyeeffate qindeessummaa Waajjira Pilaanii Magaalaa Shaggariin Kutaa Magaalaa Galaanitti abbootii Gadaafi qaamolee qooda fudhattoota garagaraa hirmaachisuun gaggeeffameera. Kaayyoon marechaas ardaalee jilaa Gadaa Tuulamaa adda baasuu, daangessuu, kunuunsuufi misoomsuun wiirtuu qorannoo, Aadaa, seenaafi Turizimii taasisuuf kan kaayyeffate ta'uun ibsameera. Inistitiyuutii Pilaanii Magaalota Oromiyaatti Qorataa Seenaa Obbo Xaafaa Dirribaa; sirna Gadaa iddootti deebisuun cabinsa sirnaa ture hambisuun eenyummaa Oromoo iddootti deebisuuf hojjetamaa jiraachuu dubbataniiru. Ardaalee Jilaa Gadaa Tuulamaa keessaa Odaa Nabee, Caffee Dongoraa, Caffee Tumaa fi Dhaka-Koraan isaan beekamoo akka ta’es ibsameera. Odaan Nabee bakka ka'umsa godaansa Gadaa yoo ta'u, Ardaaleen Jilaa Caffee Dongoraa, Caffee Tumaafi Dhaka-Koraa ammoo bakkeewwan tumaalee seerotaa fi wal-harkaa fuudhinsi Aangoo sirna Gadaa itti raawwatamudha.
Sagantaan nyaata barattootaa naannoo Hararii keessatti barnootaa fi bu'aa barattootaa fooyyessuu danda'eera.
Nov 13, 2026 183
Sadaasa 04/2019 (ENA)- Sagantaan nyaata barattootaa naannoo Hararii keessatti kennamaa jiru adeemsa baruu fi barsiisuu akkasumas bu'aa barattootaa fooyyessuuf gumaacha olaanaa taasisaa jiraachuu barsiisonnii fi maatiin barattootaa ibsan. Naannichatti bara kana barattoonni kuma 40 ol sagantaa nyaata mana barumsaa irraa fayyadamaa jiru. Saganticha manneen barnootaa idileen duraa fi tokkoffaa 67 keessatti raawwatamuuf birriin miliyoona 46 ol ramadamuun ni beekama. Barsiistuun mana barumsaa sadarkaa tokkoffaa Raas Mokonnin, Zinaash Shifarraawu akka jedhanitti, duraan barattoonni mana keessatti nyaata eeggachaa waan turaniif barnootaaf yeroo isaanii irratti dhiyaachuu hin dandeenye. Erga sagantaan nyaata mana barumsaa jalqabee garuu haalli waliigalaa barattootaa fi bu'aan isaanii fooyya'uu ibsaniiru. Qpoheessituun nyaata mana barumsaa Aadde Gannat Kaasaahun gama isaaniitiin, sagantichi barattoota nyaachisuu qofa osoo hin taane, carraa hojii isaaniif uumuu ibsaniiru. Akkasumas, barattoota keessatti turtii barnootaa addaan kutuu fi yeroo barnootaatti tursiisuun hir'achuu eeraniiru. Barattuun kutaa 2ffaa Mana Barumsaa Raas Mokonnon, Helen Girmaa, sagantichi mana barumsaa keessatti nyaata argachuu fi yeroo isaa eeganii barnootaaf dhiyaachuuf akka isaan gargaaru dubbatteetti. Akkasumas, barnoota isaanii hordofanii bu'aa gaarii akka galmeessaniif gargaaraa jiraachuu ibsiteetti. Qindeessaan Sagantaa nyaata Barattootaa Biiroo Barnootaa Naannoo Hararii, Obbo Arab Aliyyi akka jedhanitti, sagantichi jijjiirama guddaa barattoota irratti fiduu bira darbee, barattoota gidduutti tokkummaa fi waliin jireenya, hawaasa keessattis wal-gargaarsaa fi wal-deeggarsa cimsaa jiraachuu eeraniiru. Dabalataanis, barattoonni yaada isaanii barnoota irratti akka xiyyeeffatan fi fedhiin isaanii barachuu akka dabalu taasisaa jira. Sagantaa nyaata barattootaa bara barnootaa 2019 eegalchiisuurratti Pirezidaantiin Naannoo Hararii Obbo Ordiin Badrii, sagantichi hirmaannaa barattootaa barnoota keessatti dabalaa jiraachuu ibsaniiru. Akkasumas, yeroo barnootaa manneen barnootaa keessatti qisaasamaa ture hambisuun bu'aa barattootaa fooyyessuuf gumaacha olaanaa akka qabu hubachiisaniiru. See less
Diinagdee
Godina Kibba Oromiyaa keessatti pirojektoonni Finnaa hojii irra oolaa jiran bu'aa qabatamaa galmeessaa jira
Nov 18, 2026 82
Sadaasa 9/2019 (ENA)- Godina Kibba Oromiyaa aanaalee garaagaraa keessatti pirojektoonni Finnaa hojii irra oolaa jiran bu'aa qabatamaa galmeessaa jiraachuun ibsame. Akka odeeffannoon tajaajila komnikeeshini Oromiyaa agarsiisutti, godina Kibba Oromiyaa aanaalee garaagaraa keessatti pirojektoonni Finnaa hojii irra oolaa jiran bu'aa qabatamaa galmeessaa kan jiran ta’u, Finni Dasee Goraa aanaa Gomaleetti hojjatame isa tokko. Pirojektichi qarshii walakkaa biiliyoonaa oliin kan ijaaramee fi bishaan meetir kuubii miliyoona 22.6 ol kan qabatu yoo ta'u, lafa hektaara 1,700 ol misoomsuun abbootii warraa 3,400 ol fayyadamaa taasiseera. Walumaagalatti, Pirojektiin Finnaa qabeenya bishaanii jiru gara oomishaatti jijjiiree wabii nyaataa mirkaneessuun hirkattummaa hir'isuu fi badhaadhina hawaasa horsiisee bulaa dhugoomsuuf shoora murteessaa qabachaa jira. Mootummaan Naannoo Oromiyaa hawaasa naannichaa hirkattummaa roobaa jalaa baasuun wabii nyaataa mirkaneessuuf pirojektoota jallisii gurguddoo godinaalee naannichaa keessatti babal'isaa akka jiru ni beekama. Hojii kanaanis waggoota muraasa keessatti bu'aawwan jireenya hawaasaa hirkattummaarraa gara of danda'uutti ceesisan galmaa'aa jiru. Keessumattuu, godinaalee gammoojjii keessatti inisheetiviin Pirojektii Finnaa jireenya hawaasa horsiisee bulaa jijjiiruun hawaasicha fayyadamaa misoomaa taasisuu keessatti gahee olaanaa taphachaa jira. Hawaasni horsiisee bulaas horsiisa horii cinaatti midhaan nyaataa oomishuun wabii nyaataa akka mirkaneeffatan taasisaa jira.
