Itoobiya iyo Laybeeriya waxay leeyihiin saaxiibtinimo soo jireen ah. Saaxiibtinimadani waxay ka soo gudubtay caqabado badab.

Maadaama ay yihiin dalalka kaliya ee aanan la gumaysan ee Afrika, labada waddan waxay isu taageen inay yihiin codka Afrikaanka ee goobaha caalamiga ah (sida Ururka Qaramada Midoobay).

 

Heshiiskii Iskaashiga iyo wadashaqeynta ee dalalka, kaas oo la saxiixay dabayaaqadii 1950-meeyadii, waxaa loo arkaa heshiis saaxiibtinimo waarta iyo ballanqaad ah in si wadajir ah loogu istaago goobaha caalamiga ah (sida Qaramada Midoobay).

 

Aasaaska xiriirka diblomaasiyadeed ee casriga ah waxaa dhigay Boqor Hayle Selasse iyo Madaxweyne Wiliyam Tubman.

 

Booqashadii Madaxweyne Tubman ee Addis Ababa sannadkii 1954 T.I waxay albaab u furtay dhisidda xiriir rasmi ah oo u dhexeeya labada waddan. Boqor Hayle Selase Sannadkii 1958 T.I waxa uu booqday Monrovuya caasimadda Laybeeriya si ay uga wada hadlaan taageerada wadajirka ah ee dhaqdhaqaaqyada xoraynta Galbeedka Afrika.

 

Booqashadani ma ahayn oo keliya laba geesood laakiin sidoo kale waxay ahayd mid qaarad ahaan ah. Markii la aasaasay Ururka Midnimada Afrika (OAU) 1963 T.Y labada waddan waxay muujiyeen inay yihiin laf-dhabarta midnimada qaaradda iyagoo xalliyay khilaafaadka u dhexeeya "Kooxda Monroviya" iyo "Kooxda Kasablanka" iyada oo loo marayo wadahadal.

 

Horraantii 1960-meeyadii, Itoobiya iyo Laybeeriya waxay si wada jir ah uga wada shaqeeyeen sidii loo buuxin lahaa farqiga u dhexeeya "Kooxda Monroviya" iyo "Kooxda Kasablanka", taasoo horseeday aasaaskii Ururka Midnimada Afrika.

 

Xiriirka ka dhexeeya labada waddan waxaa badanaa lagu tilmaamaa saaxiibtinimo lagu tijaabiyay caqabado badan. Tani waxay qayb ahaan sabab u tahay doorka Itoobiya ee nabad ilaaliye ee Laybeeriya.

 

Laybeeriya waxaa burburiyay dagaal sokeeye oo ba'an oo socday 14 sano.

 

Ka dib heshiiskii nabadda ee 2003 T.Y, Itoobiya waxay ka mid ahayd waddamadii ugu horreeyay ee Qaramada Midoobay (QM) ugu baaqday inay dhaqan geliyaan heshiiska nabadda.

 

Itoobiya waxay bixisay qiimaha nabadda dalka iyadoo ciidamo badan geysay Laybeeriya.

 

Ciidanku wuxuu qabtay shaqo aad u wanaagsan oo ah hub ka dhigista fallaagada, dib u soo celinta dagaalyahannada bulshada, iyo ka caawinta dagaalyahannadii hore inay ku soo laabtaan nolol nabad ah.

 

Waxay si adag u xakamaysay caasimadda, Monroviya, iyo meelaha miyiga ah si loo hubiyo in heshiiska xabad joojinta aan la jebin.

 

Kooxaha caafimaadka ee ciidamada Itoobiya ayaa ku wareegayay xeryaha, iyagoo siinaya daryeel caafimaad iyo daawo bilaash ah dadka reer Liibiya.

 

Ciidanku wuxuu sidoo kale muujiyay isku duubnidiisa isagoo la wadaagaya sahayda cuntadooda muwaadiniinta baahan.

 

Inta lagu jiro cudurka Iboola ee ugu xumaa ee ka dilaacay Laybeeriya sannadkii 2014 T.Y, Itoobiya waxay garab istaagtay dadka reer Liibiya iyadoo ilaalinaysa kooxaha caafimaadka iyo ciidamadeeda halka dalalka kale ay ciidamadooda la baxeen.

 

Itoobiya waxay door muhiim ah ka ciyaartay fududeynta saddex doorasho oo isdaba joog ah oo nabdoon oo dimuqraadi ah oo ka dhacda Laybeeriya.

 

Qaramada Midoobay iyo Dowladda Laybeeriya waxay ciidamada nabad ilaalinta Itoobiya guddoonsiiyeen Biladda Adeegga Sharafta leh iyo Shahaadada Mahadnaqa.

 

Doorka nabad ilaalinta Itoobiya ee Laybeeriya wuxuu ka gudbay howlgallada militariga wuxuuna bixiyay qiimo dhiig iyo lafo ah. Ka qaybgalkan milatari waxaa loo arkaa sabab weyn oo saaxiibtinimada xooggan u ah dadka labada dal ilaa maanta.

 

Sannadihii u dambeeyay, is-weydaarsiga booqashooyinka iyo wadahadallada labada dal ayaa gacan ka geystay xoojinta iskaashiga labada dal.

 

Madaxweynihii hore ee Laybeeriya Ellen Johnson Sirleaf ayaa booqatay Addis Ababa wax yar ka dib markii ay xilka qabatay 2006. Tani waxay ahayd aqoonsiga taageerada Itoobiya ee nabadda Laybeeriya.

 

Sirleaf waxay booqatay Itoobiya bishii Dharabley 2015, ka dib markii la xakameeyay cudurkii Iboola, si ay ugu mahadceliso kooxda caafimaadka itoobiya taageeradooda.