Bulchiinsa magaalaa Adaamaatti ji’oota afur darbanitti galiin birrii biiliyoona 9.6 walitti qabame
Nov 17, 2026 105
Sadaasa 8/2019 (ENA) – Bulchiinsa magaalaa Adaamaatti ji’oota afran darbanitti galiin Birrii biiliyoona 9.6 walitti qabamuu waajjirri galiiwwan bulchiinsa magaalichaa beeksise. Hogganaan waajjira galiiwwan bulchiinsa magaalichaa obbo Balaachoo Asaffaa akka ibsanitti, guddina dinagdee fi hawaasummaa magaalichaa sadarkaa olaanaatti ceesisuuf sirni sassaabbii gibiraa ammayyaa, haqa qabeessaa fi bu’a qabeessa ta’e diriirfamee hojjetamaa jira. Tajaajila dhaabbatichaa ammayyeessuu, hojiiwwan teeknooloojiin deeggaruu, maddoota galii jiran guutummaatti fayyadamuu fi dandeettii raawwachiistotaa cimsuun xiyyeeffannoo argatanii hojjetamaa jiru jedhaniiru. Bara baajataa 2019tti maddoota galii garaagaraarraa birrii biiliyoona 32 ol walitti qabuuf karoorfamuu kan ibsan obbo Balaachoon, ji’oota afran darbanitti gibira kallattii, gibira al-kallattii fi tajaajila bulchiinsa magaalaarraa Birrii biiliyoona 9.6 walitti qabuun danda’amuu ibsaniiru. Raawwiin sassaabbii gibiraa ji’oota jalqabaa bara baajataa kanaa jajjabeessaa ta’uu ibsuun, karooricha milkeessuuf humni hojii sassaabbii gibiraa bulchiinsa magaalichaas deeggarsaa fi hordoffii taasisaa jiraachuu dubbataniiru. Fooyya’iinsi sirna sassaabbii galii magaalichaa taasifame itti quufinsa tajaajilamtootaa guddisuu bira darbee galii magaalichaa gahumsaan walitti qabuuf haala mijataa uumuu isaa ibsaniiru. Hawaasni bittaa fi gurgurtaa raawwatu hundaaf nagahee fudhachuu akka qabuu fi daldaltoota nagahee hin kennine saaxiluun dirqama lammummaa akka bahu waamicha dhiyeessaniiru. Bulchaan warshaa magaalaa Adaamaa keessatti argamuu obbo Geediyoon Maarii gama isaaniin, gibira isaanii yeroo isaa eeganii kaffaluun dirqama lammummaa isaanii bahaa akka jiran ibsaniiru. Gibira isaanii bakka hojii isaanii taa’anii karaa intarneetiitiin kaffalaa akka jiran kan ibsan Obbo Geediyoon, sirni kaffaltii gibiraa ammayyaa ta’uun isaa hojii kana saffisaa fi salphaa akka taasise dubbataniiru. Gibirri kanaan dura ji’a sadi sadiin kaffalamaa ture waggaa darbe irraa eegalee ji’a ji’aan kaffalamuun isaa gibira isaanii yeroo isaa eeganii, gibiraa osoo hin kuusin akka kaffalan isaan dandeessisuu ibsaniiru. Lammiileen hundi gibira isaanii yeroo isaa eeganii kaffaluun misooma magaalaa fi biyya isaanii keessatti gahee isaanii bahuu akka qabanis dhaamaniiru. Bulchiinsa Magaalaa Adaamaatti bara baajataa 2018tti galiin Birrii biiliyoona 21 ol walitti qabamuun ibsameera.
Viidiyoo
Saayinsii fi teeknooloojii
Bulchiinsa magaalaa Adaamaatti tajaajila wiirtuu tokkoo Masoob babal’isuuf xuyyeeffatameera
Nov 1, 2026 766
Onkoloolessa 22/2019 (ENA)- Bulchiinsa magaalaa Adaamaatti tajaajila dijitaalaa wiirtuu tokkoo Masoob babal’isuuf xuyyeeffatamuu tajaajilli wiirtuu tokkoo magaalichaa beeksise. Bulchiinsa magaalaa Adaamaatti hawaasni bakka jirurraa karaa intarneetii tajaajila akka argatu kan gargaaru tajaajila wiirtuu tokkoo dijitaalaa Masoob babal’isuuf xiyyeeffatamee hojjetamaa jiraachuu qindeessaan tajaajila wiirtuu tokkoo magaalichaa obbo Makuraa Dinquu ibsaniiru. Yeroo ammaa magaalattii fi kutaalee magaalaa sadii keessatti wiirtuulee tajaajila Mesob banaman keessatti kanneen akka lafa, hayyama ogummaa, galii fi baankii dabalatee tajaajiloonni 138 teeknooloojii ammayyaatiin kennamaa akka jiran kaasaniiru. Kurmaana jalqabaa bara baajataa kanatti, tajaajila hayyama daldalaa (E-TRADE) qofaan maamiltoonni kuma 37 karaa intarneetii bakka jiranitti tajaajila argachuusaanii kaasaniiru. Tajaajilicha kutaalee magaalaa hunda keessatti qaqqabamaa taasisuuf gamoowwan ijaaramaa kan jiran yoo ta’u, hanga walakkaa lammaffaa bara baajataatti tajaajiloota hunda karaa intarneetii kennuu fi tajaajila bakkaa bakkatti deemuun kennamu jalqabuuf hojjetamaa jira jedhaniiru. Hawaasni magaalattii ENA’f yaada kennan wiirtuun Masoob tajaajiloonni wiirtuu tokkotti kennaman deddeebii, yeroo qisaasamuu fi malaammaltummaa hir’isuu isaa ibsaniiru. Obbo Gadiyoon Maaree hayyama babal’ina invastimantii gaafachuuf gara wiirtichaa dhufuu isaanii ibsanii, kanaan dura tajaajila mootummaa argachuuf waajjira irraa gara waajjiraatti deddeebi’uun yeroo dheeraa akka fudhatu, amma garuu tajaajila saffisaa fi bu’a qabeessa argachaa akka jiran dubbataniiru. Aadde Tasfuu Birruu gama isaaniitiin, dhimma taatee bu’uraa isaanii daqiiqaa muraasa keessatti xumuruun bahuu isaanii ibsanii, saffisa fi tajaajila rakkoo deddeebii irraa bilisa ta’e argachuu isaaniitti gammaduu isaanii ibsaniiru. Maamiltoonni tajaajilichi saffisa hojii, iftoomina, itti gaafatamummaa fi bulchiinsa gaarii cimsuuf murteessaa ta’uu ibsuun, cimee akka itti fufu gaafataniiru.
Itoophiyaan yakkoota daangaa ce'an ittisuuf teeknoolojii qunnamtii Imaltoota Idil-Addunyaa hojiirra oolchuufi
Oct 31, 2026 854
  Onkoloolessa 21/2019 (ENA) Itoophiyaan yakkoota daangaa ce'an ittisuuf yakkamtoota dabarsanii kennuuf teeknoolojii walqunnamtii imaltoota idil-addunyaa hojiirra oolchuuf ta'uu Ajajaan Waliigalaa Poolisii Federaalaa Itoophiyaa Komishinar Jeneraal Damallaash Gabramikaa’el ibsan. Sirni teeknoolojii walqunnamtii imaltoota idil-addunyaa Interpooliin hojjetame kun, shororkeessummaa fi yakkoota daangaa ce'anii raawwatanii kan dhokatan yakkamtoota seera hordofuun biyyoota miseensaatiif dabarsanii kennuuf kan dandeessisudha.   Ajajaan Waliigalaa Poolisii Federaalaa Itoophiyaa Komishinar Jeneraal Damallaash Gabramikaa’el ENA'f akka ibsanitti; yakkoonni idil-addunyaa teeknoolojiidhaan deeggaruun hordofuun seeratti dhiheesuun murteessaa ta’uu ibsaniiru. Yakkoota idil-addunyaa xaxamaa ta'an kana to'achuufi yakkamtoota to'annoo jala oolchuuf dandeettii teeknoolojii yericha waliin deemu ijaaruun barbaachisaadha jedhaniiru.   Teeknoolojiin kun qaamolee shororkeessummaadhaan yookaan yakka daangaa ce'u birootiin barbaadaman biyya kamiyyuu keessatti salphaatti to'achuuf ni dandeessisa jedhaniiru. Poolisiin Federaalaa Itoophiyaa yakkamtoota bakka jiranitti qabuuf Imigireeshiinii fi Daandii Qilleensaa waliin qindoomina deemu irratti hojjechaa akka jiru ibsaniiru. Teeknoolojiin kun yakkaamaan bakka kamittuu dhokachuu akka hin dandeenye kan taasisu ta'uu ibsuun; hojiirra oolchuuf adeemsa irra jira jedhaniiru.
Ispoortii
Atileetonni ol adeemtonni adeemsa injifannoo Itiyoophiyaa haaromsan, biyya kan boonsanidha – Itti aanaa ministira muummee Tamasgeen Xurunaa
Nov 18, 2026 60
Sadaasa 9/2019 (ENA)፦ Atileetonni ol adeemtonni adeemsa injifannoo Itiyoophiyaa haaromsan, biyya kan boonsan ta’uu itti aanaa ministira muummee Tamasgeen Xurunaa ibsan. Itti Aanaan Ministira Muummee ergaa fuula miidiyaa hawaasaa isaanii irratti dabarsaniin, atileetota ol adeemtota kana qaamaan arganii jajjabeessuu isaanii ibsaniiru. Dargaggoonni kunneen umrii isaanii dargaggummaa keessatti dandeettii olaanaa addunyaa irratti agarsiisanii fi injifannoo galmeessaniin alaabaa biyya isaanii kabajaan ol kaasuu isaanii dubbataniiru. Bu’aan kun Itiyoophiyaanonni hundi gammachuu fi kan nama boonsu, dhaloota dargaggootaaf immoo abdii guddaa fi fakkeenya gaarii ta’uu ibsaniiru. Itti aanaan ministira muummee injifannoon haraa kun milkaa’ina boruu caalmaa qabuuf ka’umsaa fi bu’uura ta’uu eeruun, atileetonni ofitti amanamummaa horachuun, abjuu isaanii guddisuun, injifannoo har’aa kan caaluuf akeekuun dorgommiiwwan shaampiyoonaa addunyaa fi taphoota olompikii dhufaniif dandeettii, kutannoo fi ciminaan akka qophaa’an dhaamaniiru. Mootummaanis adeemsa milkaa’ina isaanii itti aanu keessatti deeggarsa isaan barbaachisu hunda akka taasisu kan mirkaneessan obbo Tamasgeen, atileetonni dandeettii fi gahumsa isaanii itti fufiinsaan guddisuun maqaa fi alaabaa biyya isaanii addunyaa irratti ol kaasuu itti fufuuf kutannoon akka dorgoman hubachiisaniiru.