Madaxweynihii hore wuxuu booqasho rasmi ah oo saddex maalmood ah sameeyay sannadkii 2017 T.Y wuxuuna wadahadallo laba geesood ah la yeeshay Ra'iisul Wasaarihii hore Haylemariyam Desaleyn.

 

Madaxweynuhu wuxuu booqday aagga Warshadaha ee Hawassa intii lagu jiray booqashada, halkaas oo ay sheegtay in Laybeeriya ay rabto inay wax ka barato warshadaha dharka ee Itoobiya.

 

Xiddiga kubadda cagta ee Layberiya iyo Madaxweynihii hore Joorj Weyah ayaa ka qaybgalay Shirweynihii 30-aad ee Midowga Afrika ee ka dhacay Addis Ababa ka dib markii uu xilka qabtay 2018 T.Y, halkaas oo uu kula kulmay Ra'iisul Wasaarihii Itoobiya ee xilligaas Haylemariyam Desaleny dhinac shirka si looga wada hadlo xiriirka labada dal.

 

Wasiirkii hore ee Arrimaha Dibadda ee Liberia D-Makswell Sah ayaa saxiixay heshiis lagu dhisayo Guddi Wasiirro oo Wadajir ah oo u dhexeeya labada dal intii uu booqasho ku joogay Addis Ababa sannadkii 2022 T.Y.

 

Inta lagu guda jiray ciidamada Difaaca Itoobiya ee loo dirayo Hawlgalka Qaramada Midoobay ee Liberia (UNMIL), wasiirro kala duwan oo difaaca iyo taliyayaal ciidan ayaa dhowr jeer u safray Monroviya si ay u booqdaan ciidamada nabad ilaalinta Itoobiya oo ay wadahadallo la yeeshaan mas'uuliyiinta Liberiya.

 

Itoobiya iyo Liberiya ayaa sidoo kale saxiixay heshiisyo ay ku wada shaqeyn karaan meelo kala duwan intii ay wadahadalladoodu socdeen.

 

Nabadda, amniga, caafimaadka, adeegyada hawada, gelitaanka fiisaha la'aanta, qaab-dhismeedka iskaashiga ganacsiga, beeraha, waxbarashada, dhaqanka, iyo isboortiga ayaa ka mid ah meelaha lagu heshiiyay.

 

Heshiiska adeegyada hawada waa qaab-dhismeed sharci oo u oggolaanaya diyaaradaha Itoobiya inay u duulaan Monroviya iyada oo aan la xaddidin oo ay Liberiya ku xirto adduunka intiisa kale.

 

Heshiiska nabadda, kaas oo u oggolaaday Itoobiya inay ciidamo nabad ilaalin ah geyso qaab-dhismeedka Qaramada Midoobay, ayaa door muhiim ah ka qaatay sidii loo xasilin lahaa Laybeeriya.

 

Heshiisyada Isfahamka ayaa la saxiixay si loo fududeeyo is-weydaarsiga khibradaha dhallinyarada labada dal ee fanka iyo ciyaaraha (gaar ahaan kubadda cagta).

 

Madaxweynaha hadda ee Laybeeriya Josef Boakye, markii loo doortay Madaxweynenimada 2023, wuxuu muujiyay rabitaankiisa ah inuu cusbooneysiiyo xiriirka soo jireenka ah ee labada dal iyo inuu si wadajir ah uga shaqeeyo qaybta ganacsiga.

 

Ra'iisul Wasaare Abiy Axmed (Dr.) ayaa wadahadallo la yeeshay Madaxweynaha Laybeeriya Josef Boakye oo ka dhacay Shir-madaxeedkii 39-aad ee Midowga Afrika bishii Cirir 2018 T.I.

 

Wadahadallada labada dhinac waxay diiradda saareen tignoolajiyada, garaadka macmalka ah, iyo Jaamacadda garaadka Macmalka ee Itoobiya qorsheyneyso inay dhisto.

 

Intii lagu jiray wadahadallada, Itoobiya iyo Laybeeriya waxay muujiyeen sida ay uga go'an tahay inay xoojiyaan iskaashigooda ganacsiga iyo maalgashiga.

 

Madaxweynaha Laybeeriya Josef Nyuma Boakai ayaa daraad fiidkii gaaray Addis Ababa, waxaana qaabilay Ra'iisul Wasaare Abiy Axmed (Dr.).

 

Ra'iisul Wasaare Abiy, oo farriin ku qoray boggiisa baraha bulshada, ayaa sheegay in Madaxweynaha Layneeriya Josef Nyuma Boakai uu si nabad ah ku yimid dhulka Itoobiya, halkaas oo mustaqbal ifaya laga dhisayo.

 

Wuxuu muujiyay kalsoonidiisa ah inay yeelan doonaan wadahadallo aad waxtar u leh inta uu Madaxweynuhu joogo.

 

Waxa kale oo uu aaminsanaa in booqashada shaqo ee Madaxweyne Josef Nyuma Boakai ay sii xoojin doonto saaxiibtinimada taariikhiga ah ee labada dal.

 

Waxaa jira rabitaan labada dhinac ah oo ah in la horumariyo xiriirka mustaqbalka ee u dhexeeya Itoobiya iyo Laybeeriya laga bilaabo saaxiibtinimada taariikhiga ah ilaa iskaashiga dhaqaale ee istaraatiijiga ah.

 

Xiriirka duulista hawada, is-weydaarsiga tiknoolajiyada, iyo iskaashiga ku jira qaab-dhismeedka Aagga Ganacsiga Xorta ah ee Qaaradda Afrika (AfCFTA) ee u dhexeeya labada dal ayaa saldhig u ah barwaaqada la wadaago.

 

#Wakallada_Wararka_Itoobiya