Yaadannoo Miila milkii, seenaa fiigicha dheeraa jijjiiran
Nov 16, 2026 363
Seenaa abbaa fiigicha dheeraa Waamii Birraatuu Seenaa fiigicha dheeraa Itiyoophiyaa addunyaarratti beeksise ilaalchifnee barreeffama Kanaan duratiin seenaa gooticha olompiikii Shaambal Abbabaa Biqilaa dhiheessuun keenya niyaadatama. Barreeffama Kanaan ammoo, seenaa fiigicha dheeraa Abbabaa Biqilaa waliin walitti hidhata qabu seenaa atileetii beekamaa tokko isin biraan geenya. Seenaa Atileet Waamii Birraatuu. Dhaloota Atileet Waamii Birraatuu atileetii beekamaa Itiyoophiyaa keessaa tokko yoo ta'u, seenaa atileetiksii Itiyoophiyaa keessatti gahee guddaa kan qabu atileetii fiigicha dheeraa ture. Shaambal Baashaa Waamii Birraatuu bara 1917tti godina Oromiyaa Sululta, Itiyoophiyaa keessatti dhalate. Ijoollummaa isaatti bineensota kanneen akka Kuruphee ari’ee qabachaa guddachuun isaa fiigichan addunyaarratti beekamtii akka argatu karaa baneeraaf. Atileetii gameessi fi abbaan atileetiksii Itiyoophiyaa Shaambal Baashaa Waamii Birraatuu bara 1945 (A.L.I.) keessa (akka lakkoofsa Awurooppaatti bara 1952/1953) Raayyaa Ittisa Biyyaa Itiyoophiyaa keessatti loltuu ta'uun qacarame gara Finfinnee dhufe. Seenaan Ispoortii biyya keessa darbee amma idil-addunyaatti qaari’e kan eegale kana booda ture. Seenaa ispoortii Raayyaa ittisa biyyaa erga seenee boodas, shaakala fiigichaa ijoollummaadhaan kuruphee ari’ee qabuudhaan eegale cimsee itti fufuun dorgommiiwwan atileetiksii biyya keessaa fi idil-addunyaa irratti hirmaachuun maqaa biyya isaa waamsiseera. Seenaa bara fiigicha isaa keessatti atileetota fiigicha fageenyaatiin dursa qaban keessaa tokko ture. dorgommiiwwan biyya keessaatiin milkaa'ina guddaa galmeesseera. Ababaa Biqilaa wajjin michuu fi shaakala Ispoortii fiigichaatiin seenaa wal fakkaataa qabu ture. Dorgommiiwwan irratti hirmaatan irratti yeroo tokko tokko Ababaa Biqilaa injifachaa akka ture odeeffannoowwan ni mul’isu. Dorgommii Olompikii Room bara 1960 Waamii Birraatuun garee Itiyoophiyaa bakka bu'ee Olompikii Roomaa bara 1960 irratti hirmaachuuf filatamee ture. Haa ta'u malee, dorgommii kun gaggeeffamuuf guyyoonni saddet wayita hafan dhukkubsatee dorgommii Olompikii sana irratti hirmaachuu hin dandeenye. Bakka isaa Ababaa Biqilaan dorgommucharratti hirmaatee, maaraatoonii Olompikii Roomaa miila duwwaa fiiguun injifatee seenaa addunyaarratti har’allee ittiin waamamu galmeesse. Waamii Birraatuun Abbabaa Biqilaa dabalatee atileetota beekamoo kanneen akka Maamoo Waldee, Dammisee Waldee waliin shaakala fiigichaa irratti hariiroo cimaa qaba ture. Akkasumas atileetota dargaggoota leenjisuu fi iddoowwan shaakala fiigichaa babal'isuurratti gahee akka qabullee seenaa ispoortii keessatti iddoo guddaa akka qabu odeeffannoowwan ni eeru. Shaambal Baashaa Waamii Birraatuun bara dorgommii isaatti Meedaaliyaa warqee 30, Meedaaliyaa meetii 40, Meedaaliyaa naasii 10 akka argate odeeffannoowwan garagaraa ni mul’isu. Atileet shaambal Baashaa Waamii Birraatuu Yeroo ammaa umuriinsaa wagga 109 yoo ta’u, har’allee Ispoortiin ala jiraachuu akka hin dandeenye dubbata. Atileet shaambal Baashaa Waamii Birraatuu jaalala ispoortiif qabu, ''Ispoortiirra du'a qofatu adda na baasa'' jechuun BBC oduu Afaan Oromootti himeera. Waamii Birraatuun abbaa seenaa fiigicha fageenyaa Itiyoophiyaa keessaa tokko jedhamee yaadatama. Kanaaf “World Athletics” bara 2021 irratti seenaa isaa mata-duree “Wami Biratu, the grandfather of Ethiopian distance running” jedhuun dhiheesseera. Bahaasa garagaraa Atileetiin beekamaan fi abbaan fiigicha fageenya dheeraa Itioophiyaa, Shaambal Baashaa Waamii Birraatuu, bara dorgommii isaa keessatti meedaaliyaawwan fi badhaasota adda addaa hedduu injifateera. Bara 1950ootaa fi 1960oota keessa biyya keessaa fi idil-addunyaatti dorgomuun seenaa guddaa galmeesseera. Meedaaliyaawwan Fiigichaa Waamii Birraatuun dorgommiiwwan fageenya gabaabaa fi dheeraa (meetira 1500 irraa eegalee hanga maaraatoonii fi qaxxaamura biyyaatti) irratti hirmaachuun meedaaliyaawwan hedduu argateera. Meedaaliyaawwan Waligalaa Akka odeeffannoon seenaa isaa agarsiisutti, Shaambal Baashaa Waamii Birraatuun bara dorgommii isaa keessatti dorgommiiwwan biyya keessaa fi biyya alaatti dorgomeen meedaaliyaa warqee 30 , meetii 40, fi naasaa 10 walumaa gala meedaaliyaa 80 injifateera. Dorgommiiwwan raayyaa ittisa biyyaa fi shaampiyoonaa biyyaalessaa irratti irra deddeebiin injifachuun waancaa fi badhaasota adda addaa mootii yeroo sanaa Hayila Sillaasee harkaa fudhateera. Badhaasota Kabajaa fi Beekamtii Akka odeeffannoon World Athletics ibsutti Shaambal Baashaa Waamii Birraatuun gumaacha atileetiksii Itiyoophiyaa bu'uuressuu fi dhaloota akka Abbabaa Biqilaa leenjisuu keessatti qabuun akka "Akaakayyuu Fiigicha Fageenya Dheeraa Itoophiyaa"tti kabaja olaanaa qaba. Bara 2004tti Golambaa Biyyaalessaa Itiyoophiyaa keessatti seenaa fi meedaaliyaawwan isaa kan agarsiisu agarsiisni addaa qophaa'eefii kabajameera. Bara 2021tti injifannoo Maaraatoonii Osaakaa waggaa 60ffaa sababeeffachuun Masaraa Biyyaalessaa Itiyoophiyaatti kabajaa fi badhaasni beekamtii kennameeraaf. Xumura Mata duree yaadannoo Miila milkii, seenaa fiigicha dheeraa jijjiiran jedhu jalatti kan isiniif dhiheessine seenaa Shaambal Baashaa Waamii Birraatuu irraa dhaloonni waan guddaa barata jenneetu amanna. Kan jalqabaa namni kamiyyuu kennaa keessasaa jiru beekuun kan jalqabaati. Namni kennaa keessasaa jiru beeke ammoo of qopheesee gufuun kamiyyuu yoo isa mudate galma kaawwate bira gahuuf cichee hojjechuu qaba. Shaambal Baashaa Waamii Birraatuun Olompiikii Roomaa bara 1960 irratti hirmaachuuf filatamee turban tokko yoo hafu dhukkubsatee hirmaachuu dadhabus osoo abdii hin kutatiin cimee hojjechuun dorgommiiwwan itti aanan kan biyya keessaas ta’e kan idil addunyaarratti hirmaachuun injifannoowwan garagaraa galmeessiseera. Atileetiin gameessi kun har’allee umurii wagga 109tti ispoortiirraa gargar hin baane. Ispoortiirraa waanti adda na baasu du’a qofa jechuunsaa kaayyoo ganamaaf cichoomina qabu kan agarsiisudha. Namni kamiyyuu kennaasaa haa baru, kaayyoo fi galma haa qabaatu, galmasaa bira gahuuf haa cichu jenna.
Yaadama mootummaa Ida’amuu keessatti ispoortiin meeshaa guddaa guddina dinagdee biyyaaf gumaachuudha – Doktar Akliiluu Taaddasaa
Nov 14, 2026 294
Sadaasa 5/2019 (ENA)-Yaada mootummaa Ida’amuu keessatti ispoortiin meeshaa guddaa dinagdee biyya tokkoo guddisuu danda’u ta’uu ministirri dargaggootaa fi Ispoortii Doktar Akliiluu Taaddasaan ibsan. Ministirichi milkaa’inni dorgommii Olompikii Dargaggootaa Daakaar irratti galmaa’e milkaa’ina injifannoo Itiyoophiyaan yeroo hunda galmeessisaa turte ta’uu ibsaniiru. Atileetonni Itiyoophiyaa dorgommii Olompikii Dargaggootaa Daakaar irratti carraaqqii cimaa taasisuun bu’aa galmeessisan duuba wanti guddaan mul’atu obsaa fi hafuurri injifannoo ta’uu Ministirichi dubbataniiru. Hafuurri obsaa fi injifannoo duuba meedaaliyaa warqee jiru kun dameewwan hojii hundatti akka dagaaguuf mootummaan xiyyeeffannoo addaa kennee akka hojjetu ibsaniiru. Itiyoophiyaan damee ispoortii keessattis biyya injifattuu ta’uu seenaa atileetota durii ragaa godhachuun, dhaloota atileetota haaraa irratti hojjechuun bu’aa fi seenaa atileetota duraanii itti fufsiisuun barbaachisaa ta’uu kaasaniiru. Kanaafis mootummaan baay’ina atileetota dargaggootaa guddisuu fi akadamiileen itti gaafatamummaa isaanii akka bahan irratti hojjechuu akka itti fufu ibsaniiru. Kana malees, iddoowwan shaakala ispoortii atileetota oomishan babal’isuu, waldaalee ispoortii cimsuu fi iftoomina hojii akka mirkanaa’u ni hojjetama jedhaniiru. Ministirichi yaadama mootummaa Ida’amuu keessatti ispoortiin meeshaa guddaa guddina dinagdee biyyaaf gumaachuudha jedhamee akka amanu ibsuun, fayyadamummaa dargaggootaa mirkaneessuuf mootummaan cimee akka hojjetu dubbataniiru. Pirezidaantiin Koree Olompikii Itiyoophiyaa Doktar Ashebir Waldaqgiyoorgis, injifannoon galmaa’e abdii haaraa fi milkaa’ina haaraa kan uume ta’uu ibsuun, ummata Itiyoophiyaa yeroo warqee ispoortii isaa waliin deebisee walitti hidhuuf boqonnaa guddaa ta’uu dubbataniiru. Itoophiyaan dorgommii Daakaar irratti hirmaatteen atileetiksii keessatti meedaaliyaa warqee 5 fi meetii 3, waliigala meedaaliyaa 8 argachuun addunyaa irratti sadarkaa tokkoffaa qabattee xumuruu dandeesseetti.
Eegumsa naannoofi haala qilleensaa
Itiyoophiyaan bu’aalee jijjiirama qilleensaaf deebii kennuun galmeessiste waltajjii idil-addunyaatti dhiheessite
Nov 17, 2026 128
Sadaasa 8/2019 (ENA)- Itiyoophiyaan Turkiyyee Antaaliyaatti yaa'ii 31ffaa dhaabbata mootummoota gamtoomanii jijjiirama qilleensaa (COP31) irratti gaggeeffamaa jiru irratti, waggaa darbe keessatti dinagdee gadi-lakkisa kaarboonii xiqqqaa fi jijjiirama qilleensaaf dandamachuu danda'u ijaaruun gama galmeessisteen bu'aalee qabatamaa argattee fi kallattiiwwan xiyyeeffannoo gara fuula duraa ifoomsiteetti. Paviloonii Itiyoophiyaa COP31 Ministeera Tarsiimoo Biyyaalessaatiin mata-duree “Beleem irraa hanga Antaaliyaatti, dinagdee gadi-lakkisa kaarboonii fi jijjiirama qilleensaaf dandamatu ijaaruun imala Itiyoophiyaa” jedhuun waltajjiin gamaaggamaa olaanaa gaggeeffamerratti bakka bu'oonni mootummaa Itiyoophiyaa fi michoonni misoomaa argamaniiru. Waltajjii gamaaggamaa Paviloonii Itiyoophiyaa keessatti gaggeeffame irratti, bara 2018 qofa biqiltoonni biiliyoona 8.2 ol dhaabamuu fi erga sagantaan Ashaaraa Magariisaa jalqabamee kaasee lakkoofsi biqiltoota dhaabamanii biiliyoona 56 ol ga'uun ibsameera. Dabalataanis, lakkoofsi konkolaattota elektirikii Itiyoophiyaa keessatti argamanii kuma 144 fi 429 ga'uun eerameera. Gama fooyya'insa imaammataa fi dhaabbilee irraa, labsii gabaa kaarboonii raggaasifamuu, sirni galmee kaarboonii biyyaalessaa qophaa'uu, wiirtuun odeeffannoo jijjiirama qilleensaa hundeeffamuu, akkasumas sirni hordoffii, gabaasaa fi mirkaneessaa walitti hidhame diriirfamuu isaanii akka bu'aawwan ijoo galmaa'anitti eeramaniiru. Itiyoophiyaan yaa'iin COP32 bara 2027 Finfinneetti keessummeessitu milkaa'inaan gaggeessuuf sadarkaa biyyaalessaa, ardii fi idil-addunyaatti qophii taasisaa akka jirtu ibsameera. Kana malees, michoonni misoomaa, dhaabbileen idil-addunyaa fi dameen dhuunfaa faayinaansii jijjiirama qilleensaa, dabarsa teeknooloojii fi ijaarsa dandeettii dhaabbilee irratti deeggarsa isaanii akka cimsan waamichi dhihaateera. Waltajjicharratti bakka bu'oonni Biriiteen, Jarmanii fi Gaanaa, akkasumas bakka bu'oonni olaanoon sagantaa misooma dhaabbata mootummoota gamtoomanii fi NDCP irratti hirmaatan, Itiyoophiyaan anniisaa haaromfamuu danda'u, nyaataa of danda'uu fi misooma magariisaa magaalotaa irratti tarkaanfii qabatamaa fudhachaa jirtu dinqisiifataniiru. Odeeffannoon ministeera tarsiimoo biyyaalessaa irraa argame akka agarsiisutti, Itiyoophiyaan Antaaliyaa irraa gara Finfinneetti imala itti fuftu keessatti waadaa jijjiirama qilleensaa galte gara bu'aa qabatamaatti jijjiiruun, Afrikaa fi addunyaarratti dandamannaa jijjiirama qilleensaa ijaaruu keessatti kutannoo qabdu mirkaneessiteetti.
Lammiin Itiyoophiyaa hundi qophiin COP32’f taasifamu bu’a qabeessa akka ta’u itti gaafatamasaa bahu qaba
Nov 13, 2026 213
Sadaasa 4/2019 (ENA)- Lammiin Itiyoophiyaa hundi qophiin COP32’f taasifamu bu’a qabeessa akka ta’u itti gaafatamasaa bahu qaba jedhan itti gaafatamtuun sakireetaariyaatii pireesii waajjira ministira muummee Billanee Siyyum ibsan. Itiyoophiyaanonni biyya keessummaa simannu ta’uu keenya yaa’ii Kanaan agarsiisuu qabna jedhaniiru. Yaa’iin jijjiirama haala qilleensaa dhaabbata mootummoota gamtoomanii 31ffaan Turkiyyee, Antaaliyaatti gaggeeffamaa jira. Itti gaafatamtuun sakireetaariyaatii pireesii waajjira ministira muummee Billanee Siyyum ministirri muummee Dr. Abiyyi Ahimad COP31 irratti hojiiwwan gurguddoo raawwatan akkasumas haal duree biyyattiin COP32 qopheessuuf gochaa jirtuu fi maqaa gaarii biyyaalessaa haala Kanaan hojjetamu ilaalchisuun ibsa kennaniiru. Biilalnee Siyuum akka ibsanitti, hirmaannaan Itiyoophiyaa COP31 irratti taasiftu paaviliyoonii qofa irratti kan daangeffame osoo hin taane, marii fi marii jijjiirama qilleensaa irrattis dammaqinaan hirmaachaa jirti. Itiyoophiyaan gama jijjiirama qilleensaatiin dargaggoota beekumsa teeknikaa fi ogummaa gahaa qaban marii irratti hirmaatan horachaa akka jirtus ibsaniiru. Itiyoophiyaan COP32 kan keessummeessitu yoo ta’u biyyoota Afrikaatiin deeggaramtee filatamuu ishee kan yaadachiisan Billalneen, ajandaa biyyaalessaa qofa osoo hin taane, ajandaa ardichaa gara fuulduraatti dhiyeessuun mariiwwan irratti hirmaachuu akka itti fuftu dubbataniiru. Qophii COP 32’f koreen biyyaalessaa ministira muummee Dr. Abiyyi Ahimadiin durfamu hundaa'uu fi wantoota dhiyaachuu qaban akkasumas qophii barbaachisu irratti gamaaggamni taasifamaa akka jiru ibsaniiru. Yaa’iin kun keessummoota hanga kuma 80tti tilmaamaman kan keessummeessu waan ta'eef, dandeettii hoteelotaa, geejjibaa fi tajaajiloota biroo guddisuun akka barbaachisu hubachiisaniiru. Yaa’iin idil-addunyaa guddaan kun itti gaafatamummaa mootummaa qofa osoo hin taane, itti gaafatamummaa ummata Finfinnee fi ummata Itiyoophiyaa hundaati jedhaniiru. Simannaa keessummootaa gochaan agarsiisuuf, qaamoleen damee turizimii fi tajaajilaa keessatti bobba'an dandeettii gahaa akka horatan qophiin bal'aan taasifamaa jiraachuu ibsaniiru. Adeemsi kun keessummoota simachuu qofa osoo hin taane, biyya ittiin ijaarru, dhaabbilee ittiin cimsinu, akkasumas oomishtoonni biyya keessaa carraa guddaa ittiin argatan ta'uu isaa ibsaniiru. Kanaafuu, ji'oota dhufan keessatti mootummaan qophii saffisaa yeroo taasisaa jiru, ummanni hundi itti gaafatamummaa waliinii isaa akka bahatu waamicha dhiyeessaniiru.
Baay’inaan Kan Dubbifaman
Komishiniin Naamusaa fi Farra Malaammaltummaa Federaalaa 'Appilikeeshinii' namoonni eeruu kennaniifi ragaa kennaan itti fayyadamuu danda'an ifa godhe.
Mar 3, 2023 34255
Guraandhala 24/2015(TOI) - Komishiniin Naamusaa fi Farra Malaammaltummaa Federaalaa guyyaa har'aa 'Appilikeeshinii' namoonni eeruu ittiin kennaniifi ragaa ittiin eeraan fayyadamuu danda'an 'Public Feedback System' jedhamu ifa godhe. Komishinichi Bulchiinsa Nageenya Odeeffannoo waliin ta’uun Appilikeeshinii kana akka hojjete eerameera. Appichi afaanota biyya keessaa shaniin tajaajila kan kennu ta'uun himaeera. Komishinarri Komishinii Naamusaa fi Farra Malaammaltummaa Federaalaa Dooktar Saamu’eel Urqatoo akka jedhanitti, komishinichi hojiiwwan jijjiramaa hojjechaa jiru milkeesuuf teeknooloojiiwwan fayyadamaa jiraachuu ibsaniiru. Appilikeeshinichi hojii kan ariifachiisuufi haleellaa fi sodaachisaa ragaa eertootaa fi odeeffannoo kennitootarra gahu kan ittisu ta'uu himaniiru. Kana hordofuun hawaasni karaa appilikeshinii 'Public Feedback System'' yaada kennuudhaan itti gaafatamummaa biyyaalessaa isaa ba'uu qabu gaafataniiru. Daarektarri Olaanaa Bulchiinsa Nageenya Odeeffannoo Obbo Solomoon Sookaa akka jedhanitti, appilikeeshinii kana haleellaa saayibarii eegumsii cimaan kan taasifamuuf ta'uu himaniiru. Waajjira Ministira Muummeetti deetaan dhimmoota Kaabinee obbo Tasfaayee Dhaabaa akka jedhanitti, malaammaltummaa ittisuuf dhaabbanni tokko qofaan hojjetee milkaa'uu hin danda'u. Kanaaf lammileen hunduu miira itti gaafatamummaa qabuun malaan maltummaa ittisuuf hirmaachuu qabu jedhaniiru.
Gabaasa addaa
Itiyoophiyaan liqaa ishee hurgufachaa,abdii ishee horachaa gara fuula duraatti tarkaanfachaa jirti - Itti aanaa Ministira Muummee obbo Tamasgeen Xurunaa
Jun 9, 2026 24791
Waxabajji 2 /2018 (ENA): Itiyoophiyaan liqaa ishee hurgufachaa,abdii ishee horachaa gara fuula duraatti tarkaanfachaa jirti jedhani itti aanaan Ministira Muummee obbo Tamasgeen Xurunaa. Itti aanaan muummee ministiraa Pirojektoota misoomaa adda addaa magaalaa Woldiyaatti ijaaraman eebbisuun tajaajilaaf bananiiru. Yeroo eebba kanaatti pirojektoonni misoomaa eebbifaman imala biyyattiin gara fuulduraatti taasiftu kan agarsiisan yoo ta’u, guddinni Itiyoophiyaa eenyullee dhaabuu akka hin dandeenye kuni ragaadha jedhan. Itti aanaan ministira muummee kun ummanni magaalaa Woldiyaa finxaaleyyii fi qoqqoodinsa mormuudhaan kan beekamu ta’uu ibsuun, filannoon isaanii irra deddeebiin nagaa fi mootummaa cimaa ta’uu isaa kan argisiisu ta’uu ibsaniiru.   Mootummaan baandota irratti qabsaa’aa jira jedhani. Waggoota 50 fi 60 darbaniif warri yaada dulloomaatiin qabaman guddina ariifataa biyyattii hubachuu akka hin dandeenyes ibsaniiru. Warri bosona keessa jiran jijjiirama guddaa biyyatti dhufe kan akka misooma koridarii, maaddii guutuu, pirojektoota misoomaa fi oomisha qamadii arguu akka hin dandeenye dubbataniiru. Misoomni koridarii magaalota keessatti gaggeeffamaa jiru dhimma bareedinaa qofa osoo hin taane magaalota ammayyeessuun sadarkaa jireenyaa ummataa ol kaasuuf kaayyoo ta’uu ibsaniiru. Magaalonni Itiyoophiyaa magaalota Baha Afriikaa fi addunyaa waliin dorgomuu akka qaban ibsaniiru; akkasumas tajaajila ammayyeessuuf tajaajilli giddugala tokkoo guutuu biyyattiitti babal’achaa akka jiru hubachiisaniiru. Manneen kitaabaa ummataa, manneen kitaabaa dijitaalaa fi kaffeewwan saayinsii magaalaa Woldiyaatti ijaaraman odeeffannoo guyyaa guyyaa irraa gara beekumsaa fi qorannoo gadi fagootti kan ceesisu ta’uu ibsaniiru. Mootummaan, abbootii qabeenyaa fi ummanni pirojektoota misoomaa eegalaman gara baadiyyaatti babal’isuun badhaadhina biyyattii dhugoomsuuf waliin hojjechuu akka qaban waamicha dhiyeessaniiru.
Yaa’ichi dhimmoota Afrikaarratti sagalee tokko dhageessisuun akka danda’amu carraa uumuudha
May 6, 2026 20608
Ebla 28/2018 (ENA)- Kaayyoon guddaan yaa’ii dhiibbaa uumtota miidiyaa hawaasaa Afriikaa (ASMIS) dhiibbaa uumtota jidduutti tumsa cimaa uumuudhaan dhimmoota Afrikaarratti sagalee tokko dhageessisuun akka danda’amu carraa uumuu akka ta’e qindeessaan Palsi oof Afriikaa(POA) obbo Barakat Sisaayi ibsan. Ajandaawwan Afriikaa qabsiisuu fi sagalee waloo dhageessisuuf carraa kan uumu ta’uu dabalanii ibsaniiru. Palsi oof Afriikaan (Pulse of Africa-POA) intarpiraayizii teknolojii E.ji.e waliin ta’uun mata duree “dhiibbaa uumtonni Afriikaa fooyyee qabduuf” jedhuun yaa’iin qophaa’u kun, Ebla 29 fi 30 2018 Finfinnee yaadannoo injifannoo Adwaatti ni gaggeeffama. Yaa’iin kun dhiibbaa uumtota miidiyaa hawaasaa jajjabeessuuf, dinagdee dijitaalaa cimsuuf, tumsa uumuu fi wiirtuu dijitaalaa gochuuf kan kaayyeffateha. Qopheessitoonni yaa’ii kanaa, dhiibbaa uumtonni miidiyaa hawaasaa Itiyoophiyaa yeroo yaa’ii kanaa maqaa gaarii biyyasaanii guddisuu fi tumsasaanii cimsuun haala danda’amurratti ibsa kennaniiru. Qindeessaan Palsi oof Afriikaa obbo Barakat Sisaayi wayita kana akka jedhanitti, Palsi Oof Afriikaan seenessa Afriikaa jallate jijjiiruuf kan hundeeffame miidiyaa Paan Afriikaati. Yaa’iin kun intarpiraayizii teeknooloojii E.ji.e waliin ta’uun qophaa’uusaa eeranii, qajeelfama “seenessa Afriikaa namoota keenyaan dubbachuu qabna” kan jedhu akka bu’uureffate ibsaniiru. Kaayyoon ijoo yaa’ii kanaas dhiibbaa uumtota jidduutti tumsa cumaa uumuun dhimmoota Afriikaarratti sagalee waloo dhageessisuuf carraa uumuu akka ta’e dubbataniiru. Ajandaan gamtaa Afriikaa 2063 karoora wagga 50 Afriikaan ittiin gaggeeffamtu ta’uu eeranii, ummattoota jidduutti walii galtee uumuuf dhiibbaa uumtonni miidiyaa hawaasaa waloomaan akka hojjetan carraa uumuuf waltajjichi faayidaa akka qabu ibsaniiru. Kanaaf yaa’iin kun Afriikonni galmoota ajandaasaanii milkeessuuf waltajjii waloon hojjetan ta’a jedhaniiru. Miidiyaan dijitaalaa waltajjii guddaa kan dinagdee sochoosudha kan jedhan obbo Barakat, dhiibbaa uumtonni miidiyaa hawaasaa karaa faayidaa qabuun akka itti fayyadaman hubannoo waloo uumuu akka barbaachisu hubachiisaniiru. Hojii raawwachiisaan intarpiraayizii E.ji.e obbo Gammadaa olaanaa gamasaaniin, yaa’iin kun maqaa gaarii Itiyoophiyaa akkasumas Afriikaa guddisuuf waltajjii murteessaa ta’uu dubbataniiru. Dhiibbaa uumtonni miidiyaa hawaasaa waa’ee qabiyyee uumuu, wa’ee ijaarsa seenessa Afriikaa fi waa’ee galmoota ajandaa 2063 ejjennoo ifaa akka qabatan godha jedhaniiru. Dhiibbaa uumtonni yaa’ii kanaaf biyyoota Afriikaa garagaraarraa filataman, qaqqabama miidiyaa hawaasaatiin qabanii fi maqaa gaarii Afriikaa guddisuuf gumaacha qabaniin madaalamanii kan filataman ta’uu mirkaneessaniiru.
Tajaajila Oduu Itiyoophiyaa
2015